Türkiye'nin Somali'deki "Hayırsever genişlemesi": Kalkınma hediyeleri ve bir yükselen ülkenin güç kaynakları

Bu araştırma Türkiye-Somali kalkınma ortaklığını karşılaştırmalı tarihsel ve ilişkisel yöntemlerle inceliyor, Türkiye'nin yardım siyasetini hediye kuramları ile yorumluyor. Yükselen ülkeler uluslararası yardım sistemine yeni söylem, pratik ve kurumlar getirdi; bu değişim Kuzey-Güney hiyerarşisinin dönüşümü olarak değerlendiriliyor. Çalışmanın iddiasına göre, yardım modelleri tarihsel olarak değişse bile uluslararası yardım donör devletin güç kaynaklarının genişlemesine yarar. Buna dayanarak Somali'nin uluslararası yardım tarihi içindeki üç başat donör ülkenin yardım siyasetini karşılaştırıyorum: sömürge sonrası İtalyan kalkınma yardımları, Soğuk Savaş içinde Sovyetler Birliği'nin askeri yardımları, devlet çöküşünden sonra ülkede etkin hale gelen Türkiye'nin insani yardımları. Donörlerin dış politika ihtiyaçları ve yardım siyasetleri arasındaki ilişkiyi inceliyorum ve yardım rejimlerinin donör ve alıcı ülke için karşılıklı etkilerini değerlendiriyorum. İtalya, eski plantasyonlarını restore etmek, İtalyan yatırımlarını desteklemek ve güney Somali'deki tarımsal üretimi tekelleştirmek için kalkınma yardımlarını kullandı; ekonomik yardımlar ile neo-emperyal bir genişleme sağladı. Doğu Afrika'daki ABD nüfusuna dengelemek isteyen Sovyetler Birliği, Somali'nin stratejik limanlarına ulaşmak için askeri yardımı kullandı. Soğuk Savaş silah desteği Moskova için Doğu Afrika'da jeopolitik bir genişleme doğurdu. 1991'deki yıkıcı iç savaştan yirmi yıl sonra, Türkiye, 2011'deki kuraklık krizine insani müdahaleyle yanıt verdi ve "başarısız devlet" olarak anılan Somali'de yükselen bir ülke için beklenmedik ticari ve jeopolitik fırsatlar elde etti. İnsani yardım siyaseti ve genişleme arasındaki ilişkiyi iki düzeyde araştırıyorum. Önce, 2002-2015 arasındaki parlamento tutanaklarını inceliyorum. AKP hükümetlerinin dış politika söyleminde Somali ilk olarak bölgesel güç ve liderlik hedefleri çerçevesinde yer buldu. Fakat 2011 insani müdahalesinin harekete geçirdiği şefkat söylemi ve insancıl siyaset baştaki çıkar siyasetini perdelemiş, nüfuz kazanımını meşrulaştırmış oldu. Sonra, yardım projelerinde görev almış resmi kurumların, yardım derneklerinin ve İslami STK'ların temsilcileri ile gerçekleştirdiğim mülakatlara dayanarak Türk aktörlerin yardım, partnerlik ve yatırımı nasıl kavradığını, proje yapımı ve ortaklık ilişkilerini hangi etik ve politik niyetler ile anlamlandırdıklarını yorumluyorum. İslami hayır etiği ile dış politika ihtiyaçlarını iç içe geçiren Türkiye'nin Somali'deki yardım siyasetini hediye teorilerinden yararlanarak "hayırsever genişleme" olarak tanımlıyorum. Son bölümde, uluslararası Somali topluluğunun eğitim, sağlık, yatırım ihtiyaçları için Türkiye'ye gelmesinin arkasında yatan kurumsal ve sosyal süreçleri Somalili burslu öğrenciler, yatırımcılar ve akademisyenler ile yaptığım derinlemesine görüşmeler ışığında inceliyorum. Somali topluluğunun Türkiye'ye dönük pozitif ve negatif algılarının ekonomik arka planını tartışıyorum.