Türkçe ders kitaplarındaki masalların eğitsel yönden incelenmesi

Eğitim ve öğretim faaliyetlerinin temel eğitim materyali ders kitaplarıdır. Ders materyali üzerinde gösterilen her metin, bir konu ile temellendirilmekte ve dolaylı ya da doğrudan aktarımın hedeflendiği bir ileti içermektedir. Bu ileti-mesajlar, metnin dil aktarımındaki yeterliliği ve içerdiği iletilerin anlaşılırlığı bakımından bir değer taşır. Çocukların fiziksel, zihinsel ve duygusal yapılarının yönlendirilmesini sağlayan bu iletilerin, çocuğun derste aldığı bilgileri pekiştirebileceği nitelikte ve özdeşleşebileceği etik değerlerle bağlantılı olarak düzenlenmesi gerekmektedir. Çocuğun hayatını kuşatan ulusal ve evrensel değerlerin edinimi dil ile mümkündür. Dilin, kurallar bütünüyle aktarımı, sezdirilmesi, genişletilmesi ve beceriye dönüştürülmesi Türkçe dersinin sorumluluğu altındadır. Türkçe ders kitaplarında yer alan metinler, çocukların meraklarını, araştırma ve buluş yapma isteklerini tetikleyen, onların ileriye dönük davranışlarını, değerlerini kontrol edebilme yetisi kazandıran nitelikli edebi türler olarak eğitimsel açısından öneme sahiptir. Türkçe eğitimi amacıyla tasarlanan ders kitaplarındaki metin seçiminde masal metinlerine ağırlık verildiği görülmektedir. Söz konusu masal metinlerinden hem okul öncesi dönemde hem de ilköğretim sürecinin tüm basamaklarında faydalanılmaktadır. Bu bağlamda, eğitimde masalların kullanımı ve masallar aracılığıyla iletilen değer görünümünün ortaya çıkarılmasının amaçlandığı çalışma, ilköğretim sürecinin tüm aşamalarını kapsayacak biçimde düzenlenmiştir. Araştırmanın çalışma grubunu farklı yayınevleri ve sınıf düzeylerine ait Türkçe ders kitaplarında yer alan 53 masal metni oluşturmaktadır. Nitel araştırma yöntemine bağlı kalınan çalışmada, veriler doküman analizi yöntemiyle elde edilmiştir. Belge taraması yöntemiyle analiz birimleri üzerinden elde edilen verilerin çözümlenmesinde ise içerik analizinden yararlanılmıştır. Masalların çocuk eğitimindeki yer ve rolü üzerinde durulan çalışma, masalın kaynağı, dayandığı temel, benzerlerinden ayrılmasını sağlayan nitelikleri ve içerdiği bölümlemelerden başlayarak masalın eğitimsel işlevi ile birlikte değer eğitiminde masalın etkisini, masallardaki ileti aktarımını kapsamaktadır. Çalışmanın analiz birimlerinde yer alan eğitsel iletiler, "daha önceden belirlenmiş kavramlara göre yapılan kodlama" yönteminden faydalanılarak kişisel gelişime ait iletiler, doğa ve çevreye ilişkin iletiler ve topluma yönelik iletiler başlıkları altında gruplandırılmıştır. Çalışma kapsamında bulunan diğer alan eğitsel değerler ise Schwartz (1992) ve Kuşdil & Kağıtçıbaşı (2000) tarafından ifadelendirilen değerler ölçeğindeki kategoriler esas alınarak irdelenmiştir. Türkçe ders kitaplarında incelenen 53 masal metninin cümle ve paragraflarında toplam 146 eğitsel ileti tespit edilmiştir. Bu iletilerin 88'ini kişisel gelişime ait iletiler, 26'sını doğa ve çevreye ilişkin iletiler, 32 sini ise topluma yönelik iletilerin oluşturduğu belirlenmiştir. Kişisel gelişime ait ileti grubunda en fazla yer alan iletinin "güzel sanatlar" iletisi; doğa ve çevreye ilişkin iletiler grubunda en fazla "doğa ve canlıları tanıma" iletisi; topluma yönelik iletiler grubunda ise "ön yargı" iletisinin olduğu görülmektedir. Değer aktarımı açısından yapılan incelemede ise 191 eğitsel değere ulaşılmıştır. Değer kategorilerinin tamamına ait örneğe rastlanan metinlerde en fazla işlenen eğitsel değer grubunun "öz yönelim" olduğu belirlenmiştir. Bunu sırasıyla başarı, güç, iyilikseverlik, hazcılık, evrenselcilik, geleneksellik, uyarılım, uyma ve güvenlik değer grupları takip etmektedir. Eğitsel ileti gruplarının sınıf düzeylerine yönelik dağılımında kişisel gelişime ait iletilerin 1. sınıf; doğa ve çevreye ilişkin iletilerin 3. sınıf; topluma yönelik iletilerin ise 1. sınıf düzeyinde en fazla tercih edilen gruplar olduğu tespit edilmiştir. Çalışma kapsamında en fazla değeri, 1. sınıf ders kitaplarındaki metinlerin içerdiği tespit edilmiştir. En az değer sayısının ise 5 ve 8. sınıf ders kitaplarındaki metinlere ait olduğu belirlenmiştir. Anahtar Kelimeler: Türkçe Ders Kitapları, Masal, İleti, Değer.