Türk hukukunda adil yargılanma hakkı çerçevesinde kanuni hâkim ilkesi

Hukuk devleti ilkesinin ayrılmaz bir unsuru olan kanuni hâkim ilkesi, adil yargılanma hakkının temel yapı taşını oluşturarak bireylerin bağımsız ve tarafsız bir mahkeme önünde yargılanma güvencesini sağlar. İlkenin amacı, keyfi yargılamaların önleyerek ve yargı yetkisinin kötüye kullanılmasını engelleyerek, bireylerin temel hak ve hürriyetlerini güvence altına almaktır. Çalışmada kanuni hâkim ilkesi, adil yargılanma hakkının bir unsuru olarak ele alınmaktadır. Bu sebeple öncelikle adil yargılanma hakkının kavramı ve tarihsel gelişimi üzerinde durulmuş, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi bağlamında bu hakkın kapsamı kısaca incelenmiştir. Kanuni hâkim ilkesi ve bu ilkenin adil yargılanma hakkı ile olan ilişkisi ele alınmıştır. Çalışmada kanuni hâkim ilkesi, ilkenin adlandırılması hususunda doktrinde yer alan tartışmalar, ilkenin tarihsel gelişimi, ulusal ve uluslararası hukuk sistemlerindeki ve karşılaştırmalı hukuktaki yeri ile anayasal güvence altındaki düzenlemeleri ele alınmıştır. Çalışmanın odak noktası, Türk hukuk sistemi ile yargı kararları ışığında günümüzde geçerliliği olan hukuki kurumlar çerçevesinde kanuni hâkim ilkesinin uygulanabilirliğini değerlendirmektir. Bu bağlamda, sulh ceza hakimlikleri, bağımsız idari otoriteler, tüketici hakem heyeti, ceza muhakemesinden davanın nakli, seri muhakeme usulü, basit yargılama usulü, hâkimin reddi gibi çağdaş yargısal düzenlemeler temel alınmıştır. Sonuç olarak, bu çalışmada kanuni hâkim ilkesinin, hukuk devleti ilkesinin tesisinde ve bireylerin temel hak ve özgürlüklerinin korunmasında üstlendiği rol vurgulanmış; ilkenin ihlal edilmesini önlemeye yönelik öneriler sunulmuştur. Anahtar Kelimeler: Adil Yargılanma Hakkı, Hukuk Devleti, Kanuni Hâkim İlkesi, Yargının Bağımsızlığı ve Tarafsızlığı.