Political compromise and coalitions in Turkey: The case of Milli Görüş

Yönetimlerin en önemli meşruiyet kaynağı haline gelmiş olan demokrasi, yaşayabilmek için biçimsel kurumların yanında altyapı niteliğinde unsurlara da ihtiyaç duyar. Siyasi kültür, bu altyapının en önemli unsurlarından biri olarak kabul edilmektedir. "Siyasi uzlaşma kültürü" ise "demokrasiye elverişli siyasi kültür"ün kritik bir öğesini oluşturmaktadır. Türkiye'de siyasi uzlaşma kültürünün zayıf olduğuna dair görüş yaygındır. Bu görüşe göre, Türkiye, ideolojik, etnik ve dini ayrımlardan kaynaklanan kutuplaşmış-çatışmacı bir kültüre sahiptir. Bu kültür ülkenin demokrasisinin yanı sıra çok yönlü gelişimini yavaşlatmaktadır. Türkiye demokrasisi, birkaç yıl öncesine kadar esas olarak parlamenter sistemi uygulamıştır ve bu sistem koalisyonlar üretme eğilimindedir. Koalisyonların temelinde uzlaşma yattığına göre, koalisyonların incelenmesi, uzlaşma kültürünün analizi açısından önem taşımaktadır. Hâkim görüşe göre, Türkiye'nin koalisyon hükümetleri ve bu hükümetlerde yer alan siyasi partiler de, uzlaşmazlık kültürünün aynası olmuşlardır. Bu çalışmanın çıkış noktası bu genellemeye dair itirazdır. Çalışmanın temel varsayımı şudur: Milli Görüş hareketi Türk siyasi hayatında diğer siyasi aktörlere göre daha uzlaşmacı bir karaktere sahiptir ve bunu içinde yer aldığı koalisyonlardaki tutumuyla ortaya koymuştur. Çalışmanın araştırma sorusu şudur: "Milli Görüş hareketinin siyasi uzlaşma yönünden diğer siyasi aktörlerden farkı nedir ve bu farkı meydana getiren sebepler nelerdir? Bu temel problemin etrafında, siyasi uzlaşmanın demokrasiler için neden önemli olduğu, Türkiye'de siyasi uzlaşma kültürünün ne kadar gelişmiş olduğu, Milli Görüş hareketinin bu ortamda nasıl bir özellik/farklılık taşıdığı, bu farklılığın Milli Görüşün dört koalisyonunda nasıl ortaya çıktığı ve bu farklılığın hangi faktörlerden kaynaklandığı soruları da araştırılacak alt problemler olarak belirlenmiştir. Bu çerçevede, çalışmanın odağındaki Milli Görüş koalisyonları siyasi uzlaşma kavramı perspektifinden analiz edilmiş, bunun yanında diğer sorun alanları için geçerli cevaplar elde edilmeye çalışılmıştır. Çalışma, giriş ve sonuç bölümleri dışında altı bölümden oluşmuştur. Bu bölümlerin ilki çalışmanın üzerine inşa edildiği temel kavramlara; ikinci bölümü Milli Görüş'e; üç dört ve beşinci bölümleri Milli Görüş koalisyonlarına; son bölümü Milli Görüşün nasıl ve neden görece daha uzlaşmacı olduğuna özgülenmiştir. Böylece ilk bölümde kavramsal çerçeve oluşturulmuş, izleyen dört bölümde tezin temel verileri ortaya konmuş, son bölümde verilerin analizi ve değerlendirilmesi yapılmıştır. Çalışma verilerinin toplanmasında, doküman incelemesinin yanısıra, esas olarak ele alınan kavram ve dönemin kesişimini yansıtan Türkiye Büyük Millet Meclisi tutanakları, dönemin önde gelen medya organlarının haber ve yorumları ve Milli Görüş temsilcileriyle yapılan yarı yapılandırılmış mülakatlardan yararlanılmıştır. Mülakatlarla 1970'li yıllardan bu yana Milli Görüş'ün siyasi partilerinde başkanlık, başkan yardımcılığı, bakanlık, milletvekilliği, vs. görevlerde bulunmuş önemli isimlerin konuyla ilgili görüşleri irdelenmiştir. Çalışmada ortaya konan verilerden elde edilen sonuçlar, tezin temel varsayımıyla uyumlu görünmektedir. Milli Görüşün içinde yer aldığı koalisyonlar (1974 CHP-MSP Koalisyonu; 1975 AP-MSP-CGP-MHP Koalisyonu; 1977 AP-MSP-MHP Koalisyonu; 1996 RP-DYP Koalisyonu) bu hareketin siyasi uzlaşma tutumu bakımından ciddi bir farklılık taşıdığını göstermiştir. Bu koalisyonların kurulması, işleyişi ve sona ermesi sürecindeki birçok olay ve gelişme bu uzlaşmacı karakteri görmeyi mümkün kılmaktadır. Söz konusu uzlaşmacı karakteri yaratan faktörler olarak, liderin mizacı ve yetişme tarzı; hareketin benimsediği İslam anlayışı; rasyonel (gerçekçi ve faydacı) strateji ve milli birlik hassasiyetine sahip milliyetçilik anlayışı tespit edilmiştir.