Urla tarihi kent merkezindeki konut mimarisinin incelenmesi ve Cumhuriyet Döneminde meydana gelen değişimlerin koruma bağlamında irdelenmesi: Zafer Caddesi örneği

Urla, Ege Bölgesi'nde kendi adını taşıyan Urla yarımadasının merkezinde yer almaktadır. İzmir iline bağlı ilçelerden biri olan kent, kuzeyde İzmir Körfezi, batıda Çeşme ilçesi, güneyde Seferihisar ve Sığacık Körfezi'nin iç kısımları, doğuda Güzelbahçe ile çevrilmiştir. İskele Bölgesi'ndeki Liman Tepe'den çıkan kalıntılar doğrultusunda, Urla'nın Prehistorik Dönem'e kadar uzanan geniş bir tarihe sahip olduğu anlaşılmaktadır. Antik Dönem adı Klazomenai olan yerleşme, on iki Ionia kenti arasında en son kurulan kent olma özelliğine sahiptir. Günümüzde de devam etmekte olan kazı çalışmaları ile kent hakkında ışık tutan bulgulara ulaşılmaktadır. Urla, limanın sağladığı avantaj ile XV. yüzyıldan itibaren deniz ticaretinde önemli bir konuma gelmiştir. Günümüzde sayıca çok fazla kalmamasına rağmen liman ve çevresinde farklı mekânsal nitelikte yapılar görülmektedir. Urla'nın Osmanlıların yönetimi altına girmesiyle birlikte, savunma amaçlı olarak merkezde bulunan yerleşme, gelişimini burada sürdürmüştür. XIX. yüzyıldan Mübadele Dönemi'ne kadar kent içinde Müslümanlar ve farklı etnik gruplar birlikte yaşamışlardır. Cumhuriyetin ilanıyla kent bir Türk yerleşmesi haline gelmiştir. Urla tarihi kent merkezi Osmanlı Dönemine ait mimari yapıları özellikle de XIX. yüzyıla ait konutlarıyla ilgi çekmektedir. Tarihi konutlar beş farklı tipoloji altında incelenmiştir ve tipoloji oluşturulurken plan şemalarında, kat sayısı (tek katlı, iki katlı), konut içi dolaşım aksının plandaki yeri (orta hollü, yan hollü), katların işlev durumu (zemin katın ticaret işlevli kullanılması) göz önünde bulundurularak sınıflandırma yapılmıştır. Tarihi doku içerisindeki gruplandırmada: tek katlı, orta hollü konutlar; iki katlı, orta hollü konutlar; iki katlı, orta hollü, ticaret işlevi bulunan konutlar; iki katlı, yan hollü konutlar; iki katlı, yan hollü, ticaret işlevi bulunan konutlar yer almaktadır. Bu konut tiplerinde görülen strüktür ve cephe özellikleri detaylı bir şekilde incelenmiştir. Tarihi kent merkezi içerisinde, gerek sahip olduğu tarihi potansiyeli gerekse de bölge içindeki konumundan ötürü Zafer Caddesi odak çalışma alanı seçilmiştir. Cumhuriyet Dönemi içerisinde, Zafer Caddesi kentsel ölçekte ele alınarak, değişim süreci incelenmiştir. Çalışma içerisinde, cadde üzerinde yer alan 14 tarihi konutun özgün mimari özellikleri detaylı bir biçimde ele alınmıştır. Tarihi konutlar içerisinde iki katlı, orta hollü konut tipinin dışında ki diğer dört tip yapı ve tipoloji dışı konutlar görülmektedir. Cumhuriyet'in ilanından günümüze kadar hem Zafer Caddesi'nde hem de konutlarda kentsel ve yapısal ölçekte değişimler meydana gelmiştir. Konutlardaki değişimler mekân kurgularında, strüktür ve malzemelerinde, cephe düzenlerinde görülmektedir. Değişimlere paralel olarak, günümüz yaşam koşulları içerisinde konutlarda gerek kentsel gerekse de yapısal ölçekte birçok sorun gözlenmektedir. Mevcut olan bu sorunlar hem Zafer Caddesi'nin hem de konutların tarihi niteliklerini kaybetmelerine neden olmaktadır. Sorunlara yönelik yapılan detaylı analiz çalışmalarıyla, Zafer Caddesi'nin ve konutların korunarak, modern yaşama etkin bir şekilde katılımını amaçlayan öneriler geliştirilmektedir. Anahtar Sözcükler: Urla, Tarihi Merkez, Zafer Caddesi, Konut, Tipoloji, Değişim, Koruma