XVII. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı Devleti'nde suç ve suçlular (Orta Anadolu örneği)

Osmanlı Devleti adalet kavramını dinamiklerine yayarak kurulmuş, yüzyıllar boyunca yaşamış ve üç kıtaya hâkim olmuş büyük bir devlettir. 16. yüzyıla kadar hızla büyüyen devlet, 16. yüzyılın sonlarına doğru ciddi sorunlar ile mücadele etmek durumunda kalmıştır. Celali isyanları ile başlayan memnuniyetsizlik ve isyan ortamı devlet için bir mücadele dönemi anlamına gelirken reaya için zulüm ve mağduriyet demektir. Çünkü devletin zayıflayan siyasi otoritesini fırsat bilen eşkıya çeteleri devlete başkaldırıp, yol keserek, ev basarak, halka zulüm etmiş, bu mağduriyetlere tecavüz, cinayet, hırsızlık, gasp vb. adli olaylar da eklenince ciddi bir toplumsal çürüme baş göstermiştir. Osmanlı Devleti'nin girdiği uzun ve başarısız savaşlar ile darbe alan ekonomik gücü, yetersiz bürokrasisi ile devletin siyasi ve askeri gücü zayıflamıştır.1618-1648 yılları arasında devam eden savaşlar devleti yorarken, bu dönemde Osmanlı, Lehistan, Avusturya ve Rusya ile de çok kez karşı karşıya gelmiştir. Ayrıca devlet için dönüm noktası olan 1683 II. Viyana bozgunu ile devlet büyük bir darbe almış ve Anadolu'nun tüm şehirlerinde düzenin bozulduğu bir ortam oluşmuştur. Gücünü korumaya çalışan Osmanlı Devleti vergi artışı ve çeşitli tedbirler ile ayakta durmaya çalışmış, bu anlamda ıslahat çalışmaları şeklinde önemli adımlar atılmış, ancak bu adımlar geçici ve kısa vadeli çözümler olsa da her anlamda yara alan Osmanlı Devleti için çare olamamıştır. Eşkıyalar devlete karşı hareket halindeyken, halk ağır vergi yükü altında ezilmiş, devletin makamlarına getirilen yeteneksiz, liyakatsiz memurlar halk-devlet arasındaki bağı daha da zayıflatmıştır. Bazı devlet adamlarının rüşvet, iltimas ve zorla vergi talepleri halkı bezdirirken, eşkıyaların yanında yer alan devlet adamları da halka ve devlete büyük zararlar vermiştir. Bu kötü ilerleyiş devletin kılcallarına kadar nüfuz etmiştir. Dolayısıyla bu durum en çok suç sayılarına ve suç çeşitlerine etki etmiştir. Çünkü toplumsal bir gerçek olan suç hiçbir zaman toplumsal gelişmelerden ve değişmelerden ayrı değildir. Devlet ekonomisinde meydana gelen gerileme hırsızlık, gasp, alacak, borç gibi maddi konulu suçlarda artışlar meydana getirmiştir. Devlet kontrolünün zayıfladığı dönemlerde isyan, eşkıyalık gibi siyasi güce karşı işlenen suçlar görülürken, ahlaki olarak meydana gelen bozulmalar ise zina, fuhuş, tecavüz gibi adli olaylara etki etmiştir. Çünkü toplum ve devlet bir zincir misali birbirine sıkı sıkıya bağlıdır. Buhran yılları olarak tabir edilen bu yıllar Osmanlı Devleti'nin tüm kurumları ve alanlarına ağır bir şekilde etki etmiştir. Yaşanan olumsuz gelişmeler sonucunda siyasi, ekonomik, kültürel ve sosyal yapıda büyük değişimler yaşanmıştır. Tüm faaliyetleri aksayan Müslim-gayrimüslim halk olumsuz etkilenmiştir. Yaşanan bozulmaların sonucunda suç oranında artışlar ve ahlaki deformasyonlar oluşmuştur. Toplumun tüm kesimlerine kadar hissedilen bozulmalar artan suç sayıları ile kendini göstermiştir. 17. yüzyılın ikinci yarısı asayişsizliğin, güvensizliğin arttığı, adalete duyulan güvenin yok olmaya yüz tuttuğu zamanlardır. Bu durum devletin siyasi, ekonomik, sosyal kontrolünü kaybetmesinden kaynaklanmıştır. Nitekim tecavüzden eşkıyalığa, hırsızlıktan cinayete tüm adli olaylarda artışlar yaşanırken, suç çeşitliği de artmıştır. Yaşanan kaostan en fazla etkilenen yerlerden biri de Orta Anadolu bölgesidir. Çalışmada örnek bölge olarak Orta Anadolu'nun ve Osmanlı Devleti'nin kimliğini yansıtan yerler olması sebebiyle Ankara, Kayseri ve Konya şehirleri seçilmiştir. Anadolu'nun kavşak noktası olmasının yanı sıra önemli ticaret ve kültür merkezi olmasından dolayı bu şehirlerin yer aldığı alan çalışma konusu olarak seçilmiştir. Her üç şehirdeki suç hareketleri, çeşitleri, suçun sayısal veriler ve yıllara göre değişimi, kendi içinde karşılaştırma yapılarak bir değerlendirmeye tabi tutulmuştur. Ayrıca bu suçlara yönelik uygulanan cezalar da incelenmiştir. Anahtar Kelimeler: Orta Anadolu, Suç, Ceza, Osmanlı Devleti, Şiddet, Adalet.