Üniversite öğrencilerinde yeme davranışının kişilik özellikleriyle ilişkisinde belirsizliğe tahammülsüzlük ve dürtüsellik düzeylerinin aracı rolünün incelenmesi

Bu araştırmanın amacı, üniversite öğrencilerinde bozulmuş yeme tutumları ve kişilik özellikleri arasındaki ilişkide belirsizliğe tahammülsüzlük ve dürtüselliğin etkisinin incelenmesidir. Çalışma kapsamında verileri 590 üniversite öğrencisine "Kişisel Bilgi Formu", "Hollanda Yeme Davranışı Anketi", "Belirsizliğe Tahammülsüzlük Ölçeği", "Barratt Dürtüsellik Ölçeği" ve "Eysenck Kişilik Anketi Gözden Geçirilmiş Kısa Formu" ve psikolojik belirtilerin değerlendirilmesi için "Kısa Semptom Envanteri" uygulanmıştır. Araştırmada, bozulmuş yeme davranışı boyutları (duygusal, kısıtlayıcı ve dışsal yeme) ile kişilik özellikleri (nevrotiklik, dışsadönüklük ve psikotizm) arasındaki ilişkinin incelenmesi için Pearson Korelasyonu uygulanmıştır. İlişkili saptanan değişkenlerle, bozulmuş yeme davranışı alt boyutları bağımlı değişken olarak alınmış ve kişilik özellikleri, dürtüsellik ve belirsizliğe tahammülsüzlük boyutları bağımsız değişken alınarak hiyerarşik regresyon analizi yapılmıştır. Anlamlı yordayıcılar tespit edilerek, yeme davranışları ve kişilik özellikleri arasındaki ilişkide dürtüsellik ve belirsizliğe tahammülsüzlük boyutlarının etkisinin incelenmesi için aracı rol analizlerini yapılmasında IBM SPSS 25.0 PROCESS eklentisi üzerinden altıncı model uygulanmıştır. Araştırmada elde edilen bulgulara göre, duygusal yeme ile dürtüsellik, nevrotiklik arasında pozitif ilişki bulunmaktadır. Duygusal yeme ile dışadönüklük arasında negatif yönlü anlamlı ilişki bulunmuştur. Kısıtlayıcı yeme boyutu ile nevrotiklik, dürtüsellik ve belirsizliğe tahammülsüzlük arasında pozitif yönlü ve anlamlı ilişki saptanmıştır. Kısıtlayıcı yeme ve dışadönüklük arasında negatif yönlü ve anlamlı ilişki bulunmuştur. Dışsal yeme boyutuyla dürtüsellik arasında negatif ilişki saptanmış; belirsizliğe tahammülsüzlükle anlamlı ilişki bulunmamıştır. Hiyerarşik regresyon analizi bulgularına göre, duygusal yeme nevrotiklik ve dışa dönüklük tarafından anlamlı düzeyde yordanmaktadır. Katılımcıların nevrotiklik puanının yüksek oluşu ve dışsadönüklük puanını düşük oluşu duygusal yeme puanlarını anlamlı düzeyde açıklamaktadır. Ayrıca, duygusal yeme ile dürtüsellik dikkat eksikliği ve motor dürtüsellik alt boyutlarından alınan puanlardaki yükseliş, duygusal yeme puanlarındaki yükselişi anlamlı düzeyde yordamaktadır. Duygusal yeme puanları, belirsizliğin eylemi engellemesi alt boyutu puanlarındaki yükseliş tarafından anlamlı düzeyde yordanmaktadır. Kısıtlayıcı yeme alt boyutu ile nevrotiklik, plansız dürtüsellik ve belirsizliğin stres verici olduğu alt boyutu puanlarındaki yükseliş tarafından anlamlı düzeyde yordanmaktadır. Dışsal yeme alt boyutu, motor dürtüsellik alt boyutu puanlarının yükselişi ve plan yapamama dürtüselliği alt boyutu puanlarının düşüşü tarafından anlamlı düzeyde yordanmaktadır. Ayrıca, dışsal yeme alt boyutu, belirsizliğin eylemi engellemesi alt boyutu puanlarındaki yükseliş tarafından anlamlı düzeyde yordanmaktadır. Aracı rol analizine ilişkin bulgular incelendiğinde, nevrotiklik kişilik alt boyutu, motor dürtüsellik, dikkat dürtüsellik, belirsizliğin stresli oluşu ve belirsizliğin eylemi engellemesi alt boyutu üzerinden duygusal yemeyi anlamlı düzeyde yordamaktadır. Nevrotiklik ve duygusal yeme boyutları arasındaki ilişkide dürtüsellik ve belirsizliğe tahammülsüzlük puanlarının kısmi aracı rolü olduğu sonucu elde edilmiştir. Dışadönüklük alt boyutu ve duygusal yeme arasındaki ilişkide dürtüsellik ve belirsizliğe tahammülsüzlük alt boyutlarının aracı rolüne ilişkin bulgular incelendiğinde, dışadönüklük alt boyutu ve duygusal yeme arasında doğrudan ilişki saptanmış ve belirsizliğin stres verici oluşu alt boyutu üzerinden toplam etkisinin anlamlı düzeyde artış gösterdiği görülmüştür. Ayrıca, aracı rol olarak dürtüselliğin anlamlı etkisi bulunmadığı; belirsizliğin stres verici oluşu puanlarının dışadönüklük ve duygusal yeme arasındaki ilişkide kısmi aracı rolü olduğu bulunmuştur. Kısıtlayıcı yeme ve nevrotiklik alt boyutu arasındaki ilişkide belirsizliğe tahammülsüzlük ve dürtüsellik alt boyutlarının aracı rolü incelendiğinde, nevrotiklik alt boyutu ve kısıtlayıcı yeme arasında doğrudan ilişki saptanmış ve dikkat dürtüselliği ve belirsizliğin stres verici oluşu alt boyutları üzerinden toplam etkisinin anlamlı düzeyde artış gösterdiği görülmüştür. Bu doğrultuda, kısıtlayıcı yeme ve nevrotiklik alt boyutları arasındaki ilişkide dürtüsellik ve belirsizliğe tahammülsüzlük alt boyutlarının kısmi aracı rolü olduğu görülmektedir. Sonuçlara göre, katılımcıların nevrotiklik özelliği ve kısıtlayıcı yeme puanları arasındaki ilişkide dikkat eksikliği dürtüselliği ve belirsizliğin eylemi engellemesi alt boyutu kısmi aracı role sahip olarak bulunmuştur. Araştırmada elde edilen sonuçlar, yeme davranışlarının incelendiği erken erişkinlik dönemiyle ilgili önemli bulgular sunmaktadır. Bozulmuş yeme davranışı boyutlarının farklı faktörlerle ilişkili olduğu saptanan bu araştırmanın hem pratik hem de araştırma alanlarına katkı sağlayabilir. Farklı yeme davranışı boyutlarının farklı faktörlerle ilişkili olması, bireylerin yeme davranışına yönelik sağlanabilecek müdahalelerde düzenlemelerin yapılmasını kolaylaştıracağı öngörülmektedir. Araştırmada elde edilen sonuçlardan yola çıkarak, gelecekte yapılacak araştırmalarla konunun desteklenebileceği düşünülmektedir.