Üçüncü gıda rejimi çerçevesinde gıda arz güvenliği: Cairns grubu ülkeleri üzerine bir analiz

Tarımsal gıda üretim süreçleri küresel anlamda üç kez gıda rejimlerinin etkisi ile değişim geçirmişlerdir. Dünya ekonomisinde küresel güç niteliğindeki ülke ve grupların önderliğinde şekillenen gıda rejimlerinin ilkinde hâkim güç İngiltere iken, ikinci gıda rejiminde hâkim güç Amerika Birleşik Devletleri olmuştur. Günümüzde de hala geçerliliğini koruyan gıda rejimi olan üçüncü gıda rejiminde güç uluslararası kuruluşlar ve çok uluslu şirketlerin eline geçmiştir. Bu rejimde amaç uluslararası ticaret özendirmek ve tarımdaki korumacılıkların kaldırılıp serbest ticaretin geliştirilmesidir. Temel amacı dünya ticaretinin serbestleşmesi olan Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) üçüncü gıda rejiminde önemli bir yere sahiptir. DTÖ'nün ileri tarım müzakereleri kapsamında kademe kademe tarım ticaretindeki tarife ve engellerin kaldırılması için çalışmalar yapılmıştır. DTÖ'nün tarım ürünleri ticaretinin serbestleşmesi için uygulamaya koyduğu politikalar gelişmiş ülkelerin lehine sonuçlar doğururken gelişmekte olan ülkelerde kırsal nüfusun yoksullaşması sonucunu doğurmuştur. Bu tezin amacı tarım ticaretinin serbestleşmesinin gıda arz güvenliği üzerindeki etkilerini analiz etmektir. Uluslararası tarımsal ticaret sisteminde piyasa odaklı reformları savunan tarım ülkeleri koalisyonu olan Cairns Grubu ülkeleri üzerinden gıda arz güvenliği konusu ele alınmıştır. Üçüncü Gıda Rejimi'nin etkili olduğu 1995-2022 dönemi verileri ile çalışmanın analiz kısmında Panel Otoregresif Dağıtılmış Gecikme (ARDL) modeli kullanılmıştır. Modelde tarımsal üretim endeksi üzerinde ekonomik büyüme, karbondioksit emisyonu, pestisit ve gübre kullanımı ile küreselleşme endeksi ve tarımsal toplam faktör verimliliği değişkenlerinin etkisi araştırılmıştır. Analiz sonucu elde edilen bulgulara göre uzun dönemde tarım ticaretinin serbestleşmesi bu ülkelerin gıda arz güvenliği üzerinde olumlu etkiye sahipken; kısa dönemde olumsuz etkiye sahiptir. Bununla birlikte gübre kullanımı verimlilik artışı da gıda arz güvenliği üzerinde olumlu etkiye sahiptir. Anahtar Kelimeler: Gıda Rejimi, DTÖ Tarım Müzakereleri, Cairns Grubu, Panel ARDL