Türkiye'de karşı kentleşmenin izlerini aramak: Kuzey İstanbul örneği

İkinci Dünya Savaşı sonrası hız kazanan kentleşme süreci 1970'li yılların ikinci yarısında yerini metropoliten şehirden kırsal ya da alt kademe yerleşimlere nüfus hareketliliğini tanımlayan karşı kentleşme sürecine bırakmıştır. Amerika Birleşik Devletleri'nde başlayan kırsal yönlü nüfus hareketi, İngiltere başta olmak üzere Avrupa ve diğer ülkelerde gözlemlenmiştir. Karşı kentleşme hareketi ülke bölge ya da metropoliten alanın sosyo-ekonomik gelişim düzeyi, mekânsal yapı, idari ve hukuksal altyapı, planlama anlayışı gibi faktörler ile doğrudan ilişki olduğundan, gelişmiş ve gelişmekte olan ekonomilerde süreç ve etkileri farklılaşmaktadır. Bu kapsamda araştırma, neden, süreç ve etkiler bağlamında Türkiye'deki karşı kentleşme deneyiminin Dünya'daki karşı kentleşme deneyiminden nasıl farklılaştığını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Karşı kentleşme tanımlanması zor bir olgu olup, güncel literatür nicel araştırmaların eksikliğine vurgu yapmaktadır. Bu nedenle, İstanbul'un kuzey sınırını oluşturan ilçelerde karşı kentleşme odaklarının belirlenmesi amacıyla, uluslararası literatür ve Türkiye veri sistematiği dikkate alınarak karşı kentleşme endeksi oluşturulmuştur. Mahalle düzeyinde karşı kentleşme hareketinin sosyo-ekonomik ve mekânsal boyutları ile incelendiği endeks araştırmanın nicel boyutunu oluştururken, karşı kentleşme hareketinin nedenleri, karşı kentleşen grubun sosyo-ekonomik yapısı ve karşı kentleşme hareketinin kırsal karakterli yerleşimler üzerine etkilerini ortaya koymak amacıyla yapılan derinlemesine görüşmeler araştırmanın nitel boyutunu oluşturmaktadır. Bu kapsamda İstanbul'un kuzey sınırını oluşturan 6 ilçede karşı kentleşme endeksi sonuçlarına göre 8 odak mahalle belirlenmiş ve karşı kentleşen grubun yanı sıra, muhtarlık, gayrimenkul ofisleri, sivil toplum kuruluşu ve dernek gibi paydaşlardan oluşan 82 katılımcı ile derinlemesine görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Bu veriler ışığında araştırma gelişmiş ülkelerde karşı kentleşme hareketinin kırsal yaşama uyum sağlamaya hazır nüfusun bireysel kararlar ile yönetildiği, gelir düzeyi yüksek evden çalışan yöneticiler, emekli grup ve çocuklu ailelerin karşı kentleşme potansiyelinin yüksek olduğu gözlemlenirken, Türkiye'nin mozaiğini oluşturan İstanbul'da planlama anlayışı, hukuksal altyapının kırsala bakış açısı, kamusal ve özel yatırımların yönlendiriciliği ve inşaat odaklı ekonomik gelişim modeli karşı kentleşme sürecini tetikleyen temel faktörler olduğunu saptamıştır. Dünya örnekleri, İstanbul örneğinde olduğu gibi karşı kentleşmenin kırsalı kentleştiren yapısının aksine kırsal yerleşimlerin rekabet düzeyinin arttırılmasında potansiyel olabileceğini ortaya koymaktadır.