Yerleşik diplomatik misyonların dokunulmazlığı prensibi ve bu prensibe ilişkin yükümlülüklerin ihlalinde devletlerin uluslararası sorumluluğu

Diplomasi ilişkilerinin ad hoc karakterde yürütüldüğü dönemlerden günümüz daimi diplomatik misyonlarının kuruluşuna değin gelişim gösteren diplomatik dokunulmazlık ilkesi, uluslararası hukukun en kadim prensipleri arasında yer almaktadır. Bu ilke devletlerin baskın çoğunluğu tarafından kabul edilen 1961 tarihli Diplomatik İlişkiler Hakkında Viyana Sözleşmesinde kapsamlı bir şekilde kodifiye edilmiştir. Fakat, bu Sözleşmede "ayrıcalıklar ve bağışıklıklar" kalıbının sık bir şekilde kullanılması dokunulmazlık prensibinin yasal rejiminin anlaşılmasını hem güçleştirmekte hem de öğretide terminoloji hususunda bir karmaşanın yaşanmasına sebep olmaktadır. Bu sebeple çalışmada, diplomatik dokunulmazlık prensibinin, ayrıcalıklardan ve bağışıklıklardan ayrışan hukuksal kapsamının sınırlarının belirlenmesi hedeflenmiştir. Diplomatik dokunulmazlık prensibinin yasal rejimi ele alınırken, Soğuk Savaş döneminin gerginliğinin sirayet ettiği bir dönemde yapılan 1961 tarihli Viyana Sözleşmesinde gölgede bırakılan veya hiç düzenlenmeyen; aile mensubu kavramı, diplomatik misyon binalarına acil durumlarda misyon şefinin "izni" olmadan girilip girilemeyeceği, diplomatik çantaların elektronik taramaya tabi tutulup tutulamayacağı, kişilerin suç işlendikten sonra cezalandırılmamak için "diplomat" unvanını "satın alma" meselesi gibi çalışmada tespit edilen birçok sorunsalın kritiğinin yapılması gerekmiştir. Yapılan kritik göstermiştir ki, 1961 tarihli Viyana Sözleşmesi eksik veya birbiriyle çelişkili hükümler barındırmaktadır ve Sözleşmenin güncel koşullara uygun şekilde revize edilmesi gerekmektedir. Bu çalışmada, hukuksal kapsamı belirlenen diplomatik dokunulmazlık prensibine ilişkin yükümlülüklerin ihlali devletlerin uluslararası sorumluluğunun doğmasına yol açabilecektir. Bu kapsamda hukuka uygunluk sebepleri olan rıza, mücbir sebep, zorda kalma, zaruret hali ve karşı önlemlerin de ayrıca incelenmesi gerekmiştir. Ek olarak diplomatik dokunulmazlıklara ilişkin yükümlülüklerin ihlaline yol açan BM Güvenlik Konseyinin, BM Sözleşmesinin 41'inci maddesi kapsamında aldığı kuvvet kullanımı içermeyen tedbirlere ilişkin kararlarına uyan devletler açısından bu kararların bir hukuka uygunluk sebebi olarak kabulü gerekmektedir. Bu minvalde diplomatik dokunulmazlıklara ilişkin yükümlülüklerin ihlalinde mağduriyeti sonlandırmak veya gidermek için; yükümlülüğü yerine getirme, ihlale konu eyleme derhal son verme, eski hale iade, tazminat, özür veya tam tazmin gibi onarım yöntemlerine başvurulabilecektir. Anahtar Sözcükler 1961 tarihli Diplomatik İlişkiler Hakkında Viyana Sözleşmesi, Diplomatik Dokunulmazlık Prensibi, Diplomatik Misyon, Devletlerin Uluslararası Sorumluluğu, Hukuka Uygunluk Sebepleri.