XIX. yüzyılın ilk yarısında Atça ve Sultanhisar'ın demografik yapısı

Osmanlı Devleti kuruluş devrinden XVI. yüzyılın sonuna kadar olan zaman diliminde belirli aralıklarla nüfus ve arazi tahrirleri yapmıştır. Tımar sisteminin bozulmaya başlamasıyla birlikte tahrir sayımları da bundan etkilenmiştir. Tahrir kayıtlarında sadece vergi vermekle mükellef olan erkek nüfusu yazıldığından tam anlamıyla bir nüfus bilgisine ulaşılamamaktadır. Modern anlamda ise ilk nüfus sayımı II. Mahmud döneminde yapılmıştır. Bu nüfus sayımı 1826 yılında Vaka-i Hayriye olayının sonrasında ortadan kaldırılan, Yeniçeri Ocağı'nın yerine kurulan ordunun (Asakir-i Mansure-i Muhammediye) asker ihtiyacını karşılamak ve devletin alabileceği vergi miktarı hakkında bilgi sahibi olmak amacıyla yapılmıştır. Bu sayım günümüzdeki sayımlar gibi kısa bir sürede tamamlanamamış, savaş, hastalık, göç, vb. gibi çeşitli nedenlerden dolayı kesintiye uğramış; daha sonra yapılan yoklama sayımlarıyla birlikte 1847 yılında tamamlanmıştır. Bu çalışmada, Başbakanlık Osmanlı Arşivi nüfus defterleri içerisinde bulunan defterlerden Batı Anadolu'nun önemli yerleşim birimlerinden Aydın Sancağı'na bağlı Atça ve Sultanhisar kazalarının nüfus defterleri transkrip edilerek değerlendirilmeye çalışılmıştır. XIX. yüzyılın ilk yarısına ilişkin adı geçen kazalara ait Nfs.d. kodlu 2980, 2981, 2982, 2983, 3051, 3052, 3053, 3074 ve 3078 numaralı defterler bulunmasına rağmen içerik ve kapsam açısından daha geniş bilgiler veren Nfs.d. 2981 numaralı defter çalışmanın ana kaynağını oluşturmaktadır. Bahsi geçen defterlerden yola çıkılarak son dönemde giderek artan sancak veya kaza bazlı demografi çalışmalarına katkı sağlamak amaçlanmıştır. Böylece, Atça ve Sultanhisar'ın XIX. yüzyılın ilk yarısına ilişkin nüfusunun yaş, meslek ve lakaplar bakımından belirlenmesi ileride Batı Anadolu üzerine yapılacak daha kapsamlı çalışmalara kaynaklık teşkil edecektir. Anahtar Kelimeler: XIX. yüzyıl, Nüfus Sayımı, Nüfus Defteri, Aydın Sancağı, Atça ve Sultanhisar.