Ulus-devletin kültürel dışlayıcılğı: Anayasal yurttaşlık bağlamında Alevilerin eşit yurttaşlık taleplerine yönelik bir saha araştırması

Fransız Devrimi'ne dek sabit bir kültürle ilişkilendirilmeyen yurttaşlık, ulusun meşruiyetin yegâne kaynağı olarak ortaya çıkmasıyla birlikte topluluğun kültürel olarak homojenleştirilmesi çabalarından kuşkusuz en çok etkilenen kurum olmuştur. Çünkü bu tarihlerden itibaren çoğunluk kültürü egemen hale gelerek ulusal kültür şeklinde kodlanmış, yurttaşlık da bu ulusal kültürün benimsetilmesinde ve yeniden üretilmesinde en önemli araç olmuştur. Öte yandan bu çaba beraberinde, ulusal kültürün dışında kalanların azınlık olmasına yol açmıştır. Azınlıklardan kimliklerinin kendilerine özgü boyutlarını ulusal kültür lehine geri plana atmaları beklenmiş, kamusal alana dâhil olacaklarsa farklılıklarından arınmaları gerektiği düşüncesi azınlıkları tercih yapmaya zorlamıştır. Bu kültürel tekelcilik ve dışlayıcılık, azınlıkların çoğunlukla birlikte yurttaşlık ekseninde eşit bir şekilde yaşamalarını engellemiştir. Türkiye'de de cumhuriyet ilan edilmeden önce başlayan fakat ulus-devlet formuna geçişle birlikte hızlanan bir kültürel tekelci anlayış hâkim olmuş ve yurttaşlık da çoğunlukçu ulusal kültürün üretilmesi, yeniden üretilmesi ve bu kültürün dışında kalanlara benimsetilmesi açısından en işlevsel kurum olarak görülmüştür. Toplumsal pratiğe bakıldığında etnik olarak Türk, inançsal olarak Hanefi ve dilsel olarak da Türkçe konuşanlar dışındaki toplulukların durumu hep karmaşık, belirsiz ve eşitsiz olmuştur. Bu pratik karşısında Aleviler de Türklükleri dolayısıyla ulus dairesine çağrılırken makbul inanca mensup olmamaları nedeniyle de dışlanmışlardır. Bu çalışmanın amacı da Aleviler örneğinde çoğunluk kültürüne dayalı makbul yurttaş pratiklerinin yarattığı eşitsizliklere odaklanarak azınlıkların hem kültürel kimliklerini devam ettirmek hem de kamusal alanda eşitlikçi bir düzende çoğunluk ile bir arada yaşayabilmek için yurttaşlık üzerinden ne tür stratejiler ürettiklerini incelemektir. Bu maksatla "eşit yurttaşlık" vurgusunun içeriğine bakılmıştır. Azınlık bir grup olarak Alevilerin eşit yurttaşlığa dair düşüncelerini açıklamakta ise Jürgen Habermas'ın anayasal yurttaşlık kavramından yararlanılmıştır. Etnografik bir araştırma yöntemine dayanan bu çalışmada, veri toplama tekniği olarak ise yapılandırılmamış seçkin görüşmesi kullanılmıştır.