XIII-XV. yüzyıl divan şiirinde ayet ve hadis kullanımı (iktibas ve telmih)

İktibas ve telmih, ortak malzemeyi kullanan sanatlar arasında olup bedi' sanatlarındandır. Divan edebiyatının temel iki kaynağı olan Kur'ân ve hadis ile sınırlandırdığımız bu sanatları, XIII-XV. yüzyıl Divan şiiri çerçevesinde ele aldık. Günümüz modern kuramlarından metinlerarasılık ile de bağlantılı olan, tarihi-kültürel ortak hafızaya dayanan, sözü zenginleştirip manayı derinleştiren bu iki sanat, Divan şairleri tarafından asırlarca kullanılmıştır. İktibas, şairin sözünü etkileyici kılmak ve desteklemek için Kur'ân veya hadisin özgün metninden anlamlı bir söz öbeği olmak kaydıyla bir lafız alıp yerleştirmesidir. Özgün metin alınmayıp Türkçe ibareler kullanılmış yahut tek kelime ile ayet, hadis veya tarihî bir olaya işaret edilmişse burada iktibas değil telmih vardır. Birbiriyle iç içe geçmiş olan bu iki sanat birçok bilimsel çalışmada maalesef birbirine karıştırılmıştır. Kur'ân -hadis metni içermeyen veya içerse de terkibî olmayan birçok beyit, telmih olarak değerlendirilmesi gerekirken mealî iktibas başlığı altında sunulmuştur. Hatta daha da ileri gidilerek Kur'ân ayetlerini veya hadisleri hatırlatacak en ufak bir ipucu kelime gösterilerek iktibas sanatından söz edilmiştir. Bu tezimizde öncelikle iktibas, telmih sanatları üzerinde durulmuş, seçilen örnek beyitler üzerinden bu sanatların ayrımı yapılmış, içerik ve şekil yönünden sınıflandırılmış, bu bağlamda tenasüp, teşbih sanatlarına da değinilmiş; ardından klasik Türk şiirinin en önemli iki kaynağı olan Kur'ân ve hadis ışığında XIII-XV. yüzyıl Divan şiirinde iktibas, telmih sanatlarının izi sürülmüştür. Dönemin önemli divan ve mesnevileri taranarak iktibas, telmih sanatlarının kullanıldığı, ayet-hadis içeren veya imleyen 640 beyit tespit edilmiş ve değerlendirilmiştir. İstatistiksel veriler ve tablolarla da desteklediğimiz tezimizin sonunda ise "XIII-XV. Yüzyıl Divan Şiiri İktibas ve Telmih Sözlüğü" yer almaktadır. Anahtar kavramlar: İktibas, telmih, ayet, hadis, Divan şiiri