X. Ve XI. yüzyılda Serahs

Serahs, günümüzde üç ülkenin (İran, Afganistan ve Türkmenistan) sınırları içinde bulunan tarihi Horasan bölgesinin Güney Türkmenistan kesiminde yer alan eski bir yerleşim yeridir. Eski adı Herîrûd olan Tecen ırmağının orta havzasında, bu ırmağın sağ tarafında kurulmuştur. Şehrin ilk defa ne zaman ve kimler tarafından kurulduğu kesin olarak bilinmemekle beraber milattan önce VI-IV. yüzyıllarda Persler tarafından kurulduğu tahmin edilmektedir. Orta Çağ İslam kaynaklarında şehrin ilk tesisi Keykâvus, Efrâsiyâb ve Zülkarneyn'e atfedilmektedir. Şehrin adına ve kuruluşuna dair Yâkūt, İranlılara atfen Keykâvus'un burasını Serahs b. Hûzrez isimli bir kişiye iktâ ettiğini, onun burada kendi adını verdiği bir şehir kurduğunu, daha sonra Büyük İskender'in bu şehrin imarını tamamladığını kaydetmektedir. Serahs diye anılan bu tarihi şehrin kalıntıları günümüzdeki Serahs yerleşiminin güneydoğusunda bulunmaktadır. Orta Çağ'da Serahs'ın asıl önemi İran'dan Türkistan'a giden ana yol (İpek Yolu) üzerinde bulunmasından ve savunma yönünden stratejik bir konumda yer almasından kaynaklanıyordu. Nitekim Nîşâbur ve Tus'tan Merv'e giden yol buradan geçiyordu. Bu sebeple şehir, Sâsânîler devrinden başlayarak Moğolların 1221 yılındaki işgal ve yağmalamalarına kadar önemli bir yerleşim merkezi olmayı sürdürdü. Bazı kaynaklarda X. ve XI. yüzyıllarda Serahs'ın büyüklük bakımından Merv'in yarısı kadar olduğu kaydedilmiştir. X. yüzyılda Sâmânîlerin idaresinde olan şehir onların yıkılmasının ardından Gazneliler'in eline geçti. Selçuklular 1035'te Horasan'a göçtüklerinde ilk yurt edindikleri yerlerden biri de Serahs ve çevresi oldu. Gazneliler'in onları bu topraklardan atmak maksadıyla yaptıkları savaşlardan biri 1038 yılında Serahs yakınlarındaki Talhâb yöresinde meydana geldi. Bu savaşın Selçukluların zaferiyle sonuçlanması ile Gazneliler, Horasan'da güçlerini kaybettiler. Kazanılan zaferin ardından eski Türk devlet geleneğine göre yapılan taksimatta Tuğrul Bey Nişabur'a, Çağrı Bey Merv'e, Mûsâ Yabgu Serahs'a sahip oluyordu. Türk tarihinin çok önemli bir dönüm noktası olan Dandanakan Savaşı da Serahs-Merv arasında bulunan çöl de cereyan etti. Gazneliler ile yapılan bu savaştan sonra Büyük Selçuklu Devleti bölgeyi hakimiyeti altına aldı ve Serahs yeni kurulan bu devletin sınırları içinde kaldı. Arslan Argun'un 1095'te diğer Horasan şehirleri gibi Serahs Kalesi'ni de yıktırdığı bilinmekle beraber şehrin Selçuklu döneminde tamamıyla bir Türk şehri karakterinde gelişme gösterdiği görülmektedir.