Türkiye'de Tek Parti Döneminde sıtma salgını ve mücadele çalışmaları (1923-1945)

Tarihi geçmişi çok eski zamanlara dayanan sıtma, insanoğlunun yerleşik hayata geçmesiyle beraber ortaya çıktığı tahmin edilmektedir. Tarihsel süreçte tarıma dayalı tüm bölgelerde etkili olan sıtmanın yaygın bir şekilde görüldüğü coğrafyalardan biri de Anadolu olmuştur. Anadolu yarımadasının coğrafi ve iklimsel özellikleri sıtmanın her dönem yaşamasına zemin hazırlamıştır. Osmanlı son döneminde sıtmaya karşı tedbirler alınmasına rağmen istenilen başarı elde edilmemiştir İlk zamanlar hastalığın bataklık ve kötü kokudan zuhur ettiği inancı hüküm sürmesine rağmen 19. yy' da meydana gelen bilimsel gelişmeler neticesinde anofel cinsi sivrisineğin hastalığın asıl nedeni olduğu anlaşılmıştır. Sıtma başta olmak üzere bulaşıcı ve salgın hastalıkların salgın halini almasında savaşlar her zaman önemli bir yere sahip olmuştur. Anadolu coğrafyası da kendini bu tarihsel gerçeğin dışında tutamamıştır. Özellikle savaş döneminde elverişsiz hayat şartlarının, yetersiz beslenme ve tıbbı eksikliklerle birleşmesi hastalıkların salgın halini almasında önemli etken olmuştur. Millî mücadele sonrasında ulus-devlet anlayışıyla yeniden inşa edilmeye çalışılan yeni Türk devletinin toplumsal hayatta karşılaştığı en önemli sağlık sorunlarının başında sıtma gelmekteydi. Cumhuriyet kadroları da bu hususun üzerinde ehemmiyetle durmayı ulusun inşası ile denk görmüşlerdir. Zira uzun savaş dönemlerinde başta Gazi Mustafa Kemal Atatürk olmak üzere silah arkadaşların büyük çoğunluğu hayatının bir evresinde bir salgın hastalığa yakalanmışlardı. Bu etkenlerin etkisiyle ülke genelinde başlatılan milli sağlık politikasının ilk çalışmaları sıtma hastalığına karşı başlatılmıştır. Cumhuriyetin ilan edilmesinden sonra, 1924 yılında uzman doktorların katılımıyla yapılan sıtma toplantısında; acil olarak sıtmaya karşı bir mücadelenin başlatılmasının elzem olduğu açıklandı. Yürütülecek mücadelenin bir teşkilat başkanlığında yürütülmesi kararı alındıktan sonra Ankara, Aydın ve Adana'da 1925 yılında faaliyete geçmek üzere 3 Sıtma Mücadele Teşkilatı kuruldu. Bu sayı 1928'de 7, 1938'de ise 16'ya çıktı. Bu süreç zarfında sıtma mücadele teşkilatlarının yanında vilayet sağlık kurumları da kendi mıntıkalarında sıtma mücadelesini yürütmüşlerdir. Türkiye'de sıtma mücadele çalışmaları ilk olarak sıtmalıların tespit ve tedavisi şeklinde başlamıştır. Tespit edilen hastalar ücretsiz olarak tedavi edilmekteydi. Teşkilat sahasının genişlemesiyle beraber Sıhhat Vekaleti sıtmalıların tespit ve tedavisi kadar sıtmaya sebebiyet veren amillerin de ortadan kaldırılmasının önemli olduğunu vurgulayarak teşkilat yapısında değişikliğe gitti. Yürütülen kapsamlı çalışmalar neticesinde İkinci Dünya savaşı öncesi dönemde sıtma hastalığı ülke genelinde kontrol edilebilir bir hastalık haline geldi. Ancak savaş sürecinde olası savaş tehlikesine karşı doktorların silah altına alınması ve yağış rejiminde meydana gelen değişimlerden ötürü sıtma vakalarında tekrardan bir artış meydana geldi. Bu sebeple savaşın sonuna doğru Türkiye'de Olağanüstü Sıtma Savaşı kanunu kararı alınarak 53 ili kapsayan bir sıtma mücadelesi başlatıldı. Anahtar Kelimeler: Sıtma, Türkiye, Sivrisinek, Bataklık, Salgın ve Bulaşıcı Hastalık, Kinin.