Yunus Emre’nin Söz Varlığından Türkiye Türkçesine

ÖZ: Yunus Emre dünyaca tanınmış mutasavvıf bir şair olduğu kadar hümanist bir sanatçıdır. Bu çalışmalar da Yunus Emre‘nin günümüzde de yaşatılmasının baş nedeni söz varlığıdır. Bu çalışmada Yunus‘u günümüze taşıyan söz varlığı incelenmiş, günümüzde de kolayca anlaşılmasının nedenleri araştırılmıştır. XIII. yüzyılın ikinci yarısında yaşadığı söylenen, çağımızda evrensel bir şair olan Yunus Emre‘nin Risâletü‘n-Nushiyye ve Dîvan olmak üzere bilinen iki eseri bulunmaktadır. Bu çalışmada Risaletü‘n-Nushiyye ve Mustafa Tatçı tarafından hazırlanan Yunus Emre Divân‘ı ile Mehmet Kanar tarafından yayımlanan Yunus Emre Divânı taranmıştır. Sevgi kadar sözü de işlemiş olan Yunus Emre‘nin günümüze de sevilme, unutulmama nedeni söz varlığı ile etkili anlatımıdır. Giriş bölümünde Yunus Emre‘nin yaşantısı, Mutasavvıf kişiliği, kişiliğinin yazılarına etkisi üzerinde durulmuştur. İnceleme bölümünde Yunus Emre‘nin söz varlığından günümüz Anadolu‘suna uzanan söz kalıtı incelenmiştir. Yunus Emre‘nin Divân‘ı ve Risâletü‘n-Nushiyye adlı eserlerinde geçen Türkçe sözler ve kalıp sözler ele alınmış, bu sözlerin önce Tarama Sözlüğü‘nde yer alıp almadığı araştırılmış, sonra da Derleme Sözlüğü ile karşılaştırması yapılmıştır. Yunus Emre‘nin söz varlığı Türkçe ögeler ve yabancı öğeler olmak üzere iki bölümde incelenmiştir. Türkçe öğelerin altında temel söz varlığı, birleşik sözcükler, ikilemeler, deyimler, atasözleri, kalıp sözler (ilişki sözleri) vardır. Yabancı öğeler başlığının altında da Arapça ve Farsça sözcüklerden örnekler sunulmuştur. Yabancı öğelerden bir kısmı Türkiye Türkçesinde de kullanılan sözcüklerdir, bir bölümü ise edebî metinlerde geçmektedir. Seçilen örnek sözlükbirimler, uğradıkları ses değişimleri ve anlam değişimlerine göre incelenmiştir. Yunus Emre‘nin söz varlığının büyük bir kısmının birtakım ses değişimiyle günümüz Türkiye Türkçesi yazı dilinde kullanımını sürdürdüğü, bir bölümünün de Anadolu ağızlarında hâlâ kullanıldığı tespit edilmiştir. Bu çalışmada Yunus Emre‘nin söz varlığındaki Türkçe öğeler Tarama Sözlüğü, Derleme Sözlüğü ve Türkçe Sözlükle karşlaştırılarak incelenmiştir. Bunlardan bir bölümü günümüz Türkiye Türkçesinde de kullanılan alıntı öğelerdir. Bu çalışmada bu ödünçlemelerden de örnek gösterilmiştir.