17
Archived Theses
0
DOIs Assigned
0%
DOI Rate
Discipline
Sualtı kültür varlıklarının in situ koruma yöntemlerinin değerlendirilmesi
Sualtı kültür mirasının in situ koruması, 2001 yılında kabul edilen UNESCO 'Sualtı Kültür Mirasının Korunmasına İlişkin Sözleşme'de planlanan ilk faaliyet olarak kabul edilmiştir. Yerinde koruma Türkiye gibi yoğun sualtı kültürel mirasa sahip ülkelerde; koruma ve onarım uygulamalarının uzun sürmesi, kazı ve konservasyon çalışmalarının yüksek maaliyeti gibi nedenlerle tercih edilmektedir. Kültür varlığı barındıran bir sualtı alanında, in situ korumaya karar verebilmek için öncelikle korunması amaçlanan alanın belgelenmesi gerekmektedir. Geleneksel yöntemlerin yanı sıra modern yöntemlerin de kullanıldığı belgeleme sırasında; kültür varlıklarını çevreleyen deniz suyu ve sedimentin fiziksel, kimyasal ve biyolojik özellikleri kayıt altına alınmaktadır. Bölgenin jeolojik yapısı, kültür varlıklarının korunma düzeyi ve alanı etkileyen insani risk faktörleri de göz önünde bulundurulmalıdır. Böylece; alanda uygulanacak en etkili koruma yöntemi belirlenmektedir. Kullanılan yöntemler, farklı çevre koşullarında farklı malzeme türlerinde daha uzun süreli koruma sağlayabilmektedir. Bu çalışmada; sualtı kültür varlıklarının in situ koruması için risk faktörleri, bu risk faktörlerinin kültür varlıkları üzerindeki etkileri, bugüne kadar yürütülen uluslararası projeler ile örneklendirilerek irdelenmiştir. Koruma projeleri; uygulama teknikleri ve güncel veriler, alan yazının betimsel tarama yöntemi kullanılarak incelenmiştir. İncelemeler yapılırken; tuzlu suda bulunan kültür varlıkları üzerinde çalışmalar yürütülmüş, tatlı su ve acı suda bulunan kültür varlıkları tez kapsamına dahil edilmemiştir. Barajlar gibi insan etkisiyle sualtında kalan kültür varlıkları değil, doğal nedenlerle sualtında kalmış kültür varlıkları incelenmiştir.
Hikmet Onat imzalı Salacak isimli yağlı boya tabloda uygulanan mist-lining yöntemi
Bu tez çalışmasında, özel bir koleksiyonda bulunan, Hikmet Onat imzalı Salacak isimli tabloda, güncel bir soğuk astarlama tekniği olan mist-lining yöntemi uygulanmıştır. Mist-lining yöntemi 1990'lı yıllarda Amsterdam SRAL'da Jos van Och tarafından soğuk astarlama yöntemi olarak geliştirilmiştir. Mist-lining yönteminde, kullanılan yapıştırıcı ve solvent miktarının en az seviyede tutulması amaçlanmaktadır. Bu yöntem, kapalı bir ortamda çözücü buharına dayalı, yeniden etkinleştirme yönteminin sistematik kullanımına dayanmaktadır. Astarlama bezinin yüzeyi liflendirilerek pürüzlü bir yüzey elde edilmektedir. Böylelikle yapıştırıcı beze emilmeden liflerin üzerine tutunma sağlamaktadır. Salacak isimli tablonun taşıyıcı bezi ince, boya tabakası ise kalındır. Bezin taşıyıcılığı yeterli gelmemektedir. Bu nedenle Salacak isimli tabloda astarlama yapılmasına karar verilmiştir. Astarlama yöntemi olarak en az miktarda yapıştırıcı ve çözücü kullanımına dayanan mist-lining yöntemi tercih edilmiştir. Yöntemde kullanılacak astarlama bezi olarak keten bez, yapıştırıcı olarak ise Plextol B500 1/3 oranında seyreltilerek kullanılmıştır. Liflendirilen astarlama bezinin üzerine yapıştırıcı püskürtülerek uygulanmış ve kurutulmuştur. Etkinleştirme bezi olarak pamuklu kumaş tercih edilmiştir. Çözücü olarak kullanılan solvent ise toluendir. Çalışma kapsamında astarlama yöntemlerinin ve mist-lining yönteminin tarihsel gelişimi ve uygulama esasları incelenmiştir. Salacak isimli tablonun belgeleme ve inceleme çalışmaları kapsamında görünür ışık (VIS), eğimli ışık, morötesi (UV) ışık, kızılötesi (IR) ışık ve x-ışını yöntemleri kullanılmıştır. Tablo üzerinde mikroskop ile incelemeler de yürütülmüştür. Yapılan incelemeler sonucunda, tabloda zamanla meydana gelen bozulmalar ve nedenleri tespit edilmiştir. Salacak isimli tablo daha önce restore edilmiştir. Ancak bu restorasyon uygulamaları sırasında eserle uyumlu olmayan malzemeler kullanılmış ve bu işlemler sonucunda eser hasar görmüştür. Boya katmanında görülen çatlak ağının nedeni, eski restorasyon sırasında sağlamlaştırma amacıyla tabloya uygulandığı düşünülen hayvansal tutkaldır. Tespit edilen bozulmaların nedeni olan eski uygulamalar geri alınıp, bozulmaların restorasyonu yapılmıştır. Mist-lining yönteminin kelime kökeni incelenmiş ve yöntemin Türkçe karşılığı önerilmiştir.
Yağlıboya tablolarda kopya ve sahtecilik: Bilimsel analizlerle özgünlük tespitinin araştırılması ve uygulama örneği
Bu çalışma kapsamında, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi koleksiyonuna ait olan ve bir yüzeyinde manzara konusu diğer yüzeyinde ise kadın figürün yer aldığı nü çalışması bulunan, imzasız yağlı boya tablonun özgünlük tespiti çalışmaları yapılmıştır. Çalışma kapsamında yağlı boya tablo, görünür ışık (VIS), eğimli ışık, morötesi (UV) ve kızılötesi (IR) ışık ile incelenmiştir. Pigment ve bağlayıcı analizlerinde Yüksek Performanslı Sıvı Kromatografisi (HPLC), Taramalı Elektron Mikroskobu (SEM) ve Fourier Dönüşümlü Kızılötesi Spektroskopisi (FTIR) gibi bilimsel yöntemlerden yararlanılmıştır. Ayrıca tablonun şasesi için Dendrokronoloji analizleri yapılarak ahşap elemanın türü ve yaş tayini yapılmıştır. Tablonun her iki yüzeyinde yapılan analizler ve ressamın paletinde yer alan boyaların literatür taramaları sonucunda tarihlemesine ulaşılmış, Dendrokronoloji ve Sanat Tarihi yorumları ile örtüşüp örtüşmediği tartışılarak incelenen tablo için yaklaşık tarihlendirme yapılmıştır.
Yağlı boya tabloların koruma-onarımında vernik uygulaması: Regalrez 1094, keton (Ms2a) ve dammar reçine verniklerinin karşılaştırılması
Bu çalışmada, geleneksel ve güncel olarak sıklıkla kullanılan reçinelerden Regalrez 1094, keton ve dammar verniklerinin yapay yaşlandırma işlemi sonucunda yaşlanma belirtilerinin ve karakteristiklerinin saptanması amaçlanmıştır. Bu bağlamda vernikler, konservatörlerce en sık kullanılan kombinasyonlarıyla hazırlanan lamlar üzerine uygulanmış ve kademeli olarak yaşlandırılmaya maruz bırakılmıştır. Bu kademeli yaşlandırma işlemi sonucunda numuneler; SEM (Taramalı Elektron Mikroskobu), VIS (Görünür Işık), UV (Morötesi), ışık mikroskobu ve NMR (Nükleer Manyetik Rezonans Spektroskopisi) ile incelenerek numuneler üzerinde yaşlandırmanın etkileri araştırılmıştır. Uygulanan verniklerin bozulma şekil ve çeşitleri yapay yaşlandırmaya maruz bırakılmayan referans numuneleri ile kıyaslanarak çıkarımlarda bulunulmuştur. Böylelikle, verniklerin olası yaşlanma prosedürleri ve neticeleri hakkında fikir sahibi olunması amaçlanmıştır. Böylece bu malzemeleri kullanacak konservatörlere, kullandıkları malzemenin bozulma şekilleri hakkında bilgi vermek amaçlanmıştır.
Duvar resimlerinin koruma onarımında grafik dokümantasyonun önemi: Neşet Günal'ın güncel duvar resmi örneği üzerinden incelemeler
Tez kapsamında, İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Fizik bölümünde yer alan Fahir Yeniçay amfisindeki ressam Neşet Günal imzalı 'Bilimin Gelişimi' isimli güncel duvar resmi üzerinde grafik dokümantasyon teknikleri ile incelemeler yapılmıştır. Grafik dokümantasyon, tarihi belge niteliği taşıyan eserlerin mevcut durumlarının görsel olarak kayıt altına alınması zamanla oluşan bozulmaların değerlendirilebilmesi açısından koruma-onarım çalışmalarının temel aşamalarından biridir. Koruma- onarım çalışmalarına başlamadan önce yapılacak detaylı araştırma eseri tanımamız ve uygun müdahaleyi yapmamız açısından önemlidir. Grafik dokümantasyon teknikleri hasarların incelenmesinde kullanılan tahribatsız bir yöntemdir. Tez kapsamında, Ressam Neşet Günal'ın güncel duvar resmi üzerinden uygulanan grafik dokümantasyon tekniklerine yer verilmiştir. Duvar resmi üzerinde; Görünür Işık Fotoğrafçılığı (VIS), Yandan Eğilimli Işık Fotoğrafçılığı (RAK), Ultraviyole / Morötesi Floresan Fotoğrafçılık (UVF), Kızılötesi (Infrared) Fotoğrafçılık (IR), False Color / FC, Infrared False Color / IRFC, Ultraviyole False Color / UVFC ve Yansıtma Dönüşümü Görüntüleme (RTI), teknikleri kullanılarak görsel dokümantasyon çalışmaları yapılmıştır. Çalışmalar sonucunda duvar resminin yapım tekniği, sonradan yapılan müdahaleler ve bozulmaları hakkında tespitlere ulaşılmıştır. Anahtar Kelimeler: grafik dokümantasyon, belgeleme, duvar resmi, görsel inceleme, Neşet Günal
Yenikapı 16 batığının 3 boyutlu dijital modelleme çalışması
2004-2013 yılları arasında Yenikapı'daki Metro-Marmaray aktarma istasyonu için gerçekleştirilen kazı çalışmalarında Theodosius Limanı dolgusu içerisinde MS 5.-10. yüzyıllar arasına tarihlendirilen 37 adet batık gemi kalıntısı gün ışığına çıkarılmıştır. Söz konusu 37 batık, Dünya'nın bilinen en geniş Orta çağ batık koleksiyonunu oluşturmaktadır. İstanbul Üniversitesi Sualtı Kültür Kalıntılarını Koruma Anabilim Dalı tarafından, Prof. Dr. Ufuk Kocabaş başkanlığında yürütülen Yenikapı Batıkları Projesi kapsamında bu batıklardan 27 adedi, detaylı belgelemeleri ve in situ çizimleri yapılarak araziden kaldırılmıştır. Günümüzde batıkların tasarımları ve konstrüksiyon özellikleri hakkındaki teknoloji araştırmaları sürdürülmektedir. Bu amaçla her bir batığın tüm ahşap elemanları ayrıntılı olarak 1:1 ölçeğinde çizilmekte, fotoğraflanmakta ve kataloglanmaktadır. Yenikapı 16 batığı, MS 9. yüzyıla tarihlendirilen, kadırga olarak da isimlendirilen çektiri tarzı kürekli bir savaş gemisidir. Sualtı arkeologlarının nadir olarak karşılaştıkları çektiri tarzı gemilerin Orta Bizans Dönemi'ne tarihlenen ilk batık kalıntılarından biri olması nedeniyle son derece önemlidir. Korunan boyu 22,5 m, eni ise 2,40 m olan batığın karina kısmı bütün olarak ele geçmiştir. Tez kapsamında, YK16 batığının 3B dijital belgeleme ve modellemesi çalışılmıştır. Dünya'da bu kadar iyi korunmuş durumda ve 9. yüzyıla tarihlenen başka bir arkeolojik örneği bulunmayan kadırganın detaylı belgelenmesi ve 3 boyutlu görüntülerinin oluşturularak batık hakkındaki görsel verilerin anlaşılır şekilde elde edilmesi çok büyük önem arz etmektedir. Bu çalışmalarda elde edilen veriler, batığın rekonstrüksiyon projesinin hazırlanmasında ve sonraki sergi çalışmalarında kullanılacaktır.
Akrilik boyalı çağdaş ve modern tabloların koruma onarımında yüzey temizlik uygulamaları
Tez kapsamında, sanatçı Berna Erkün'ün 2015 yılında yapmış olduğu; "Rota-Soyut Manzara" adlı akrilik boyalı tablosunun güncel bilgisayar yazılımı Modüler Temizleme Programı kullanılarak ıslak yüzey temizliği uygulaması gerçekleştirilmiştir. Bu kapsamda, eserin ilişkilendiği çağdaş, modern sanat dönemi ile sanatçının kullandığı teknik ve farklı boya türü olan akrilik boyanın altı çizilmeye çalışılmıştır. Aynı noktada tablo koruma onarım uygulamalarında önemli bir faktör olan yüzey temizliği hakkında yeni bakış açıları ve yöntemler, akrilik boya özelinde araştırılmıştır. Araştırma sonucunda ıslak yüzey temizliği yöntemi bahsi geçen eser için tercih edilerek, tablonun yüzeyinde belirlenen 8 farklı alanda bu temizlik yöntemi uygulanmıştır. Akrilik boyalı tabloda tercih edilen ıslak yüzey temizliğinin etkisi, öncesinde ve sonrasında laboratuvar analizleri ile karşılaştırmalı olarak incelenmiştir.
Yenikapı 16 batığının fiziksel, kimyasal ve biyolojik bozulmalarının değerlendirilmesi ve koruma önerisi
Yenikapı Batıkları, 2004-2013 yılları arasında İstanbul Arkeoloji Müzeleri tarafından gerçekleştirilen kurtarma kazılarıyla gün yüzüne çıkartılmıştır. Kazılarda ele geçen 37 batıktan 27 adedinin belgeleme çalışmaları ile 31 adedinin konservasyon ve analiz çalışmaları İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sualtı Kültür Kalıntılarını Koruma Anabilim Dalı tarafından gerçekleştirilmektedir. Bu tez çalışmasının konusunu oluşturan Yenikapı (YK) 16 batığı, Bizans donanmasında kullanılan kürekli bir savaş gemisi olduğundan batık grubu içerisinde ayrı bir öneme sahiptir. MS 8-9. yy'a tarihlendirilen YK 16 batığının ortaya çıkarıldığında bozulmaya uğradığı tespit edilmiştir. Çalışma kapsamında, yaşanan bozulmanın boyutunu ve nedenlerini incelemek amacıyla çeşitli analiz çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Bu sebeple, batığın ahşap elemanlarından alınan örnekler üzerinde fiziksel bozulma derecesini tanımlayabilmek için maksimum su içeriği (Umax), yoğunluk ve ahşap madde kaybı analizleri yapılmıştır. Yapılan hesaplamalarda batığa ait ahşap elemanların maksimum su içeriği %336-1467 arasında; yoğunluk değerleri 0,07-0,25 g/cm3 arasında; ahşap madde kaybı ise %84-842,85 arasında bulunmuştur. Bunun dışında örnekler üzerinde SEM ile görüntüleme yapılarak ahşabın hücre yapısında meydana gelen deformasyon ve fiziksel hasarlar belirlenmiştir. Alınan örnekler üzerinde FT-IR analizi ile ahşabın kimyasal yapısını oluşturan selüloz, hemiselüloz ve lignin yapılarının degradasyona uğradığı tespit edilmiştir. Yaşanan kimyasal bozulmayı anlamak amacıyla uygulanan XRF analizi ile ahşabın bünyesindeki demir, sülfür, kalsiyum vd. elementlerin varlığı ortaya çıkarılmıştır. Uygulanan tüm bu enstrümental analizler sonucunda batığa ait ahşap elemanların geçirmiş olduğu değişimlerin kapsamlı bir incelemesi yapılmıştır. Ayrıca kimyasal yapıyı daha detaylı kavramak amacıyla düzenli pH ölçümleri gerçekleştirilmiştir. Elde edilen verilerin değerlendirilmesi sonucunda YK 16 batığına ait ileri derecede bozulmaya uğramış ahşap elemanlar için melamin formaldehit; nispeten daha iyi durumda olan ahşap elemanlar için ise PEG ön-emdirmeli vakumlu dondurarak kurutma yöntemi kullanılarak konservasyonun tamamlanması önerilmiştir.
Islak arkeolojik tekstillerin koruma çalışmalarının değerlendirilmesi
Bu tez çalışmasında ıslak olarak ele geçmiş tekstil eserlerin koruma çalışmaları ele alınmıştır. Tekstil liflerinin bileşenlerinin bilinmesi koruma çalışmalarında birincil öneme sahiptir. İlk olarak tekstilin, hammaddeleri ve liflerinin özellikleri tanımlanmıştır. Daha sonra arkeolojik liflerin sınıflandırılması yapılmıştır. Tekstil lifleri doğal ve yapay lifler olarak iki ana gruba ayrılır. Islak arkeolojik tekstil eserler, doğal lifler grubundaki bitkisel (selülozik) ve hayvansal (protein) lifler sınıfında yer alır. Islak arkeolojik tekstil buluntuların, yapılan analizler sonucunda daha çok keten, kenevir, jüt, pamuk, sisal, manila, rami, ipek, keçi kılı, yün gibi liflerden üretildiği bilinmektedir. Sınıflandırma sonrası tekstilin ve halatın ilk üretim yöntemleri teknolojik açıdan değerlendirilmiştir. Islak arkeolojik tekstil eserlerin sualtı ortamındaki bozulmaları incelenmiştir. Bu inceleme sonucu bozulmalar, fiziksel, kimyasal ve biyolojik bozulma olarak üç kategoriye ayrılmıştır. Tekstil eserler, sualtı koşullarında yapısal olarak durağan olmayan bir yapıya dönüştüğü için kazı anından itibaren acil müdahale uygulamalarına ihtiyaç duymaktır. Bu müdahaleler durağan olmayan yapıdaki eserin durağan bir duruma dönüştürülmesi süreci için birincil öneme sahiptir. Tez kapsamında ıslak arkeolojik tekstilin, kazı alanından kaldırılması, ilk koruma müdahalesi, tam koruma için konservasyon laboratuvarına taşınması, laboratuvarda yapılan konservasyon çalışmaları ve önleyici koruma çalışmaları değerlendirilmiştir. Konservasyon çalışmaları olan temizlik, tuzdan arındırma, kurutma yöntemleri, konsolidasyon yöntemleri (PEG emdirme, şeker emdirme, silikon yağı emdirme ve diğer polimerler ile yapılan emdirme) literatür taraması yapılarak geçmiş ve güncel koruma uygulamalardan örnekler ile desteklenmiştir. Önleyici koruma çalışmaları kapsamında, konservasyonu tamamlanmış ıslak arkeolojik tekstillerin, bulundukları sergi, depo, müze/laboratuvar ortamlarındaki çevresel etmenlerin (ısı, ışık, bağıl nem) standart değerlerinin ne olması gerektiği değerlendirilmiştir. Ayrıca ıslak arkeolojik tekstillerin, depolama için paketleme yöntemlerinin nasıl olması gerektiği incelenmiştir.
Panel resimlerindeki yapısal problemler ve konservasyon önerileri
Bu çalışmada, panel resminin ahşap zemin materyalinin yapısını ve doğasını anlamak amaçlanarak yola çıkılmıştır. Bu doğrultuda da tez metninin içindeki genel akış belirlenmiştir. Ahşabın anatomisi açıklanarak, doğası gereği oluşan problemler ve zemine uygulanan konservasyon yöntemleri hakkında bilgiler verilmiştir. Bu çalışmada, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi İstanbul Resim ve Heykel Müzesi Koleksiyonu'nda bulunan Şükriye Dikmen'e ait "Vazoda Çiçekler" ve Halil Dikmen'e ait "Nü" isimli kontrplak üzerine yağlıboya tabloları incelenmiştir. Bu tablolarla ilgili analizler yapılarak müdahale önerileri sunulmuştur.
Enez (Ainos) kazısı Su Terazisi ve Kral Kızı bölgelerinde ele geçen camların bozulmaları üzerine arkeometrik çalışmalar
Edirne ili Enez ilçesinde yer alan Enez (Ainos) antik kenti kazı çalışmalarında bulunan 31 adet etütlük cam buluntunun kimyasal içeriğinin belirlenmesi ve kimyasal içeriklerinin örneklerde görülen bozulma tabakaları ile ilişkilendirilmesi üzerine uygulanan arkeometrik incelemeler bu çalışmanın konusunu oluşturmaktadır. Cam buluntuların öncelikle fiziksel durumları incelenmiş, cam yüzeyinde bulunan bozulma tabakaları fotoğrafla belgelenmiş, dijital kalınlık ölçer ile kalınlıkları ölçülmüş, renk ölçümleri yapılmış ve optik mikroskop altında habbe ve bozulma ürünlerinin görüntüleri çekilerek belgelenmiştir. Camın yüzeyinde mevcut olan bozulmaların görsel olarak incelemesi yapılmış; var olan bozulma türleri ve bozulma dereceleri belirlenerek bir tablo oluşturulmuştur. Bu çalışmanın amacı Enez arkeolojik camlarının kimyasal içeriklerinin ve bozulma sürecinde meydana gelen kimyasal değişikliklerin araştırılması ve sonuçların bu konudaki çalışmalara katkı sağlamasıdır. Cam örneklerin element ve mineralojik içeriklerini belirlemek için Polarize Enerji Dağılımlı X-Işını Floresans (Polarized Energy Dispersive-PED-XRF), Taramalı Elektron Mikroskobu- Enerji Dağılımlı Spektrometresi (Scanning Electron Microscope-Energy Dispersive Spectrometry, SEM-EDS) ve Raman (Konfokal) Spektroskopi yöntemleri kullanılmıştır. Analiz sonuçlarına göre sodyum-kalsiyum-silisyum içerikleri değerlendirildiğinde camların tipik soda-kireç-silis camı olduğu Polarized Energy Dispersive-PED-XRF tespit edilmiştir. Camın üretiminde ergitici olarak natron veya trona kullanılmıştır. Örneklerin stronsiyum (Sr) ve zirkonyum (Zr) içerikleri, üretimde silis kaynağı olarak deniz kumu kullanıldığını düşündürmektedir. Örneklerin renk ölçümü (kromametrik analiz) ile görünen renkleri belirlenmiştir ve bu sonuçlar daha sonra PED-XRF analizi ile desteklenmiştir. Cama renk verici elementler demir (Fe), bakır (Cu), kobalt (Co) ve kurşun (Pb) olarak tespit edilmiştir. MS 1. binyıl sonrasında belirgin cam kompozisyonları olan önemli bölgelerin büyük atölyeleri ortaya çıkmaktadır. 10 örnek üzerinde yapılan PED-XRF analiz sonuçlarına göre belirlenen birkaç ana cam grubuna göre Enez camları da 4 farklı gruba ayrılabilmiştir; mangan ile renksizleştirilmiş Roma camı, antimon-mangan karışık renksizleştirilmiş Roma camı, HIMT (yüksek demir-mangan- titanyum) camı ve Levant I camı. Roma Dönemi'ne ait örneklerin bozulma tabakaları görsel olarak ve optik mikroskop ile incelendiğinde; sedef oluşumu, matlaşma, süt beyazı-mine aşınma (siyah kabuk) ve çukur oluşumu gibi camın kimyasal bileşiminden kaynaklanan bozulma türleri tespit edilmiştir. Cam harmanında ağ yapıcı olarak bulunan SiO2'nin yüksek miktarda olması camın mekanik direncini arttırmaktadır. Beklenenden düşük olan SiO2 içeriğinin nedeni camlarda görülen bozulmalardır. Camların zaman içerisinde su ve/veya neme maruz kalması cam objelerin bozulmasına neden olmaktadır. Ancak camın içeriği, camın bulunduğu ortam (pH, sıcaklık, nem) ve fırın sıcaklığı, fırında kalma süresi gibi etkenler de camın bozulmasını etkileyen faktörlerdir. Başlangıçta cam yüzeyinde oluşan jel tabakası, silisyum açısından zengin, sodyum ve kalsiyum açısından fakirdir. Bozulma tabakalarında SiO2 içeriğinin fazla olması, camlarda görülen bozulmaları destekler niteliktedir. Cam objelerin nem ve/veya su ile temas etmesi sonucu yüzeyde oluşun jel tabakasında ergitici (Na2O) ve sağlamlaştırıcı (CaO) miktarının azalması beklenmektedir. Ancak örneklerin SEM-EDS analizi sonuçlarında Na2O ve CaO miktarının yüksek olmasının, antik kentin denize çok yakın bir konumda olması nedeniyle denizel etki sonucu oluşan birikintilerden kaynaklı olduğu düşünülmektedir. Mine aşınma türü bozulmada görülen siyah kabuk tabakası, mangan içeriği ile karakterizedir. Yüksek mangan içeriği ile birlikte demir içeriğinin de yüksek olması beklenmektedir. Mine aşınmadaki siyah kabuklanmada, yüksek mangan içeriği görülürken, aynı element camın genel yapısında ve diğer bozulma türlerinde her zaman daha az bulunmaktadır. Cam örneklerin Mikro XRF, PED-XRF ve SEM-EDS analizleri sonucunda siyah kabuklanma türü bozulma ürünlerinde mangan ve demir öne çıkarken, Raman analizi ile saptanan mangan ve demir içeriklerinin varlığı bu sonuçları desteklemektedir. Raman analizi sonucunda, jel tabakasında SiO2 ve Fe içeriğinin ve siyah kabuk oluşumunda (mine aşınma) görülen tabakalarda mangan ve demir içeriğinin yanı sıra mavimsi-yeşil renkteki örneğin rengini destekleyebilecek pigment içeriği ortaya çıkarılmıştır.
Yenikapı 29 batığının bozulma durumunun araştırılması ve koruma önerisi
Yenikapı (YK) 29 batığının bozulma durumunun araştırılması ve konservasyon yönteminin belirlenmesi, tez çalışmasının konusunu oluşturmaktadır. Konservasyon çalışmalarında kullanılacak olan emdirme kimyasalının belirlenebilmesi için batığın bozulmuşluk durumu fiziksel ve kimyasal olarak incelenmiştir. Bu incelemeler, YK 29 batığı ahşapları üzerinde yoğunluk (g/cm3), maksimum su içeriği (%), ahşap madde kaybı (%), FTIR, SEM ve XRF analizlerinin gerçekleştirilmesiyle yapılmıştır. Ahşapların bozulma derecesini belirlemek için kullanılan maksimum su içeriği değerleri %164-1275 arasında bulunmuştur. Maksimum su içeriği değerleri, YK 29 batığı ahşaplarının bozulma derecesi olarak 1. 2. ve 3. sınıfta olduğunu göstermektedir. YK 29 batığından alınan örnekler üzerinde gerçekleştirilen SEM incelemeleri, örneklerin hücresel seviyedeki fiziksel bozulmalarını göstermiş olup maksimum su içeriği (%) değerlerine göre tespit edilen bozulma derecelerinin örnek ile örtüşüp örtüşmediğini ortaya koymuştur. XRF analizi ile YK 29 batığından alınmış olan örneklerin elementel yapısı çıkartılmış ve batık ahşaplarına zarar vermekte olan demir ve sülfür miktarı yarı kantitatif olarak belirlenmiştir. FTIR analizleri, ahşabı oluşturan ana malzemelerde yaşanan bozulmaları spektrumlar olarak göstermiştir. Elde edilen spektrumlar, YK 29 örnekleri ile aynı cinsteki taze ahşabın spektrumlarıyla karşılaştırılarak kimyasal bozulmanın tespiti yapılmıştır. Analiz sonuçları, suya doymuş ahşap konservasyonu ile alakalı literatür taramasının sonucunda elde edilen veriler ile karşılaştırılmış ve uygun bir koruma önerisi sunulmuştur. Bu öneride YK 29 ahşaplarının konservasyonu için %35-45 konsantrasyondaki PEG 2000 ve 3350'nin sırayla emdirilmesinin gerekliliği ve nedenleri açıklanmıştır. Emdirme işleminin ardından dondurarak kurutma önerilmektedir.
Tarihi taş yapılarda görülen bozulmalar ve temizlik yöntemlerinin İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi güney dış cephesi örneği üzerinden değerlendirilmesi
Bu çalışma, tarihi taş yapılarda görülen bozulmalar ve temizlik yöntemlerinin araştırılması ve İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Güney Dış Cephesi örneği üzerinden değerlendirmesi kapsamında oluşturulmuştur. Bu çalışmada, Sedat Hakkı Eldem ve Emin Onat tarafından II. Ulusal Mimarlık akımının etkisiyle tasarlanan İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nin güney dış cephesinde meydana gelen bozulmaların tespiti ve temizlik yöntemleri araştırılmıştır. Yapıda bozulmaya sebep olan faktörler çeşitli analiz yöntemleri ile tespit edilmiştir ve temizlik önerileri karşılaştırılarak değerlendirilmiştir. Mimarlık tarihinin önemli yapıları arasında yer alan İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi yapısı üzerine yapılan bu çalışma genel olarak tarihi taş yapılarda meydana gelen veya gelebilecek bozulma faktörleri ile temizlik yöntemlerinin araştırılması ve değerlendirilmesi literatüre katkı sağlayacaktır.
Yenikapı 20 batığının konstrüksiyon özellikleri ve yapım tekniği önerisi
Bu çalışmada Yenikapı Kurtarma kazılarında ortaya çıkarılan ve MS 4-11. yy'lar arası kullanılmış olan Theodosius Limanı'nda bulunan Yenikapı 20 Batığı konu edilmektedir. Bu kapsamda öncelikle 9 yıl süren kazılar ve kazı alanının tarihi ile giriş yapılmış, daha sonra çeşitli analizler ve belgeleme çalışmaları detaylı olarak anlatılmıştır. Çalışmanın ana konusunu oluşturan batığın mevcut ahşap elemanları detaylı bir biçimde incelenerek yapım tekniği belirlenmiş, orijinal formu, boyutları ve endaze çizimi sunulmuştur. Bunun dışında geminin Erken Ortaçağ Akdeniz batıkları ve Yenikapı'da bulunmuş diğer batıklarla karşılaştırması yapılmıştır. Bu çalışma MS 9-10. yy'a tarihlenen YK20 batığının sonraki aşamalarda yapılacak olan rekonstrüksiyonu için bir başvuru kaynağı olacaktır.
Suya doymuş ahşap eserlerin konservasyonunda kullanılan dondurarak kurutma yönteminin tarihçesi ve güncel uygulamalar
Suya doymuş ahşap eserler herhangi bir konservasyon çalışması yapılmadan kurumaya bırakılmamalıdır. Bu eserlerin konservasyonunda en yaygın kullanılan yöntemlerden biri dondurarak kurutma yöntemidir. Gıda ve ilaç sektörü başta olmak üzere birçok alanda kullanılan dondurarak kurutma, nesnenin içindeki suyu veya çözücüyü süblimleştirme yoluyla uzaklaştırmak için kullanılan bir kurutma yöntemidir. Suya doymuş ahşap eserlerin kurutulması sırasında ve sonrasında karşılaşılan problemlere çözüm olarak farklı konservasyon yöntemleri geliştirilmiştir. Dünyadaki farklı laboratuvarlarda suya doymuş ahşaba durağanlık kazandırmaya çalışan koruma uzmanları, diğer yöntemlerden göreceli olarak pahalı ve karmaşık olan dondurarak kurutma yöntemini tercih etmektedir. Bu tez çalışmasında, suya doymuş ahşap eserlerde dondurarak kurutma yönteminin gelişimi ve yöntemin farklı uygulamaları literatür taraması yapılarak araştırılmıştır. Yöntemin daha iyi anlaşılabilmesi için öncelikle ahşabın yapısı, suya doymuş ahşapta bozulma ve tespit yöntemleri ile diğer konservasyon yöntemleri açıklanmıştır. Suya doymuş ahşap eserlerin konservasyonunda kullanılan dondurarak kurutma yönteminin prensipleri ele alınmış, farklı ülkelerde yapılan uygulamalardan örnekler verilerek yöntemin gelişme süreci aktarılmış ve yöntemin günümüzdeki kullanımı yine örneklendirilerek açıklanmıştır. Sonuçta, dondurarak kurutma yönteminin suya doymuş ahşap eserlerin konservasyonunda güvenle kullanılabilecek bir yöntem olduğu ve uygulanabilir yeni metotlar üzerinde de çalışmalar yapılması gerekliliği ortaya konmuştur.
Sinop Balatlar Kilisesi mezar buluntusu tekstillerinin yapısal analizleri ve belgelenmesi
Arkeolojik tekstiller, kazı alanlarında sıklıkla karşılaşılan buluntular değildir dolayısıyla bu konu üzerinde yapılan araştırmalar çok yönlüdür ancak alt disiplinlerle bütün olarak ele alındığı çalışmalar da oldukça sınırlıdır. Bu tezin başlığı olan ve temel kaynağı oluşturan Sinop Balatlar Kilise kazısı buluntusu olan arkeolojik tekstillerdir. Çalışmanın birinci bölümünde, tekstil üretiminin ortaya çıkışı ve gelişimi, teknik özellikleri ile bunları destekleyen çeşitli arkeolojik kazı buluntusu olan tekstiller ele alınmıştır. İkinci bölümde de arkeolojik tekstil buluntu ile ilk karşılaşılma anından sonra başlayan koruma süreci hakkında bilgiler ve değerlendirmeler sunulmaktadır. Birinci ve ikinci bölümdeki bilgiler üzerinden toprak altı buluntusu olan Sinop Balatlar Kilise Kazısı tekstilleri din adamları mezarlarına ait arkeolojik tekstil numuneleri ele alınmıştır. Hem tarih boyunca Rum Ortodoks din adamı giyim kuşamı hem fiziksel hem de kimyasal özelliklerinin tespiti ile bölgede tekstile dair bilgi veren diğer kaynaklar ve tasvirli eserlerle irdelenmiştir. Malzemeden çıkışla çeşitli adımlarla gerçekleştirilen analiz süreci de örtüşen veriler doğrultusunda çalışılmıştır. Toprakaltı buluntusu olan Sinop Balatlar Kilise Kazısı tekstil parçalarının gerçekte din adamı giyim kuşamında hangi giysi parçasına ait numuneler olduğu sonucu bu verilerle ortaya çıkarılmıştır. Analiz sürecinin daha iyi anlaşılması ve süreci bir bütün olarak bakılabilmesi için konu tablolar, çeşitli resim ve grafiklerle desteklenmiştir.
İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Nadir Eserler Kütüphanesi 19.yüzyıl haritalarında görülen bozulmaların tespiti ve koruma önerileri
İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Nadir Eserler Kütüphanesinde "Taşınabilir Kültür Varlıkları" olarak tanımlanan haritalarda, bazı bozulmalar tespit edilmiş ve bu bozulmalar incelendikten sonra elde edilen bulgular ışığında koruma yöntemleri önerilmiştir. Çalışmanın amacı haritalarda bulunan bozulmanın derecesini değerlendirmektedir. Değerlendirmeye göre, acil müdahale gerektiren ve durumu kötü olan haritalar belirlenmektedir. Bu amaç doğrultusunda ilk olarak, Nadir Eserler Kütüphanesinde bulunan 207 harita üzerinde tarihsel bir çalışma yapılmıştır. Çalışmada; haritanın numarası, basım tarihi, kayıt tarihi, boyutları, kullanım şekli, adı ve ölçeği yer almaktadır. Haritaları resimlerle belgelemenin yanı sıra bu çalışmanın amacına göre oluşturulan tablonun kütüphanede referans katalog olarak sunulmasını sağlamaktır. Tüm bilgiler toplandıktan sonra İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi'nde bulunan bu 207 adet haritalardaki bozulma nedenleri, süreçleri, sonuçları ve onların genel durumları ile ilgili bir veri dosyası oluşturulmuştur. Haritaların genel durumu; iyi, kötü ve orta şeklinde sınıflandırılmıştır. En acil bakım ve onarım yapılması gereken haritalar, kötü durumda olanlardır. Haritalardaki bozulmaların mekanik, kimyasal, fiziksel ve photo kimyasal sebeplerden kaynaklandığı belirlenmiştir. Verilerden elde edilen sonuçlarda da bozulmalara en çok yanlış depolamanın sebep olduğu görülmektedir.Bu doğrultuda diğer sebeplerle beraber yanlış depolama şartları için iyileştirici tedbirler alınarak korumanın arttırılacağı düşünülmektedir. Anahtar Kelimeler: Koruma, bozulmalar, depolama, haritalar, odun.