Zihinsel sözlüğe etki eden faktörler

İlk kez "Quarterly Journal of Experimental Psychology" dergisinde "Things, words and the brain" (Oldfield, 1966) adıyla yayımlanan makalede dile getirilen zihinsel sözlük için pek çok tanımlama yapılmıştır. Bunların en yaygın olanları, "bireysel dil kullanıcılarının günlük dil kavrama ve üretme süreçlerine dahil olmasına izin veren, zihinde temsil edilen sözlük" (Jarema ve Libbeni, 2007 , s .1), "bir kişinin kelimeleri, söz konusu kelimelerin anlamları ve ilişkilerinin olduğu zihinsel depo" (Richards ve Schmidt, 2010, s. 359), "uzun dönemli bellekteki kelimelerin deposu" (Taylor, 2012, s. 20). "Bir dili oluşturan sözcüklerin bireylerdeki karşılığı" (Bruza, Kitto, Nelson ve McEvoyc, 2009, s. 363), "zaman içerisinde biriktirilen çok sayıda sözcüğün depolandığı bir sistem" (Hulstijn, 2000; Takac, 2008), "içsel olarak ilişkili olan sözcüklerin bütün gösterimlerinin zihinsel havuz" (Bonin, 2004) ve "zihinsel sözlük, kelimeler topluluğu değildir, aynı zamanda konuşmacının istediği zaman bu kelimelerin depolanması, aktif edilmesi, işlenmesi ve geri çağrılmasıdır" (Al-Dala'ien, Mudhsh ve Al-Takhayinh, 2015,s. 1). Bunları, insanoğlunun kelimelerle ilgili öğrendiği bilgilerin (ses, yazım, anlam, kullanım vb.) tümü biçiminde özetlemek mümkündür. Dinleme ve okumayla öğrenilen bütün kelimeler insan zihninde kaydedilmekte, konuşma ve yazma sırasında bu kayıtlara başvurulmakta, gerekli olanlar kullanılmakta, diğerleri ise zihinsel hafızada saklanmaya devam edilmektedir. Bu nedenle zihinsel sözlük dilin bütün alanlarında etkili olmaktadır (Güneş, 2007,s, 203; 2009, s. 89). Bu geniş kapsamlı ve büyük etkilere sahip varlık, çeşitli faktörlerin etkisine maruz kalabilmektedir. Bu araştırmada yaş ve cinsiyet değişkenlerinin zihinsel sözlük üzerindeki etkisi ele alınmıştır. Bunun için ilkokuldan üniversite son sınıfa kadar okuyan öğrencilerle bir araştırma yapılmıştır. Amaç, yaş büyüdükçe zihinsel sözlükte oluşan değişimi somut bir biçimde gözlemleyebilmektir. Aynı şekilde okula devam eden öğrencileri cinsiyet açısından sınıflandırmak ve bunların da sahip oldukları gelişimi kaydetmek mümkün olduğundan cinsiyet değişkeni de inceleme kapsamına alınmıştır. Söz konusu değişkenlerin etkisini ölçmek için bir sözcük listesi hazırlanmış ve bu listede bulunan sözcüklerle karşılaşanların akıllarına gelen ilk cümleyi yazmaları istenmiştir. Sözcük listesinde toplam 10 kelime (anahtar, dil, hava, iğne, kanat, kök, ocak, oyun, ölçü, yol ) yer almaktadır. Öğrencilerden elde edilen cümleler anlam bilimi bakımından incelenmiş ve anahtar kelimelere yüklenen anlamlar tasnif edilmiştir. Böylece yaşla doğru orantılı olarak anlam çeşitliliğinin sağlanıp sağlanamadığına bakılmıştır. Aynı şekilde akran olan kişilerin cinsiyetleri göz önünde bulunduğunda anlam çeşitliliği ve farklılığının olup olmadığına bakılmıştır. Sonuçlar incelendiğinde yaşla birlikte zihinsel sözlükteki kelime mikrarının ve anlam çeşitliliğinin arttığı görülmüştür. İlk sınıflarda kelimeye yüklenen temel anlamlar, ileriki sınıflarda yan anlamlara veya mecazlara doğru genişlemiştir. Hatta kimi öğrencilerin benzer kelimeleri veya anlamları da düşündükleri ve bu nedenle kavram yanılgısına düştükleri gözlemlenmiştir. Veriler cinsiyet değişkeni açısından değerlendirildiğinde ise kız öğrencilerin erkeklere nazaran daha çok anlam ürettiği görülmüştür. Erkek öğrenciler daha basit anlamları yani temel ve yan anlamları daha çok tercih etmektedir. Yine okul çeşitliliği göz önünde bulundurulduğunda MEB veya ÖSYM sınavlarında daha yüksek puanla yerleşen öğrencilerin zihinsel sözlüklerinin daha zengin olduğu, kelimelere daha fazla anlam yüklediği görülmüştür. Anahtar Kelimeler: zihinsel sözlük, anlam ve yaş, anlam ve cinsiyet