Tuzcuoğlu Memiş Ağa'nın Doğu Karadeniz'de Ayanlık mücadelesi

XVI. yüzyılın sonlarından itibaren Asya ve Avrupa'da başlayan zamanla Osmanlı Devleti'ni de etkisi altına alan büyük bir kriz olmuştur. Bu krizle beraber başta askerî alanda bunu takiben ekonomik, sosyal ve idari olarak karşılaşılan sorunlara çözüm amacıyla yeni prosedürler geliştirilmiştir. Atılan bu önemli adımlarla devlet yeni bir ekonomik politiği oluşturarak savaş masraflarını ve bütçe açıklarını timar alanlarının mukataalaştırılması, avarız vergisi ve parada tağşiş gibi farklı iktisadi araçlarla karşılamayı amaçlamıştır. Osmanlı merkez teşkilâtında yaşanılan bu değişimlerin taşra idaresine yansıması sonucu önceden de var olan ayanlar XVII. yüzyıldan itibaren daha da güçlenerek "Ayanlık Kurumu" olarak karşımıza çıkmıştır. Trabzon Eyaleti, Osmanlı Devleti için Doğu ve Batı ticaret yolunun üzerinde doğal limanlara sahip olması sebebiyle jeopolitik konumu noktasında dikkat çeken bir eyalet olma özelliği taşımaktadır. Bu bakımdan devletin taşra idaresinde öne çıkan yerel idarecilerin büyük bir boşluğu doldurmasına karşın zaman zaman devlet için tehdit unsuru olmuştur. Bu çalışmada yukarıda zikredilen değişimlerin XVII-XIX. yüzyılda Hopa, Rize ve Trabzon şehirlerine etkisi ele alınarak, bölgede idari ve ekonomik faaliyet yürüten ayanların durumu ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. Özelde de anılan dönemin önemli figürlerinden Hopa/Rize Ayanı Tuzcuoğlu Memiş Ağa üzerinde durulmuştur. Zira onunla ilgili yeni ortaya çıkarılan belge ve bilgilerle daha önceden değinilmemiş ya da tam olarak aydınlatılamamış bazı konular aydınlatılmıştır. Bu çerçevede mevcut literatürde Memiş Ağa'nın eşkıya olduğu algısı ortadan kaldırılarak bölgedeki idari, mali, askeri sistem içerisinde yer alan önemli bir kişi olduğu tezi işlenmiştir. Memiş Ağa'nın nasıl ve neden öldürüldüğü konusuna açıklık getirilmiş önceden bilinmeyen muhallefatına dolaylı yollardan ulaşılmıştır. Sonuç olarak konu Tuzcuoğlu Memiş Ağa üzerinden somutlaştırılarak hem merkezi yönetimin, mali, idari ve askeri anlamda, Trabzon üzerindeki denetimini yitirmediğini hem de Tuzcuoğlu Memiş Ağa'nın bölgedeki asıl rolü açıklanmıştır.