Zazaki için Hunspell: Vate Dergisi Derlemi temelli morfolojik analizör ve yazım denetleyicisi

Bu çalışma, düşük kaynaklı bir dil olan Zazaki için kural tabanlı bir morfolojik analizör ve yazım denetleyicisi geliştirmeyi amaçlamaktadır. Çalışmanın temel hedefi, Zazakinin karmaşık morfolojik yapısını modelleyip dilin dijital ortamlarda doğru ve etkin kullanımını destekleyecek bir hesaplamalı dil bilim aracı olan Zazaki Hunspell'i Hunspell mimarisi temelinde oluşturmaktır. Bu bağlamda, öncelikle Zazaki morfolojisi (çekimsel ve morfofonetik) Korpusê Kovara Vateyî/ Vate Dergisi Derlemi üzerinden incelenmiş ve Vate Çalışma Grubu Sözlükleri de kullanılarak bir kök sözlük (.dic dosyası) ve Zazakinin ek yapısını yansıtan bir ek kural dosyası (.aff dosyası) hazırlanmıştır. Geliştirilen sistemin performansı, hem morfolojik analiz (gövde bulma ve biçim birim ayrıştırma) hem de yazım denetimi (hata tespiti ve düzeltme önerileri) açısından daha çok nicel olmak üzere nitel metotlarla değerlendirilmiştir. Amancê na xebate o yo ke seba ziwanêkê kêm-çime (low-resource) zazakî, bingehê qaydeyan (rule-based) ser o analîzkerêko morfolojîk û kontrolkerêkê rastnuştişî bivirazo. Meqsedê bingehîn ê xebate zî o yo ke awanîya morfolojîk a zazakî modelîze bikero û Hunspellê Zazakî bivirazo. No model do zî enstrumanêkê ziwannasîya komputurî bo ke mîmarîya Hunspellî ser o bêro sazkerdiş û mecrayanê dîjîtalî de do piştî bido xebitnayîşê ziwanî yo rast û tesîrdar. Na çarçewa de, morfolojîya zazakî (antiş û morfofonetîk) Korpusê Kovara Vateyî ser ra ame viraştiş û bi hetkarîya Ferhengê Gruba Xebate ya Vateyî, ferhengêko kokî (dosyaya .dic) û dosyayêka qaîdeyanê gireyan (dosyaya .aff) ke nawitoxê awanîya gireyanê zazakî ya, ame amadekerdîş. Performansê sîstemê viraştî, bi giranî bi hewayêko kantîtatîf, hem wareyê analîzê morfolojîk (peydakerdişê kok û beşkerdişê morfolojîk) hem zî kontrolkerdişê rastnuştişî (tespîtkerdişê şaşîyan û pêşnîyazê rastkerdişî) de bi metodanê çendinîye (quantitative) û senînîye (qualitative) de ame erjnayîş. Encamê destkewteyî mojnenê ke metodê Hunspellî yo ke bingehê qaydeyan (rule-based) ser o saz beno, modelkerdişê awanîyanê bingehînanê ke sey ziwanê zazakî morfolojîya xo dewlemend a û tesbîtkerdiş û rastkerdişê şaşîyanê rastnuştişî de bi duştêko qabîlê qebulbîyaye de yo, şeno bifeyde bo. Na xebate, analîzkerêko morfolojîk û kontrolkerêkê rastnuştişî yo yewin û hîra yo ke seba zazakî ameyo viraştiş. Firsendê ke teknolojîya Natural Language Processing/ Prosesê Ziwananê Xozayî (NLP) aver benê, dinyaya dîjîtale de estbîyayîşê ziwanan xurt kenê û bitaybetî seba cehddayîşê pawitiş û ganîkerdişê ziwananê kêm-çimeyan de wezîfeyêkê muhîmî vînenê. Na çarçewa de, averberdişê Hunspellê Zazakî tena destkewteyêko teknîkî nêmojneno eynî wext de wayîrê ê potansîyelî yo ke mecrayanê dîjîtal de asayîşê zazakî do zêde bikero û piştî bido cehddayîşê resnayîşê ziwanî bi azanê ameyoxî. Encamê na xebate, seba cigêrayoxanê ameyoxan ê ziwannasîya hesabî ya zazakî zemînê xebate amade keno û bingehêk pêşkêş keno ke şeno seba ziwananê bînan ê kêm-çimeyî û wayîrê taybetmendîyanê winasîyan ê, bibo model. Kilîtçekuyî Zazakî, kirmanckî, Hunspell, analîzo morfolojîk, kontrolkerdişê rastnuştişî Armanca vê lêkolînê ew e ku ji bo zimanekî kêm-çavkanî (low-resource) zazakî, analîzkereke morfolojîk a li ser bingeh-qaîde (rule-based) û kontrolkereke rastnivîsînê pêş bixe. Meqseda bingehîn a lêkolînê jî ew e ku avanîya morfolojîk a zazakî modelîze bike û Hunspella Zazakî biafirîne; ev amûreke zimannasîya kompîturî ye ku li ser mîmarîya Hunspellê hatîye avakirin û di mecrayên dîjîtal de wê piştgirîyê bide bikaranîna zimanî ya rast û bi bandor. Di vê çarçoveyê de, morfolojîya zazakî (kêşan û morfofonetîk) bi bikaranîna Korpusê Kovara Vateyê hate lêkolînkirin û bi sûdwergirtina ji Ferhengên Koma Xebatê ya Vateyê, ferhengeke kokî (dosyaya .dic) û dosyayeke qaîdeyên gireyan (dosyaya .aff) ku nîşanderê avanîya gireyên zazakî ye, hatin amadekirin. Performansa sîstema pêşxistî, bi giranî bi awayekî kantîtatîf, di warê hem analîza morfolojîk (dîtina kok û dabeşkirina morfolojîk) û hem jî kontrolkirina rastnivîsînê (tesbîtkirina şaşîyan û pêşnîyarên rastkirinê) de bi rêbazên çendanîyê (quantitative) û çawanîyê (qualitative) hate nirxandin. Encamên bidestxistî nîşan didin ku nêrîna bingeh-qaîdeyî (rule-based) ya li ser Hunspell saz dibe, dikare di modelkirina avanîyên bingehîn ên zimanekî dewlemend ên mîna zazakî ji alîyê morfolojîk ve û di rastkirina xeletîyên nivîsînê bi rastbûnê de alîkar be. Ev xebat, yekem analîzkera morfolojîk a berfireh û kontrolkera rastnivîsînê ye ku ji bo zazakî hatîye pêşxistin. Îmkânên ku teknolojîyên Natural Language Processing/ Pêvajoya Zimanê Xwezayî (NLP) pêşkêş dikin, dema ku hebûna zimanên li cîhana dîjîtal xurt dikin, bi taybetî ji bo parastin û vejîna zimanên kêm-çavkanî firsendên girîng pêşkêş dikin. Di vê çarçoveyê de, Hunspella Zazakî, ji serkeftineke teknîkî wêdetir, xwedî potansîyela zêdekirina dîtbarbûna dîjîtal a zazakî û ragihandina ziman ji nifşên pêşerojê re ye. Encamên xebatê, ji bo lêkolînên pêşerojê yên zimanzanîya hesabî li ser zazakî zemînekê amade dikin û ji bo zimanên din ên kêm-çavkanî yên bi taybetmendîyên wekhev in, mînakekî lêveger pêk tînin. Peyvên Miftehî Zazakî, kirmanckî, Hunspell, analîza morfolojîk, kontrolkirina rastnivîsînê Elde edilen sonuçlar, Hunspell tabanlı kural tabanlı yaklaşımın, Zazaki gibi morfolojik açıdan zengin bir dilin temel yapılarını modellemede ve yazım hatalarını belirli bir doğrulukla tespit edip düzeltmede etkili olabildiğini göstermektedir. Bu çalışma, Zazaki için geliştirilmiş kapsamlı ilk morfolojik analizör ve yazım denetleyicisi olma niteliği taşımaktadır. Natural Language Processing/ Doğal Dil İşleme (NLP) teknolojilerinin sunduğu imkanlar, dillerin dijital dünyadaki varlığını güçlendirmekte ve özellikle düşük kaynaklı dillerin korunması ile canlandırılması çabalarına önemli katkılar sunmaktadır. Bu bağlamda, Zazaki Hunspell'in geliştirilmesi, sadece teknik bir başarıyı değil, aynı zamanda Zazakinin dijital görünürlüğünü artırma ve dilin gelecek nesillere aktarılmasına yönelik çabalara destek olma potansiyelini de taşımaktadır. Çalışmanın sonuçları, Zazaki üzerine yapılacak gelecekteki hesaplamalı dil bilim araştırmaları için bir temel oluşturmakta ve benzer özelliklere sahip diğer düşük kaynaklı diller için de model olabilecek bir uygulama sunmaktadır. Anahtar kelimeler Zazaki, Kırmancca, Hunspell, morfolojik analiz, yazım denetimi