VIII. asır kadın muhaddisleri (Zehebî'nin hocaları özelinde)

Hz. Peygamber'in salallahu aleyhi vesellem mesajının öğrenilmesi ve sonraki nesillere intikal etmesinde erkeklerin yanı sıra kadınlar da ciddi gayret sarf etmiştir. Tarihsel süreçte devam eden bu gayretler Memlükler Devleti'nin hakimiyet yıllarına tekabül eden hicrî sekizinci ve dokuzuncu asırlarda had safhaya ulaşmıştır. Nitekim dönemin meşhur hadis âlimlerinin hocaları arasında azımsanmayacak sayıda kadın muhaddis ismi yer almaktadır. Hadis alanında şöhret kazanmış bazı muhaddisler ders almış oldukları hocalarını tanıtan eserler kaleme almıştır. Bu âlimlerin çoğu ders aldıkları kadın hocalarından iftiharla bahsetmiştir. Hadis, tarih ve terâcim alanında emsalsiz bir isim olan Türk muhaddis Zehebî hicrî yedinci asrın sonlarıyla sekizinci asrın ilk yarısı arasında yaşamış bir âlimdir. Hadis ilminde eşsiz eserleriyle ön plana çıkan Zehebî çok sayıda kadın muhaddisten ders almasıyla dikkat çekmektedir. Zehebî'nin semâ, kıraat ve icazet yollarıyla ders aldığı hocalarının hal tercümelerine yer verdiği Mu'cemü Şüyûhi'z-Zehebi isimli eserinde 1043 hocası arasında 104 hanım hocası yer almaktadır. Bu sayı her ne kadar erkek hocalarının sayısına nazaran az olsa da söz konusu dönemde ilmî hayatta kadınların rolünü ortaya koyması açısından önem arz etmektedir. Bu çalışma Zehebî'nin ders aldığı hocaları özelinde hicrî sekizinci asır Memlükler dönemi kadın muhaddislerini konu edinmektedir. Zehebî'nin kadın hocaları çalışmanın merkezini oluşturarak söz konusu dönemde hadis rivayetiyle meşgul olmuş ve icazet vermiş hanımlar tespit edilerek hanımların o dönemde Hadis ilmindeki yeri, dönemin eğitim geleneği içinde nasıl yer edindikleri ve kadınların ders alma/verme yöntemleri tespit edilmeye çalışılmıştır. Zehebî'nin hocaları özelinde incelenen kadın muhaddislerin birçoğunun ulemâ ailelerine müntesip olduğu görülmektedir. Kadın muhaddisler küçük yaşta ailelerinin teşvikiyle ilim tahsiline başlamış ve dönemlerinin önemli âlimlerinin hadis meclislerine götürülerek çeşitli hadis cüzlerinin icazetine sahip olmuştur. Dönemlerinde erkeklere nazaran daha uzun bir ömür yaşayan kadınlar ilerleyen yaşlarında âli isnada sahip olmaları sebebiyle hadis tahammül etmek isteyen talebeler tarafından rağbet görmüştür. Söz konusu kadın muhaddisler kadınlara ders vermekle kalmamış pek çok meşhur âlime de hadis ve kitap icazetleri vermişlerdir.