Türk vergi sistemindeki vergi harcamalarının etkinlik ve verimlilik açısından değerlendirilmesi

Devlet ekonomik hayatı teşvik etmek ve sosyal hayatı korumak için kamu harcaması yapabileceği gibi, teşvik edilmek istenen veya korunmak istenen kişilerin veya faaliyetlerin üzerindeki vergi yüklerini azaltmak için vergi sisteminde de düzenleme yapabilir. Vergi sistemindeki bu düzenlemeler ?Vergi Harcamaları? olarak adlandırılmaktadır.Vergi harcaması kavramı, vergilerin tahsiline yönelik yapılan giderleri ifade etmemektedir. Vergi harcaması, belirli ekonomik ve sosyal amaçlara ulaşmak için oluşturulan ve gelir kayıplarını içeren, standart ve genel kabul görmüş bir vergi yapısından ayrılma olarak tanımlanır. Uygulamada, vergi harcamaları; vergi muafiyetleri, vergi istisnaları, indirimler, indirimli vergi oranları, vergi mahsupları, vergi ertelemeleri ve benzeri şekillerde vergi sistemlerinde yer alırlar. Vergi harcaması kavramı ile ilgili en önemli sorun kavramın tanımlanması ve vergi harcamalarının belirlenmesidir. Vergi harcamaları, ?standart vergi yapısından sapma gösteren ayrıcalıklı vergi hükümleri? olarak nitelendirildiğinde standart vergi yapısının nelerden oluştuğu, bu standart vergi yapısından sapma gösteren ayrıcalıklı hükümlerin neler olduğu ve ayrıcalıklı hükümlerden hangilerinin vergi harcaması olduğu konusunda genel bir uzlaşma bulunmamaktadır. Çoğu vergi sistemlerinde yer alan bu uygulamalar ihracat, üretim, yatırım gibi ekonomik davranışları teşvik etmek ya da aileler, özürlüler, düşkünler, emekliler gibi bazı sosyal grupları vergi yükü açısından desteklemeye yöneliktir. Vergi sistemlerinde vergi ayrıcalıkları ya da vergi harcamaları olarak ta tanımlanan bu düzenlemelerin, etkin ve verimli olup olmadığının tespitinin yapılması için, maliyetlerinin hesaplanması, analizlerinin yapılması ve yıllık olarak raporlanması, vergi sisteminin daha etkin çalışabilmesi açısından gereklidir.Bir ülkenin vergi harcaması raporlama sistemi, vergi harcaması analizlerine konu olacak vergilerin belirlenmesi, vergi harcamalarının belirlenmesi, sınıflandırılması, maliyetlerinin hesaplanması ve tahminlerinin sunulması aşamalarından oluşmaktadır. Vergi harcamalarını esas alan rapor uygulaması ilk kez 1960'ların sonunda Almanya ve Amerika'da başlatılmıştır. Bu ülkeleri diğer gelişmiş ülkeler takip etmiştir. Vergi harcama bütçeleri gelişmiş ülkelerde yaygın olarak kullanılmasına rağmen gelişmekte olan ülkelerde henüz uygulanmamaktadır. Gelişmiş ülkelerde vergi harcaması analizlerinin kullanımı vergi ayrıcalıklarının maliyetinin belirlenmesi bakımından yaygınlaşmaktadır. Vergi harcaması bütçelerinin ve analizlerinin bütçe sürecine entegrasyonu uygulanmakta olan vergi politikasının değerlendirilmesi bakımından önemli olmakla birlikte Türkiye'de vergi harcamaları ile ilgili böyle bir çalışmaya başlanılmamıştır. Türkiye'de vergi sistemi aracılığı ile yapılan kamu harcamalarının maliyetleri henüz bilinmemektedir. Ama Türkiye'de son yıllarda vergi harcaması kavramı önem kazanmıştır ve 2007'de Maliye Bakanlığı tarafından ilk ?Vergi Harcamaları Raporu? yayınlanmıştır. Bu raporda vergi harcamasının tanımı, Uluslararası uygulaması ve Türk Vergi Sistemi içinde yer alan vergi harcamalarının hükümlerine ve bunların 2007 yılı tahminlerine yer verilmiştir.Kamu harcamalarının bir alternatifi olarak ta kullanılan vergi harcamalarının kamu harcamalarıyla da bazı ortak ve farklı yönleri vardır. Vergi harcamaları ile kamu harcamalarının ortak noktaları her ikisinin de elde eden kişilere bir fayda sağlaması ve diğer kaynak kullanım alanları için kamu kaynaklarını azaltmasıdır. Buna karşın, vergi harcamaları, bu harcamalardan yararlananların sadece vergi mükellefi olması, psikolojik etkileri, yasama tekniği, maliyetleri ve izlenebilirlik yönleriyle kamu harcamalarından farklılık göstermektedir. Bunun dışında vergi harcamalarının yarattığı gelir kaybının, vergi yapısında bozulmalara sebep olabilmesi de bu uygulamaların bir maliyeti olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu maliyet, vergi harcamalarının büyüklüğüyle ilgili hesaplamalar, tahminlerin herhangi bir resmi belgede gösterilmemesi nedeniyle gizli nitelikte olmaktadır. Kamu kaynakları kullanıldığı halde büyüklüğünün bilinmemesi, bu uygulamaların isabetli ve yeterli olup olmadığı hakkında bir değerlendirme yapılamamasına, herhangi bir hizmet için sadece kamu gideri sistemindeki harcamaların dikkate alınması nedeniyle o faaliyet için harcanan toplam kamu kaynaklarının saptanamamasına neden olmaktadır. Bu yüzden vergi harcamalarının maliyetlerinin hesaplanması ve fayda-maliyet analizinin yapılması bu noktada önem kazanmaktadır.Bu çalışmada, vergi harcaması kavramının önemi göz önüne alınarak, vergi sistemlerinde bu tür düzenlemelerin gerekli olup olmadığının incelenmesi yapılacak ve etkinlik ve verimlilik açısından değerlendirilmeye çalışılacaktır.Anahtar Kelimeler: Vergi Harcamaları, Kamu Harcamaları, Vergi Ayrıcalıkları, Muafiyet, İstisna, İndirim.