Uluslararası sorumluluk hukukunda devlet dışı birimlerin fiillerinin devlete atfedilebilirliği

Elinizdeki çalışmada uluslararası sorumluluk hukuku kuralları uyarınca devlet dışı birimlerin fiillerinin hangi şartlar altında devlete atfedilebileceği meselesi incelenmektedir. Bir devletin uluslararası sorumluluğunun doğması için devletin uluslararası yükümlülüğünün ihlali anlamına gelecek bir fiilde bulunulmalı ve bu fiil o devlete atfedilmelidir. Fiilin devlete atfedilebilirliğine ilişkin genel kural, devlet organları tarafından gerçekleştirilen fiillerin devlete atfedileceği yönündedir. Fakat devlet dışı birimlerin uluslararası sistemde giderek artan biçimde rol oynamaya başlamaları, devletlerin iç hukuklarında devlet organı olarak düzenlenmeyen bu birimlerin fiillerinin devlete atfedilebilirliği meselesini gündeme getirmiştir. Devlet organlarının fiillerinin devlete atfedileceği yönündeki genel kuralın yansıması olarak, devlet dışı birimlerin fiilleri kural olarak devlete atfedilemez. Bununla birlikte, belirli şartlar altında istisnai olarak bu birimlerin fiilleri devlete atfedilebilmektedir. Uluslararası sorumluluk hukuku uyarınca devlet dışı birimlerin fiillerinin devlete atfedilebildiği ilk durum, devlet dışı birimlerin devlet adına hareket etmeleridir. Buna göre, devlet ile arasında resmi bir ilişki olmayan devlet dışı birimin fiilleri, devlet ile arasındaki fiilî ilişki nedeniyle devlete atfedilmektedir. Bu fiilî ilişkinin söz konusu olduğu durumlardan biri, devlet dışı birimin devletin de facto organı olması halidir. De facto devlet organları, devletin iç hukukuna göre devlet organı statüsüne sahip olmayan ama fiilî olarak bir organmışçasına devletin bir uzvu gibi hareket eden birimlerdir. Devlet dışı birim olarak nitelendirilen bir birimin de facto devlet organı olduğunun kabul edilmesi halinde, uluslararası hukuk uyarınca artık o birime diğer devlet dışı birimler gibi değil, bir devlet organı olarak muamele edilir. Dolayısıyla de jure organların olduğu gibi de facto organların da yetki aşımında bulunarak hareket ettikleri fiilleri dahil tüm fiilleri devlete atfedilmektedir. Bir birimin de facto devlet organı olup olmadığının tespitinde uluslararası yargı makamları farklı kriterler öngörmüştür. Bu bağlamda Uluslararası Adalet Divanı tarafından öngörülen tam bağımlılık kriterine göre, bir birimin de facto devlet organı olması için de jure devlet organlarından bir farkı olmayacak şekilde devlete tam bağımlı olarak hareket etmesi gerekmektedir. Fakat Divan, bu kritere yönelik ayrıntılı bir açıklamada bulunmamış ve kriterin uluslararası teamül hukukunu yansıtıp yansıtmadığını değerlendirmemiştir. İkinci kriter, Eski Yugoslavya İçin Uluslararası Ceza Mahkemesi Temyiz Dairesi tarafından öngörülen genel kontrol kriteridir. Buna göre, örgütlü ve hiyerarşik yapıya sahip bir grubun devlet tarafından finanse edilip eğitmesinin yanı sıra, faaliyetlerinin planlanması ve koordinasyonunda da devletin rol oynaması halinde grubun de facto devlet organı olduğu kabul edilmelidir. Devlet dışı birimin devlet adına hareket ettiği bir diğer durum, devlet dışı birimin fiili devletin talimatıyla veya yönlendirmesi ya da kontrolü altında gerçekleştirmesidir. Bu kapsamda iki farklı hal mevcuttur. Bunlardan ilki fiilin gerçekleştirilmesi için xi devletin devlet dışı birime bu yönde bir talimat vermesidir. İkincisi ise devlet dışı birimin fiili gerçekleştirirken devletin yönlendirmesi veya kontrolü altında hareket etmesidir. Uluslararası Adalet Divanı, bu ikinci durumun söz konusu olması için devletin devlet dışı birim tarafından gerçekleştirilen operasyon üzerinde etkin kontrolünün olması gerektiğini belirtmektedir. Devlet dışı birimlerin fiillerinin devlete atfedileceği bir diğer istisnai durum, devletin söz konusu fiili sonradan kendi fiili olarak kabul edip benimsemesidir. Devletin bu fiili kendi fiili olarak kabul edip benimsediğine kesin olarak ulaşılamasa dahi devletin fiilden sonraki tutum ve davranışları, fiilin devletin talimatıyla gerçekleştirildiğine ilişkin bir kanıt olarak değerlendirilebilecektir. Bu çalışmada devlet dışı birimlerin fiillerinin devlete atfedildiği diğer durumlar, bu birimlerin kamu gücü kullanmaları başlığı altında incelenmiştir. Bu kapsamda ilk olarak, devlet dışı birimlerin devlet tarafından kamu gücü kullanmak üzere yetkilendirilmesi durumu ele alınmıştır. Bu yetkilendirme; kanun, tüzük, kararname veya sözleşme vasıtasıyla yapılabilir. Devlet dışı birimin kamu gücü kullanıp kullanmadığının tespitinde; yürütülen faaliyetin içeriği, amacı, yetkilendirilme yöntemi ve devlete karşı hesap verebilirliği gibi kriterler dikkate alınmaktadır. Ayrıca bu tespitte devletin yargı bağışıklığına sahip olup olmadığının tespitinde uygulanan acta jure gestionis ve acta jure imperii ayrımından da yararlanılabilmektedir. Kamu gücü kullanan devlet dışı birimler başlığı altında incelenen ikinci durumsa devlet dışı birimlerin resmi makamların yokluğu veya yetersizliği halinde kamu gücü kullanmasıdır. Buna göre; savaş, işgal, deprem veya sel gibi sebeplerle devlet aygıtının işlevini yerine getirememesi durumunda, halkın koşullar gereği kendi inisiyatifiyle kamu gücü içeren faaliyetlerde bulunması halinde, bu kapsamdaki fiiller devlete atfedilecektir. Son olarak, çalışma ayaklananların fiillerinin devlete atfedilebilirliğinin incelenmesiyle tamamlanmaktadır. Buna göre, ayaklananların fiilleri kural olarak devlete atfedilemez. Fakat ayaklananların yeni bir hükümet veya devlet kurması yoluyla başarıya ulaşması halinde, bunların fiilleri devlete atfedilecektir. Ayaklananların yeni bir hükümet kurarak başarıya ulaşması halinde devlet eski hükümetin fiillerinden de sorumlu olurken, yeni bir devletin kurulması halinde eski devletin fiilleri yeni devlete atfedilmez.