Uşşâkî şiirinde din ve tasavvuf

İnsanın ruhȋ duyuş ve eğilimlerine cevap veren doktrinlerin bir toplamı olan tasavvuf, İslâm medeniyet ve kültür havzasında zühde dayalı bir yaşam biçimi şeklinde ortaya çıkmış, zamanla uygulamaya yönelik esasları da içeren ilmi bir mahiyet alarak kendine göre sistemi ve kâideleri olan ekoller halinde yaygınlaşmıştır. Tasavvufun ilk sûfilerden günümüze kadar gelen zaman içinde çeşitlenen terminolojisi oluşmuştur.Allah-âlem-insan ilişkisini hem teorik hem pratik hem de felsefi bir üslupla ele alan bu ilmin terminolojisinin yansımalarını gördüğümüz alanlardan biri de tasavvuf ehlince kaleme alınmış divanlardır. Pȋr Hüsâmeddîn Hasan-ı Uşşâkî tarafından XVI. yüzyılın son çeyreğinde kurulan ve günümüze kadar faaliyetlerine aralıksız devam eden Uşşâkî tarȋkatı, geldiği Halvetilik ekolü gibi şiire en fazla önem veren tarȋkatlardan biridir.Bu anlamda,Uşşâkîliğin doktrin yapısı ve etki alanının genişlemesindeki rolünden dolayı pîr sayılan, Cemâleddîn-i Uşşâkî ve Abdullah Salâhaddîn-i Uşşâkî ile günümüzdeki bütün Uşşâkî kollarının kendisine dayandığı Ömer Hulûsî Efendi'nin divanları başta olmak üzere Uşşâkî şeyhleri Câhidî Ahmed Efendi'nin, Muhyiddȋn-i Bursevî'nin, İsmâil Hikmetȋ'nin, Semiz-zâde Süleyman Rüşdȋ'nin,Ahmed Tâlib-i İrşâdî'nin, Abdurrahman Sâmî-i Uşşâkî'nin,Hüsn-i Gülzârȋ'nin,Osmanzâde Hüseyin Vassâf'ın divânları, Memȋcân-ı Saruhânî'nin ve Ömer Karîbȋ'nin divançesi ile birlikte Bekir Sıdkı Visâlȋ'nin, Hazmi Tura'nın, Mehmet Nusret Tura'nın,İbrahim İpek Efendi'nin, Ganiyy-i Muhtefî'nin, Sıddık Naci Eren'in ve Necdet Ardıç'ın şiirleri dinî-tasavvufȋ ıstılahlar çerçevesinde incelendi. Çalışmada,tasavvuf şiirinde Uşşâkȋ geleneği çerçevesinde dinî-tasavvufî ıstılah ve mefhumların, şâir Uşşâkȋ şeyhlerinin divanlarında nasıl ifade edildiği araştırıldı. Buradan hareketle tespit edilen kavramlar, çeşitli kaynak eserlerden ve şâir Uşşâkȋ şeyhlerinin diğer manzum ve mensur eserlerinden yola çıkılarak şiirlerinden örnekler ile birlikte açıklandı.