Yetişkinlerde travma sonrası stres belirtileri ve travma sonrası gelişim: Otobiyografik bellek, dönüşmüş benlik ve bilinçli-yeniden değerlendirme modelleri kapsamında bir inceleme

Bu çalışmanın temel amacı; yetişkinlerdeki travma sonrası stres belirtileri (TSSB) ve travma sonrası gelişimin (TSG) Otobiyografik Bellek Modeli, Dönüşmüş Benlik Modeli ve Bilinçli-Yeniden Değerlendirme Modeli çerçevesinde incelenmesidir. Otobiyografik Bellek Modeli'ne göre travmatik veya stres verici olay kişinin hayat hikayesinde merkezi hale geldiğinde, olayın otobiyografik bellekteki ulaşılabilirliği artar ve bu durum ruminasyonu tetikleyerek TSSB'yi arttırır. Dönüşmüş Benlik Modeli'ne göre olumsuz olayların kişinin benliğinde merkezi hale gelmesi, olumlu işlemleme yoluyla benliğin yeniden inşa edilebilmesi için fırsat yaratarak TSG'yi destekler. Bilinçli-Yeniden Değerlendirme Modeli, bilinçli farkındalığın istemsiz ruminasyonu azaltarak, istemli ruminasyonu ise arttırarak travmanın olumlu ve olumsuz sonuçları üzerinde etkili olduğu öne sürmektedir. Bu amaç ve modeller doğrultusunda, olayın merkeziliği ve bilinçli farkındalık (ve bilinçli farkındalığın farklı alt boyutları) ile TSSB ve TSG arasındaki ilişkide; temel inançlardaki sarsılma, istemsiz ruminasyon, istemli ruminasyon ve olumlu yeniden değerlendirmenin aracı rolleri PROCESS Makrosu Bootstrap yöntemi kullanılarak incelenmiştir. Çalışmanın örneklemini, hayatının bir döneminde önemli ölçüde stres yaratan ve psikolojik ya da fiziksel iyi oluşu etkileyen travmatik veya stres verici bir olay yaşamış olduğunu belirten 18-70 yaş aralığında (Ort. = 30.05) 444 kadın ve 183 erkek olmak üzere toplam 627 v katılımcı oluşturmaktadır. Katılımcılara sırasıyla, Sosyo-Demografik Bilgi Formu, Travmatik Yaşantı Tarama Listesi (TYTL), Olayların Merkeziliği Ölçeği (OMÖ), Temel İnançlar Envanteri (TİE), Beş Boyutlu Bilinçli Farkındalık Ölçeği (BBBFÖ), Bilişsel Duygu Düzenleme Ölçeği'nin (BDDÖ) Olumlu Yeniden Değerlendirme alt ölçeği, Olay İlişkili Ruminasyon Envanteri (OİRE), Olay Etkisi Ölçeği-Gözden Geçirilmiş Formu (OEÖ-G) ve Travma Sonrası Gelişim Ölçeği-X (TSGÖ-X) uygulanmıştır. Otobiyografik Bellek Modelinin test edildiği modelde, temel inançlardaki sarsılma ve istemsiz ruminasyonun; olayın merkeziliği ile TSSB arasındaki ilişkide seri çoklu aracılık rollerinin anlamlı olduğu görülmüştür. Dahası, temel inançlardaki sarsılma, istemsiz ruminasyon ve istemli ruminasyonun; olayın merkeziliği ile TSSB arasındaki ilişkiye seri çoklu aracılık ettiği bulunmuştur. Dönüşmüş Benlik Modelinin test edildiği aracılık modelinde, istemli ruminasyon ve olumlu yeniden değerlendirmenin, olayın merkeziliği ile TSG arasındaki ilişkide seri çoklu aracı rolleri anlamlıdır. Bilinçli-Yeniden Değerlendirme Modelinin test edildiği basit aracılık modellerinde ise, bilinçli farkındalığın TSSB ile ilişkisinde istemsiz ruminasyonun aracı rolü; TSG ile ilişkisinde de istemli ruminasyon ve olumlu yeniden değerlendirmenin seri çoklu aracı rolleri anlamlıdır. Bu model bilinçli farkındalığın farklı alt boyutları için test edildiğinde, BBBFÖ-Farkındalıkla Davranma alt boyutu ile TSSB arasındaki ilişkide istemsiz ruminasyonun basit aracı rolünün anlamlı olduğu bulunmuştur. Bu modelde, ayrıca, BBBFÖ-Gözlemleme ve BBBFÖ-İçsel Deneyimlere Tepkisizlik alt boyutları ile TSG arasındaki ilişkilerde de istemli ruminasyon ve olumlu yeniden değerlendirmenin seri çoklu aracı rolleri anlamlıdır. Bulgulara göre, olayın merkeziliği ve bilinçli farkındalık travma ile ilgili bilişsel süreçleri tetikleyerek TSSB ve TSG'yi etkilemektedir. Mevcut çalışmada elde edilen bulgular ilgili kuramlar ve alanyazındaki araştırma bulguları çerçevesinde tartışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Travma Sonrası Stres, Travma Sonrası Gelişim, Otobiyografik Bellek, Bilinçli Farkındalık, Dönüşmüş Benlik.