Türkiye'de merkez bankacılığı ve ödeme sistemlerinin dijital dönüşümü: İktisadi ve hukuki bir inceleme

Dijitalleşme, bilgi ve iletişim teknolojilerinin iktisadi, sosyal ve kurumsal yapılarla bütünleşmesi süreci olarak tanımlanmakta olup, merkez bankalarının geleneksel rollerinde önemli bir dönüşümü beraberinde getirmiştir. Bu çalışma, Türkiye'deki dijital ödeme altyapısının gelişimi ekseninde, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nın mali, hukuki ve kurumsal dönüşümüne ilişkin çok boyutlu etkileri incelemektedir. Çalışmada öncelikle dijitalleşme, dijital ekonomi, dijital vatandaşlık, nesnelerin interneti, blokzinciri ve dijital ödeme sistemleri gibi kavramlara yer verilmiş, dijitalleşmenin merkez bankacılığı üzerindeki etkileri teorik bir zeminde değerlendirilmiştir. Ardından ödeme araçları ve ödeme sistemlerinin sınıflandırılması yapılmış, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nın hem kurucu hem işletici hem de gözetim sağlayıcı rolleri ele alınmıştır. Çalışma, dijitalleşmenin ödeme sistemleri ve merkez bankası uygulamaları üzerindeki etkilerini nitel bulgular çerçevesinde ele alarak bütüncül bir değerlendirme sunmaktadır. Çalışmanın yürütülmesinde, dijitalleşme gibi çok katmanlı ve dinamik bir olgunun daha ayrıntılı ve bağlamsal olarak incelenmesine imkân tanıyan belge taramasına dayalı niteliksel bir yöntem çerçevesi benimsenmiştir. Bu bütüncül ve sistematik bir inceleme gerçekleştirmek için temel yöntem olarak nitel içerik incelemesi benimsenmiştir. Çalışmanın veri toplama süreci, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Faaliyet Raporları, 6493 Sayılı Kanun metinleri, Bankalararası Kart Merkezi istatistikleri ve Uluslararası Ödemeler Bankası Raporları gibi yüksek güvenilirliğe sahip kurumsal kaynakların bütüncül bir setini oluşturmaktadır. Metodolojik altyapı, başta iktisadi kuramlar ve dijital dönüşüm kuramları olmak üzere teorik bir altyapı ile desteklenmiştir. Dijitalleşmenin Türkiye ödeme sistemleri üzerindeki etkisini ortaya koymak amacıyla Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nınuygulamaya aldığı Fonların Anlık ve Sürekli Transferi Sistemi, Dijital Türk Lirası çalışmaları gibi konular detaylandırılmıştır. Bu etkiler tablolar aracılığıyla somut verilerle desteklenmiş, 2024 yılı itibariyle dijital ödeme ekosisteminin Türkiye ölçeğinde refah etkisinin belirgin biçimde arttığı gibi bulgular elde edilmiştir. Literatür taraması kapsamında yalnızca ulusal değil, uluslararası kaynaklardan da yararlanılmış; seçilmiş ülkelerde yürütülen çalışmalar incelenerek karşılaştırmalı bir değerlendirme zemini oluşturulmuştur. Avrupa Merkez Bankası, Amerika Birleşik Devletleri Merkez Bankası ve Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nın dijital dönüşüm yaklaşımları karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır. İnceleme sonucunda, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nınuyum süreçlerinde ve teknik uygulamalarda hızlı adaptasyon kabiliyetiyle öne çıktığı, 7/24 çalışan Fonların Anlık ve Sürekli Transferi Sistemi altyapısı gibi yenilikçi sistemleri devreye aldığı ve dijital finans teknolojilerinde uygulayıcı bir merkez bankası profili çizdiği görülmüştür. Dijital Türk Lirası pilot çalışmalarının kamuoyuyla paylaşılması, kullanıcı deneyimine yönelik rehberlerin yayımlanması ve kurumsal şeffaflığın artırılması gibi unsurlar, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nın sadece teknik değil aynı zamanda yönetsel dönüşümünü de ortaya koymaktadır. Sonuç olarak, dijitalleşme süreci, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası özelinde değerlendirildiğinde; ödeme sistemlerinin etkinliğini artıran, Banka'nın operasyonel rolünü güçlendiren ve kurumsal kapasitesini genişleten çok boyutlu bir dönüşümü beraberinde getirmiştir.