Yapay zeka teknikleri ile desteklenmiş bulanık bilişsel haritalama yöntemi kullanılarak kurumların dijital dönüşümlerinin değerlendirilmesi

Dijital dönüşüm süreci, insanlar, makineler, ekipmanlar arasında gelişen teknolojiler kullanarak birbirleriyle etkileşimli sistemler oluşturmayı amaçlamaktadır. Dijital teknolojilerin kullanımının artmasıyla şirketlerin rekabetçi kalabilmek için yeni stratejiler benimsemesini gerektiren değişiklikler ortaya çıkmaktadır. Gelecekte, organizasyonlar ürün tasarımından dağıtıma, müşteriye ve geri bildirime kadar tüm zinciri içeren fiziksel ve sanal sistemlere ihtiyaç duyacaklardır. Bu nedenle, organizasyonların dijital dönüşümü anlamaları ve uygulamaları elzemdir. Literatür incelendiğinde dijital dönüşüm olgunluk modelleri çalışmalarında genellikle mevcut durum analizleri yapılmış ve sayısal yöntemler içeren çalışmaların eksikliği görülmüştür. Dijital dönüşüm gibi karmaşık modellerde süreç yanlızca alanında uzman kişiler tarafından kesinlik içermeyen neden-sonuç ilişkileri ve birçok geri bildirim döngüsü yoluyla birbirine bağlı ilgili kriterler şeklinde temsil edilebilir. Bu sebeple çalışmada bir esnek hesaplama yöntemi olarak karmaşık sistemlerin modellenmesi ve modeldeki ilişkilerin bağlantılar ile sağlandığı bulanık bilişsel haritalar yöntemi seçilmiştir. Bulanık bilişsel haritalar yöntemindeki, uzmanların oybirliği ile modelin kriterleri arasındaki ilişkilerin ortaya çıkarması aşamasındaki zorluğun ortadan kaldırılması ve uzmanların subjektif ifadelerinin sayısallaştırılabilmesi için ise bulanık DEMATEL yöntemi kullanılmıştır. Bu çalışmada ilk olarak dijital dönüşüm ile ilgili gözardı edilecek bir kriter bırakmamaya çalışılarak, literatür ve paydaşlardan alınan bilgilere göre 20 kriter içeren kapsayıcı bir model oluşturulmuş ve bulanık DEMATEL yöntemi kullanılarak kriterler arası ilişkiler belirlenmiştir. Bu ilişkiler kullanılarak daha sonra bulanık bilişsel haritalar yöntemi ile öncelikle statik analiz yapılmıştır. Statik analiz yapılırken öncelikle temel senaryo oluşturulmuştur. Daha sonra sırasıyla her kriter için sabitlenmiş değerler kullanılarak algoritma boyunca bu değerlerin değiştirilmemesi sağlanmıştır. Her kriterin çıktı kriterini etkileme düzeyinin belirlenebilmesi için 19 senaryo oluşturulmuş ve temel senaryodaki çıktı değerinden farklar ortaya çıkarılmıştır. Kriterlerin sonucu en fazla etkilemesi bakımından önem sıralaması tespit edilmiş, zeki teknoloji, zeki organizasyon ve zeki imalat kriterlerinin ilk üç sırada yer aldığı görülmüştür. Çalışmanın dinamik analiz kısmında savunma sanayine üretim yapabilecek altı firma için mevcut durumlar 88 sorudan oluşan anket aracalığı ile elde edilmiş, firma senaryoları oluşturulmuş ve gelecekteki dijital dönüşüm seviyeleri diferansiyel evrim algoritması kullanılarak desteklenmiş bulanık bilişsel haritalar yöntemi ile analiz edilmiştir. Seçilen altı firma mevcut durumda dijital dönüşüm açısından iyi, orta ve kötü seviyelerde bulunan firmalardır. Son olarak aynı altı firma için en önemli üç kriterin mevcut durumları revize edilerek duyarlılık analizi yapılmış ve değişimler incelenmiştir. Duyarlılık analizi yapılmasında amaç, firmalara dijital dönüşümlerine doğru başlangıç noktaları konusunda karar destek sağlamaktır. Bu tez çalışması kapsamında, önerilen modelin ve kullanılan entegre yöntemin dijital dönüşüm süreci konusunda bir karar destek sistemi ve organizasyonlara yol gösterici olacağı ortaya konulmuştur.