Ulusal ve Uluslararası Hukuk kapsamında askerlik hizmetlerine karşı vicdani ret ve kuramsal temeller

İnsanların benliklerinde iyi ile kötüyü ayırt edebilmelerini sağlayan bir yeti bulunduğu temeline dayanan vicdan kavramı, hukuken korunmaya değer bir kavram olarak kabul edilmiştir. Soyut ve muğlak olan vicdanın hukuksal düzleme aktarılmasıyla ortaya çıkan vicdan özgürlüğü ile kişilerin serbestçe vicdani kanaat oluşturabilme haklarının yanı sıra bu vicdani kanaatlerinin gereklerini yerine getirebilme hakları da korunmaktadır. En yalın haliyle yasal bir yükümlülüğün vicdani sebeplerle reddedilmesi anlamına gelen vicdani ret kavramı bu kapsamda vicdan özgürlüğü ile doğrudan ilişkilidir. Vicdani ret, bünyesine her geçen gün yeni anlamlar ve eylem alanları katan bir kavram olup günümüzde sağlık, eğitim, yargı, askerlik gibi pek çok alanda gündeme gelmektedir. Bununla birlikte vicdani reddin en bilinen biçimini tarihsel süreçte bu kavramla özdeşleşmiş olan askerlik hizmetlerinin vicdani reddi oluşturmaktadır. Askerlik hizmetlerinin vicdani reddi, Medeni ve Siyasal Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi gibi temel insan hakları sözleşmelerinde açıkça bir hak olarak düzenlenmemiştir. Fakat gerek Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Komitesi tarafından gerekse Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi tarafından söz konusu sözleşmelerin düşünce, vicdan ve din özgürlüğünü düzenleyen maddeleri kapsamında bir hak olarak kabul edilmektedir. Vicdani ret hakkı, zorunlu askerlik sistemini benimsemiş devletlere vicdani retçileri askerlik hizmetinden muaf tutma veya onlara bu hizmetin yerine geçecek alternatif bir sivil hizmet seçeneği sunma sorumluluğu yüklemektedir. Söz konusu sorumluluk bunlarla sınırlı olmayıp bu devletler vicdani ret hakkının etkin ve ulaşılabilir olmasını sağlamalı, alternatif sivil hizmetin vicdani ret sebepleri ile uyumlu, cezalandırıcı olmayan ve ayrımcılık doğurmayan nitelikte bir hizmet olmasını garanti altına almalıdır. Zorunlu askerlik sisteminin benimsendiği Türkiye'de vicdani ret konusunda hiçbir hukuki düzenleme bulunmamaktadır. Gerek Türkiye'nin taraf olduğu uluslararası insan hakları sözleşmelerinin doğrudan iç hukukta uygulanması gerektiğini düzenleyen Anayasanın 90. maddesi gerekse Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi tarafından Türkiye aleyhine verilmiş ve bağlayıcı olan ihlal kararları Türkiye'yi vicdani ret konusunda sorumlu kılmaktadır. Buna göre Türkiye uluslararası insan hakları hukukundan doğan sorumlulukları gereğince askerlik hizmetlerinin vicdani reddini bir hak olarak tanımak zorundadır.