Theses supervised by Doç. Dr. Funda Uz
17 theses · İstanbul Technical University
Süreli yayınlarda mimarlık eleştirisi: Mimarlık dergisi örneği
Mimarlık eleştirisi, hem bireysel hem de kolektif olarak mimarlık üzerine düşünmenin ve tartışmanın, mimari nesnenin mimarlığın bilgi alanı içerisindeki yerini kavramaya, anlamaya ve değerlendirmeye çalışmanın önemli bir aracıdır. Bu nedenle mimarlığın fiili süreçlerinden söylem alanına uzanan bir çerçeve tanımlar. Eleştiri, bir bilgi ve söylem alanı üzerinde şekillenmesi ve temsil edilmesi ile gerekçelendirildiğinde, söylemin oluştuğu ve yayıldığı ortamın niteliği de önem kazanmaktadır. Mimarlık söyleminin kurulduğu ve yayıldığı bu iletişim ortamlarının başında gelen süreli yayınlar, bu işlevini, yayın kurullarının eğilimleri ve okuyucu kitlesinin beklentilerine bağlı olarak yerine getirir. Bu anlamda, sorunsal belirleme, onlara yaklaşma, içerik ve konu başlıkları da birbirlerinden farklılaşmaktadır. Bu tez çalışmasında, süreli yayınların, söylem alanları çerçevesinde mimarlık eleştirisine katkılarını araştırmak üzere, Mimarlar Odası tarafından yayınlanan "Mimarlık" dergisi özelinde bir incelemeye yer verilmektedir. Çalışma, mimarlık eleştirisi ve süreli yayınlar olmak üzere iki ana eksen üzerinde kurgulanmıştır. Bunlardan ilki olan mimarlık eleştirisi, tarihsel bağlamı içerisinde mimarlık bilgisi ve söyleminin değişimini incelemektedir. Diğer ana ekseni oluşturan süreli yayınlarda mimarlık eleştirisine ilişkin ikinci bölümde, öncelikle dünya literatüründe eleştirel kimliğiyle ön plan çıkan dergilere; toplumsal değişim ve dönüşüm sürecinde mimarlık söylemi ve eleştirisine katkıları çerçevesinde yer verilmiştir. Ardından, Türkiye'deki mimarlık dergileri ve eleştirel etkinlikleri genel bir çerçeveden ele alınmıştır. Dergilerin söylem üretiminde rol alan aktörleri de bu bölümün inceleme konularından bir diğeridir. Üçüncü bölümde, vaka çalışması olarak, "Mimarlık" dergisinin eleştirel etkinliğini araştırmak üzere bir incelemeye yer verilmektedir. Bu inceleme, eleştirinin tarihsel bağlam içerisinde değerlendirilmeye ihtiyaç duyan bir olgu olduğu düşüncesiyle, derginin kronolojik zaman dizgesi içerisinde çeşitli kırılmalarla söylemin farklılaştığı dönemlere ilişkin olarak yürütülmüştür. 1963-1971, 1971-1980, 1980-1986, 1986-1996, 1996-1998, 1998-2000 yılları arası ve sonrası olmak üzere belirlenen bu altı dönem, "Kronoloji ve Kırılmalar" bölümünün alt başlıklarında incelenmiştir. Bu dönemlerin belirleyicisi ise genel anlamda ortamı dönüştüren Türkiye'nin tarihi ve siyasi eşiklerine ve dergi özelinde yayın kurullarına bağlı olarak değişen söylem, içerik ve eleştirel etkinlik olmaktadır. Şüphesiz bu durum, belirlenen dönemlerin, kendi içlerinde homojen bir bütünlük gösterdiği anlamına gelmez; dönem içerisinde içerik, söylem ve eleştirel etkinlik açısından gerçekleşen farklılaşmalara, yine bu dönemlere ilişkin başlıklar altında değinilmektedir. Sonuç bölümünde ise, kurum kimliği ve işaret edilen dönemlerin genel eğilimleri çerçevesinde, "Mimarlık" dergisinin eleştirel etkinliğinin değerlendirmesine yer verilmektedir.
Türiye mimarlığında eşik olarak 1980'ler
Türkiye'de mimarlık bir meslek olarak tanımlanabilir hale yaklaşık yüz yıl önce gelmiş ve bu süreçte önemli kırılma noktaları geçirmiştir. Mesleğin bu topraklardaki yolculuğu doğal olarak ülkeninkiyle paralel ilerlemiş; Cumhuriyet dönemi, 1950'ler, 1970'ler, 1980'ler, 2000 ve sonrası toplumsal ve ekonomik hayat kadar mimarlık için de önemli önemli eşikler teşkil etmiştir. Bu çalışmanın merkezini oluşturan olgu; tüm bu kırılma noktaları içinde bugünün mimarlık pratiğinin, ölçeğinin, işveren-müellif modelinin, mimarlığın kamunun ideoloji ve iktidar alanı olarak tanımlanan alanından, neoliberalizmin yarattığı yeni iktidar olan piyasa ekonomisinin aktörleri; yani toplumun, dolayısı ile popüler kültürün alanına doğru kaydığı dönemin ilk nüvelerinin ortaya çıkışının 1980'ler dönemi olduğu öngörüsüdür. 1980'ler döneminin bugünün mimarlık ortamını ve üretimini açıklayacak temelleri barındırdığı varsayılmıştır. Çalışmanın kapsamının belirli döneme odaklanma kararı, neden-sonuç ilişkisi dışında değişimin hızlı ve kalıcı izler bıraktığı mimarlık sahnesinin paydaşları arasındaki ilişkileri kavrama çabası içermektedir. Döneme kurumsallaşma evresinde yakalanan Doğan Tekeli (SİTE), dönemin çoğulcu dilini yeni işveren kimliği ile buluşturarak, mimarı popüler kültür kimliklerinden biri getiren Merih Karaaslan ve soyut yöreselci yaklaşımı hem planlama hem de yapı ölçeğinde kalkınmanın en önemli tipolojilerinden biri olan turizm yapıları üzerinden okuma fırsatı veren, ancak her zaman belli bir ölçekte bir mimarlık pratiği sürdüren Ersen Gürsel'in incelenmesi ile dönemin mimarlık mesleğinin değişimine ilişkin vurgusunun ortaya konması hedeflenmiştir. Çalışmanın amacına yönelik değerlendirilmek üzere temel olarak: mimarın iş alma yöntemlerindeki değişim, mimarın kendini ifade ediş yöntemlerindeki değişim, mimarın işverenin değişen yapısı nedeni ile ürettiği yapı tipolojisinde değişim ve dönemin ruhunun mimarların üzerinde bıraktığı izlenime ilişkin sorulara yanıt aranmıştır. 1980'lerden bu yana küresel sermaye ile Türkiye'nin kesintisiz entegrasyonu, işveren ile mimarın arasındaki ilişkiyi tümüyle değiştirerek binayı da bir emtia gibi ele alan "geliştirici" kavramı, Türkiye'nin daha da fragmente ve kutuplu sosyo-ekonomik yapısı içinde el değiştiren sermayenin yeni sahiplerinin ihtiraslı ve kâr maksimizasyonunu ön planda tutan yaklaşımları mimarlık mesleğinin etki alanını değiştirmiş ve azaltmış, 1980'lerde nüvelerini gördüğümüz eğilimleri güçlendirmekle kalmamış, çeşitlendirmiştir. Bu tez, bu değişimin motivasyonunu, öncüllerini ve meslek pratiğine olan etkilerini mercek altına alarak bugüne ilişkin bir iç görü kazanmak amacıyla hazırlanmıştır.
Ankara kent imgesi üretimi: Gökdelen ve Atakule
Kentlerin anlatıları yaşanan sosyal, politik, toplumsal, yapısal kırılmalar ile değişir. Bu büyük değişiklikleri gerçekleştiren kentteki fiziksel ve zihinsel yıkım-yapımlardır. Yıkım ve yapımlar birbirilerinin neden ya da sonucu olurken aynı zamanda fiziksel ve zihinsel değişimleri bir sarmal döngü halinde üretirler. Kentlerin anlatısını değiştiren nirengi noktaları, yıkım-yapım döngüleri sonucu hem yapısal hem de düşünsel yönü olan temsiller doğururlar. Bu temsiller kenti, kentliyi ve her ikisini de yönlendiren güçleri temsil ederek "kent imgesi" tanımı kazanırlar. Kent imgesi hem fiziksel hem de zihinsel olarak üretilir. Bir fiziksel gerçeklik tek başına yapıyı imgeleştiremez. Düşünsel bir üretim onu kent imgesi değerine taşır. Çalışmada kent imgesinin çift yönlü üretimi konu edinilmiştir. Üretimi yapan siyasi ve toplumsal aktörlerin kent imgesini nasıl anlamlandırdıkları araştırılmıştır. Araştırmanın amacı kent imgesini siyasi otoritelerin amaç edindiği anlamlarından çok, toplumsal süreçlerle ulaştığı değerlerinin kent imgesini güçlü kıldığını anlatmaktır. Çalışma kent imgesinin düşünsel ve fiziksel üretimini, Ankara kentinin peyzajında baskın olma iddiasıyla üretilmiş Gökdelen ve Atakule yapıları üzerinden anlatır. Toplum tarafından Gökdelen olarak isimlendirilen Emek İş Hanı yapısı ve Atakule, Ankara kentinin ilk planlarında kentin gelişim aksı olarak belirlenen Atatürk Bulvarı üzerindeki iki yıkım-yapım döngüsü ile üretilmiştir. Her iki yapı da siyasi otoritelerin girişimiyle üretilip toplumsal anlamlandırma süreçleri ile kent imgesine dönüşmüştür. Ankara kentinin cumhuriyetin ilanı ile değişen kent ve kentli kurgusu bu süreçten sonra da değişikliklere uğramıştır. 1950li ve 1980li yıllarda yaşanan yapısal, sosyal, siyasi ve ekonomik değişimler iki önemli yapıda kendini göstermiştir. Atatürk Bulvarı, bu iki önemli yapının üretiminin denk geldiği değişimlerin sahnesi olmuştur. Bu yapılar dahilinde yaşanan yıkım-yapım döngüleri ile Ankara kent merkezi Atatürk Bulvarı üzerinde yer değiştirmiştir. Döngünün her tekrarı Gökdelen ve Atakule yapılarını siyasi erk tarafından bir temsil olarak ortaya koymuştur. Ancak her iki yapıyı da imgeleştiren siyasi erkin politikalarından öte toplumun onlarla kurdukları ilişkilerdir. Bu çalışma, kent imgesinin üretimini onu üreten aktörler olan siyasi erk ve toplum bağlamlarında iki bölümde ele alır. Bölümlerde aktörlerin yapılar üstündeki kent imgesi tanımını sağlayan kültürel, sosyal, ideolojik, ekonomik tavırlar ve gündelik yaşam temsiller üzerinden okunur. Kartpostallar ve kent rehberleri başta olmak üzere, fotoğraf, amblem, afiş gibi temsiller tezin çözümlenmesinde aracı olarak kullanılır. Tezde yapılan çözümlemelerin sonucunda, Gökdelen ve Atakule'nin sahip oldukları değerlere birbirileri ile aynı şekilde ulaşmadıkları saptanmıştır. Toplum onları kentin yapısal ve düşünsel bütünlüğünün farklı ölçeklerinde kabul etmiş ve anlamlandırmıştır. Günümüzde konu oldukları fiziksel ve zihinsel yıkımların ise yine toplumun kentsel pratikleri ile üreyecek bellek ilişkileri aracılığıyla aşılabileceği vurgulanmıştır.
Karaköy'de kentsel deneyimin keşfinde bir aracı olarak metaforlar
İstanbul'da değişmekte olan kentsel mekan, kentlilerin bu mekanı özgürce kullanıp, yaşamlarına zenginlik katabilecek etkileşimler kurmalarına engel olmaktadır. Bu süreçte kenti yeniden yaşamsal deneyimlerin bir parçası haline getirebilmek için, kenti daha üretici ilişkilerle yeniden keşfetmeye ihtiyaç vardır. Bu ilişkileri kurabilmek için düşünsel süreçleri zenginleştirebilecek; algı, bellek ve deneyim arasında yeni bağlar kurabilecek metaforlar bir aracı rolü üstlenebilirler. Bu bağlamda tezin amacı; metaforlar aracılığı ile kentsel deneyimi yeniden keşfetmek ve böylece kenti bireylerin anlam arayışlarının bir parçası haline getirmektir. Bu kapsamda çalışmanın mekansal ayağını oluşturan Karaköy, gerek mekansal ve toplumsal çeşitliliği, gerekse mekansal örgütlenmede geçmişten gelen izleri ile önemli bir potansiyel taşımaktadır. Bu kapsamda Karaköy'ün kentsel deneyiminin keşfine aracılık edecek metaforların neler olabileceği araştırılırken, sadece akademik bir literatür taraması değil aynı zamanda Karaköy'ün kentsel hafızadaki izlerini keşfedebilmek için edebiyat, şiir, görsel sanatlar, müzik gibi gündelik hayatın yansımalarını bulabileceğimiz alanlar da araştırmanın bir parçası olmuştur. Ardından mekanda yapılan yürüyüşler, gözlemler ve görüşmeler ile bu metaforların izleri görünür kılınmaya çalışılmıştır. Çalışma kapsamında Karaköy; "Geçit", "Eşik" ve "Sahne" metaforları üzerinden ele alınmıştır. Bu metaforik çerçeve içerisinde; Karaköy'ün modernleşme, seyir ve toplumsal olaylar ile ilişkisine değinilmiş, zengin bir kentsel mekan olarak Karaköy'ün zamansal, mekansal ve toplumsal çeşitliliği ele alınmış ve bu çeşitliliğin yarattığı zengin karşılaşma olasılıklarına ifade edilmiştir. Bu karşılaşmaların Karaköy'ün tarihsel geçmişinin izleri etrafında; geçici, kendiliğinden, ve var olan sınırları sorgulayıcı nitelikte olduğu vurgulanmıştır. Ardından Karaköy'ün toplumsal cinsiyet, iş gücü, emek ve alt kültür ile olan ilişkisi ele alınmış ve tüm bunların geçmişten gelen izleri ile bugün halen kentsel mekanda var olduğu ifade edilmiştir. Bu izlerinin keşfi için ise; mekanı deneyimlerken yürümenin ve bedensel deneyiminin önemine vurgu yapılmıştır. Sonuç olarak; metafor kavramı kentsel deneyimin keşfinde yaratıcı ilişkiler kurmak için önemli bir rol üstlenebilir ve bu sayede kentsel mekanları parçalanmış mekanlar ya da olgular olarak görmek yerine, bütüncül bir bakış açısı ile ele alınabilir. Bu kapsamda, yeni kentsel müdahalelerin yaratıcı ilişkilerin bir parçası ve insan yaşamını zenginleştirici nitelikte çevreler yaratması gerekir.
Kent mekanının ses kolajları ve ses kartpostalları üzerinden ses peyzajıyla temsili
İşitsel bir çevrede insan kulağıyla duyulabilen seslerin toplamını ifade eden ses peyzajı kavramının mimarlık disipliniyle çakıştırıldığı bu tez çalışması, kent mekanında işittiğimiz seslerin verdiği bilgiler, çağrıştırdığı imgeler, ifade ettiği mekansal anlamlar ve bağlamlar üzerinden mimari bir temsil biçimi olabileceği savını ortaya koymaktadır. Mevcut mimari temsillerin temsil ettiği kent mekanının işitsel gerçekliğine dair sınırlı -bazen sıfır- bilgi verme durumu, çalışmanın nedenselliğini ve çıkış noktasını oluşturmaktadır. Ses peyzajı kavramını mimarlık ve kent mekanı bağlamında açıp tartışarak başlayan bu çalışma, ses peyzajına mekansallık üzerinden bakarak ses ve mekan ilişkisini farklı ölçeklerde değerlendirmektedir. Bu mekansal ölçekler üzerinden değerlendirme girişimini kent mekanı üzerinde odaklayan çalışma, kent mekanlarının ses ile olan ilişkiselliğini açıklamakta ve kentlerde duyulabilen sesleri sınıflandıran bir akış ile devam etmektedir. Seslerin mekansal, psikoakustik, semantik ve kültürel bağlamlara göre farklı şekillerde nasıl sınıflandırıldığını tartışmakta; sesin mekansal olarak aldığı karakteri görsel temsiller üzerinden ifade etmektedir. Temsil kavramının anlam ve ilişkilerinin değerlendirildiği ve mimarlıkta "mimari temsil" olarak nasıl vücut bulduğuyla devam eden çalışma; mimari temsilleri ses ve mekan ile birlikte değerlendiren bir odakta incelemeye almıştır. Kent mekanında duyulabilen sesleri bir temsil biçimi olarak değerlendirmek adına mimari temsil ve ses çakıştırması yapan çalışma, seslerin kent mekanı ölçeğinde alabildiği öznellik-nesnellik, sınırlılık, zamansallık ve yeniden üretilebilirlik pozisyonları üzerinden mimari temsil kavramına bakmıştır. Bu pozisyonlar kuramsal olarak irdelenmiş, çalışma içerisinde görsel temsillerle ifade edilmiştir. Mimarlıkta temsil kavramının düşünme, tasarlama ve bilgi dökümü rol yelpazesinin bilgi dökümü rolüne odaklanan çalışma, ses peyzajlarının temsiliyet potansiyeline bu kentsel bilgi verme, kentsel okuma ve analiz, kentsel algı ve deneyim olarak bakmaktadır. Seslerin temsiliyet potansiyeli sonucunda, çalışmanın sesleri kullanarak işitsel temsil biçimleri tasarlama amacı ele alınmıştır. Buradan hareketle ses peyzajı çalışmalarında sıklıkla kullanılan bir yöntem olarak ses yürüyüşleriyle ses kaydı alma ve sesleri haritalama yöntemi denenmiş, bu yöntem doğrultusunda kendilerine ait spesifik ses karakterleri barındırdığı gerekçesiyle kentsel ses peyzajı olarak Beyoğlu-Taksim, kentsel-kırsal hibritliğindeki ses peyzajı olarak Adalar-Büyükada çalışma kapsamına alınmıştır. İki farklı kent mekanı seçilerek ses peyzajlarının farklılığı ve temsiliyeti değerlendirilmiştir. Kent mekanının işitsel-mekansal boyutunu yürüme eylemiyle ve haritalama yöntemiyle ifade eden bu aşama, ses peyzajı kavramına yürüme üzerinden kentsel deneyim bağlamında da bakmaktadır. Kentin sesleri dinleme amacıyla yapılan her türlü gezinti olarak ses yürüyüşleri yöntemiyle ses peyzajından alınan ses kayıtlarının kartpostal ve kolajın kavramsal altlığı çerçevesinde işlenmesiyle ses kartpostalları ve ses kolajları tasarlamak, bu çalışmanın nihai üretimlerindendir. Temel olarak ses kartpostalları ve ses kolajları, kent temsillerinde sıklıkla karşılaşılabilen kartpostal ve kolaj temsillerinin işitsel hali olarak değerlendirilmektedir. Mevcut bir mimari temsil biçimi olan görsel kolajların işitsel sürümü olan ses kolajları, kolajı oluşturan elementlerin bir anlatı-temsil oluşturma amacıyla parça-bütün ilişkisi çerçevesinde bir araya getirilmesi gibi bir kavramsal altlıkla; ses peyzajını oluşturan ses verilerinin ayrı ayrı veya birlikte ele alınıp işlenmesiyle oluşturulan üretimlerdir. Ses kolajları, kolaj olarak hem bir yöntem hem de nihai kolaj temsilinin kendisi konumundadır. Ses kolajı tasarımları, ses peyzajı kompozisyonu ve somut müzik kavramları çerçevesinde hazırlanmıştır. Bu çerçevede seslerin hem ham hem de manipüle edilerek kullanılabildiği ses kolajlarında kullanılan bu tekniklerde, bir anlatı-temsil oluşturma gayesi korunur durumdadır. Çalışma, müziğe; seslerin bir anlatı oluşturma amacıyla bir araya getirilmesi olarak bakan bir anlayış çerçevesinde yaklaştığı için ses kolajları buradan hareketle artık bir müzik parçası olmaktadır. Burada, kentsel ve mimari bir temsil üretmek amacıyla alınan ses peyzajı verileriyle aynı zamanda eşzamanlı olarak bir müzik tasarımı de gerçekleştirilmektedir. Kent mekanının bireyin zihninde oluşan ya da inşa edilen imgelerinde, kent kimliği ve karakterinin temsilinde önemli rolü olan kartpostalların işitsel hali olan ses kartpostalları ise, ses peyzajı içerisindeki ses verilerinin eşzamanlı olarak tınladığı bir durumda ve zamanda alınan ses kayıtları olabildiği gibi ses kolajı üretimlerinin de paylaşıldığı durumlar için geçerli olabilir. Burada kartpostalın kentsel bilgiyi yaymasından hareketle ses kartpostalları, kentin işitsel boyutuna dair bilgi sunan her türlü ham, işlenmiş, manipüle edilmiş ses ve sesler birlikteliği olabilmektedir. Bir sesi ve sesler birlikteliğini ses kartpostalı yapan durum, o seslerin yine zamansal ve mekansal bilgi dökümü hedefiyle "post" edilmesi yani gönderilmesidir. Kentlerin ses peyzajının temsiliyet amacıyla bilgi aktarması, yayması ve paylaşılması bağlamında ses kartpostalları da bir temsil biçimi olarak değerlendirilmektedir. Çalışma bağlamında ses kolajlarını ve ses kartpostallarını bir araya getiren girişim, her ikisinin de başlı başına yeni bir üretim olarak kendi mekansallıklarını ve zamansallıklarını yaratıp kendi gerçekliklerini oluşturabilmesidir. Ses kolajı ve ses kartpostalı temsilleri olmak üzere işitsel bağlamda, mevcut mimari temsillere kendi fiziksel varlıklarıyla yeni bir katkı yapmayı hedefleyen çalışma, tüm bu temsil üretimlerinin mimarlık pratiğinde, mimari tasarım kuramı bağlamında temsil kavramında, müzik üretimlerinde ve iki disiplindeki araştırmalarda kullanılması öngörüsüyle sonuçlanmaktadır. Mevcut temsillerle birlikte değerlendirilerek bir temsil zenginliği yaratmak ve buradan hareketle farklı temsil biçimleriyle çalışmak; mekana dair farklı bilgiler, kodlar, boyutlar yansıtarak farklı bağlamlarda tartışmayı imkanlı kılmaktadır. Çalışmanın ortaya koymaya çalıştığı işitsel temsil biçimlerinin iki disiplin arasında temsil ve tasarım bağlamında farklı üretimler doğuracağı öngörülmektedir. Bu anlayıştan hareketle kentin işitsel boyutunu anlamaya dair ses kolajları ve ses kartpostallarının yanında daha başka sessel temsiller de tasarlanabilir. Buradan yola çıkarak bu çalışmanın yeni temsil biçimleri tasarlama konusunda açılımlar yapması, temsil kanalındaki çalışmalarla birlikte tartışılması ve değerlendirilmesi öngörülmektedir. Bu bağlamda çalışma kapsamında, yeni temsil biçimleri üretme durumlarının kentin algılanması, deneyimlenmesi, okunması, bilgi vermesi bağlamlarında birer kazanım olduğu düşünülmektedir.
1950 sonrası şehir rehberlerinde İzmir kent imgesi
Kent imgesi, kentsel mekanın öğeleri ile burada gerçekleşen gündelik pratiklerle bağlantılı olarak kurulur. Kente yönelik üretilen sosyal, ekonomik ve kültürel politikalar kent mekanını dönüştürdüğü gibi kentsel imgeyi de şekillendirir. Dolayısıyla kent imgesinin nasıl kurulduğunu ve bunun araçlarını araştırmak kentin farklı bir okumasının yapılmasını mümkün kılar. Bu çalışma kapsamında da şehir rehberlerinin kentsel imgenin inşasındaki rolüne odaklanılarak İzmir‟in imgesinin 65 yıllık bir süreDe nasıl kurulduğu ve nasıl bir değişim geçirdiği incelenmiştir. Tezin giriş kısmından sonra yer alan ilk bölümünde seyahatin ve turizmin tarihi incelenmiştir. 19. Yüzyıl öncesinde yalnızca varlıklı bir grubun tekelinde olan seyahat etme ayrıcalığı zaman içerisinde demokratikleşerek kitle turizmine evrilmiştir. Turizmin uluslarası anlamda yaygınlaşması ile birlikte kitlelerin mekanlar üzerindeki dönüştürücü etkisi turist bakışı kavramsal çerçevesinde açıklanmaya çalışılmıştır. Bölümün ikinci kısmında bir turizm tanıtma aracı olarak şehir rehberlerinin tarihsel değişimine ve kentsel imgenin kurulumundaki rolüne odaklanılmıştır. Bu bölümü takiben İzmir kent tarihi, çalışmanın kendine başlangıç olarak seçtiği 1950 senesini bir eşik olarak kabul ederek 1950 öncesi ve sonrası olmak üzere iki kısımda aktarılmıştır. İlk kısımda İzmir‟in antik dönemden Cumhuriyet‟in ilk yıllarına kadar geçen süreçteki değişimi haritalar, panoramalar, fotoğraflar ve kartpostallar üzerinden anlatılmıştır. Yüzyıllar boyunca canlı bir liman kenti olan İzmir‟in 19.yüzyıldaki çok milletli ve farklı kültürlere ev sahipliği yapan kent yaşantısı Kurtuluş Savaşı ve İzmir Yangını sonrasında kimlik değiştirmiş, kent mekanının büyük bir kısmı yangınla yok olmuştur. Cumhuriyet‟in ilk yıllarından itibaren İzmir‟in ekonomik ve sosyal anlamda kalkınması için birçok çalışma yapılmış, kent mekanı ulusalcı bir ideolojiyle yeniden şekillenmiş, İzmir Enternasyonel Fuarı ve Kültürpark bu ideolojinin en büyük temsilcilerinden olmuştur. Rehberler ayrıntılı olarak incelendikten sonra İzmir kent imgesini oluşturan 5 ana tema öne çıkmıştır, bu nedenle 1950 sonrası şehir rehberlerinin incelendiği bölüm beş ana başlığa ayrılmaktadır: Tarihi Kent, Fuarlar Kenti, Bereketli Kent, Sayfiye Kenti ve Gavur İzmir. Tarihi kent İzmir bölümünde, rehberlerde kentin tarihi geçmişine referans veren Efes ve Bergama antik kentleri, Saat Kulesi gibi yapılar ve mekanlarla kentin panoramasına odaklanarak bunların temsillerinde zaman içerisindeki değişimleri incelenmiş ve kent imgesindeki etkileri araştırılmıştır. Fuarlar Kenti İzmir bölümünde İzmir Enternasyonel Fuarı ve Kültürpark‟ın günümüze kadar nasıl değişimler geçirdiği anlatılır ve kent yaşantısı üzerindeki etkisi açıklanır. İzmir‟in kentsel imgesini oluşturan en güçlü yapılardan biri de inşasını büyük çoğunlukla fuar dönemindeki yoğunluğun tetiklediği Büyük Efes Oteli olmuştur. Bereketli Kent İzmir bölümü İzmir‟in zirai ve ticari faaliyetlerinin kentin turistik imgesi üzerindeki izlerini sürer. Sayfiye Kenti İzmir bölümünde, Karşıyaka, Buca ve Bornova gibi kentin öncül sayfiye ve mesire alanlarının, Kordonboyunun ve sahil beldelerinin değişimi rehberlerdeki temsilleri üzerinden aktarılmıştır. Gavur İzmir bölümünde ise özellikle 2000‟ler sonrasında yeniden tanımlanan „laik, rahat, muhalif‟ İzmirlilik kimliğinin oluşumunun rehberlerdeki izleri incelenmiştir. Böylece çalışma kurguladığı bu kavramsal çerçeve ile İzmir‟e ve İzmirliliğe dair imgenin çözümlenerek onu oluşturan mekânsal politikaların görünür kılınmasını sağlamıştır.
Evin anlam ve temsiliyeti: Resimli çocuk edebiyatındaki görsel ve yazılı veriler üzerinden bir okuma denemesi
İnsanın bedeni ve ruhunu ait hissettiği ilk mekan ve dünyaya dair bir çok anlamın temellerini oluşturan imgelerin edinildiği ilk yer evdir. Bir çocuk ilk deneyimlerini çoğunlukla görsel olarak edinir. İmgelerin bir araya gelmesiyle çocuğun zihninde belli bir kavramın ilk izlenimi oluşur ve çocuk gördüğü her imajı, zihnindeki bu izlenimle çarpıştırarak anlamlandırır. Çocuklukta edinilen ilk imgeler, çocuğun yetişkin yaşantısını da etkileyecek bir çok kavramın ilk temsillerini oluşturur. Ev üzerine, evin anlamını farklı disipliner üzerinden ele alan psikolojik çalışmalar, kültürel çalışmalar, morfolojik çalışmalar vs. yapılmış olmasına rağmen, evin anlamının her bireyin ilk imgelerini edindiği çocuk medyasında ne şekilde işlendiğine dair bir çalışmaya literatürde rastlanmamaktadır. Çocuk medyası, evin anlamının okunması; ev mekanının ne şekilde temsil edildiği ve bireylerin zihninde oluşan temsili evin nasıl kurulduğunu anlamada büyük önem taşımaktadır. Araştırma, resimli çocuk edebiyatındaki yazılı ve görsel temsilin, çocukta evin anlam ve imge oluşumuna çok büyük etkileri olduğu düşüncesiyle yapılmak istenmekte, araştırmada çocuklukta edinilen bu ilk temsiller üzerinden evin anlamının okunması dert edinilmektedir. Resimli çocuk kitapları ve çocuk dergilerindeki imgelerin oluşturdukları göstergelerin incelenmesiyle, eve dair oluşturulan alt anlamların okunmaya çalışılması ve evin bu kaynaklarda ne şekilde temsil edildiğinin ortaya çıkarılması amaçlanmaktadır. Bu alt başlıklardan halen yayını devam eden ve döneminin en popüler kaynaklarından sayılan kitaplar seçilmiş, kurulan anlatı çözümleme mekanizmasıyla içerik analizi yapılması sonucunda evin anlamının ne şekilde oluşturulduğu çözümlenmeye çalışılmıştır. Çalışma 5 ana bölümden oluşmaktadır. Tez çalışmasının giriş bölümünde, çalışmanın amacı, içeriği ve yönteminden bahsedilmektedir. Çalışmanın ana başlıklarından olan ikinci kısım, ev imgesi ve çocuk kavramları üzerinde durmaktadır. Bu bölümde, evden, ev ile ilgili kavramlar ve teorilerden, ev imgesinin yüzyıllar içerisindeki değişiminden ve icadından, çocuk kavramından ve çocuğun eve bakış ve anlamlandırma sürecinden bahsedilmektedir. Çalışmanın üçüncü bölümünde medya ve temsil kavramları ele alınmakta, çalışmanın kuramsal alt yapılarını oluşturan popüler kültür, çocuk medyası ve göstergebilimin çalışmayla olan ilişkisi kurulmaya çalışılmaktadır. Dördüncü bölümde resimli çocuk edebiyatının hangi bağlamda çalışmayla ilişki içinde olduğunun bahsedilmesi ardından resimli çocuk serilerinden; "Ayşegül", "Ece ile Yüce" ve "Berenstain Ayı Ailesi", resimli kitaplardan; "Where The Wild Things Are", "Goodnight Moon", "No, David!", "Ira Sleeps Over" ve "Bedtime For Frances" kitapları, çocuk dergilerinden ise; "Çocuk Haftası", "Doğan Kardeş" , "Milliyet Çocuk" ve "Hürriyet Çocuk" incelenmektedir. Seçilen serilerden yabancı olanların dönemlerinin en popüler yayınları olmaları, çevirilerinin pek çok ülkede yayınlanmış olması ve en çok okunmuş serilerden olmaları; seçilen kitapların 20. yüzyılda dünyada en popüler yüz kitap listesinde yer almaları ve seçilen dergilerin yayın dönemlerinin uzun soluklu ve içeriklerinin geniş yelpazeli olması önemli birer kriter oluşturmaktadır. Çalışmanın son bölümü olan beşinci bölümde çalışma sonucunda elde edilen veriler üzerine kısa bir tartışma yapılarak tez sonlandırılmaktadır.
Sine-dram ve arki-dramın eleştirisi: Dziga Vertov ve Rem Koolhaas
Bu çalışma, 20. yüzyıl başında Dziga Vertov'un antik bir anlatı biçimi olan dram tarafından disipline edilen sinema sanatına, "sine-dram"a, yönelik eleştirileri ile Vertov'dan yarım asır sonra Rem Koolhaas'ın gündeme getirmeye başladığı konvansiyonel mimarlığa yönelik eleştirilerinin kesişiminde, dramatik sinema ve mimarlığın yapısal, estetik ve mantıksal açıdan karşılaştırıldığı kavramsal bir okumasıdır. Mimarlık, aynı zamanda retorik bir performanstır. Dram sanatı ile mimarlığın benzerliği de tam bu noktada başlar; her ikisi de hedef kitlesine önerdiği gerçekliğin temsili olmadığına ikna ederek benimsetmeyi amaçlar. Bu yüzden Rönesans'tan beri mimarlık praksislerinin Aristotelesçi dramatik ilkelere ve ögelere uygun estetik ve mantık rejimlerini benimsemesi de rastlantı değildir. Vertov ve Koolhaas ise Aristotelesçi dramatik anlatı geleneğini sorgular ve onun estetik ilkesini (kompozisyonel birlik), fragmanter montaj ile mantıksal ilkesini (makul nedensellik) ise kaotik gündelik hayat ile yerinden etmeyi önerir. Anlatı kurma edimi insanoğlunun sosyalleşme yöntemlerinin başında gelse de her anlatı dramatik olarak kategorize edilemez. İki bin beş yüz yıllık antik bir anlatı geleneği olarak dram, gerçekçi bir gündelik hayat yanılsaması ile insanoğlunun duygudaşlığını beslemektedir. İronik şekilde gerçekçilik gerçek üzerine değil, dramın basitleştirici, birleştirici, açık seçik, nedensel, ikna edici gerçekliği üzerine kurulur. Bu tür bir gerçekçiliği sağlayabilmek için ise estetik ve mantıksal ilkelere başvurulur. Dramın, estetik ilkesi "kompozisyonel mükemmellik için birlik ve bütünlük", mantıksal ilkesi ise "ikna edicilik için makul olasılık ve zorunluluk", ereği ise "naif bir eğlenceliğin ötesinde, duygu ve yaşantı birliği/özdeşleşme/empati/einfühlung ile ulaşılan 'katharsis' " tir. Dram, Hans-Georg Gadamer'e göre Rönesans'tan beri yüzünü Antikite'ye çeviren Avrupa merkezli hümanist sanatsal ifade geleneğini kökten etkileyen bir anlatı sistemidir ve ne sinema ne de mimarlık istisnadır. İstisnai olan, Aristoteles'in dramatik estetiği ve mantığının dışına çıkan başta senaryo olmak üzere dramdaki yapısal ögelerin geçersizliğini vurgulayan yaklaşımlardır. Vertov ise dramatik sinema karşıtı yaklaşımları en ısrarlı şekilde dile getiren isimlerin başında gelir. Mimarlıkta ise, Vertov'un 'sinema' karşıtı söylemine en çok yaklaşan isim 'mimarlık' karşıtı söylemi ile Koolhaas'dır. Bunun sebebi ise ikisinin de montaj tekniğine ve belirsizliğe yaptıkları vurgu olarak değerlendirilebilir. Bu bağlamda araştırma boyunca Vertov'un sinema üzerine söyledikleri ile filmleri ya da Koolhaas'ın mimarlık üzerine söyledikleri ile binaları arasındaki tutarlılığın sorgulanması konu dışı bırakılmıştır. Araştırmada, karşılaştırmalar yoluyla ortak noktaları kendi mecralarında dramatik anlatı kanonlarına yönelttikleri eleştiriler olan bu iki figürün söylemlerinde kesişen temaların, metotların, motivasyonların saptanması hedeflenmiştir: Her iki figürde de mantıksal belirleyiciliği kuran dramatik senaryo yerine kaotik gündelik hayat vurgusu ve estetik birlik ilkesine dayanan kompozisyon yerine fragmanter 'montaj'ın öne çıktığı görülmüştür. Sonuçta Vertov'un düşünceleri ile benzeşen Koolhaas'ın eleştirel bakışına ait ortak noktaların kristalize edilebileceği ve üzerinden tartışılabileceği yeni bir kavramsal altlık oluşturulurken kesişim noktalarından dramatik olmayan bir perspektif çizilmeye çalışılmıştır. Bu süreçte mimarlıkta dramatik konvansiyonlarla üretimi tanımlayabilmek için yeni bir terime ihtiyaç duyulmuş, Vertov'un dramatik sinemayı eleştirmek için kullandığı, 'sinema' ve 'dram' kelimelerinin bir araya getirilmesi ile türettiği bileşik kelime, "sine-dram"dan alınan ilhamla 'mimarlık' ve 'dram' kelimeleri bir araya getirilerek 'arki-dram' terimi türetilmiştir. Giriş bölümünde, öncelikle mimarlığın dramatik anlatı kuran kültürel bir disiplin olarak sınıflandırılmasına olanak veren yapısalcı paradigmanın kavram setlerine değinilir. Sonrasında, anlatı olarak mimarlığı dramatik kılan ilke ve ögelerin anlaşılabilmesi için dramatik kanonların hâkim olduğu tanıdık bir mecra olan sinemaya başvurulur. Dramatik bir film ile konvansiyonel bir bina tasarımı arasında birçok benzerlik vardır. Bunların başında ilk göze çarpan 'senaryo' dur. İkinci olarak 'tema'dan bahsetmek mümkündür. Sonuncusu ise en az fark edilebilecek olan karakter ve tip gibi dramatik kişileştirmeler ile kullanıcı arasındaki benzerliklerde görülebilir. Yapısal öğeler dışında ilkelerde de bu benzerlikler görülür. Her ikisinde de hâkim estetik ilke birlik ve bütünlük iken, mantıksal ilke de olasılık ve zorunluluktur. Aslında klasik drama şekil veren Aristotelesçi estetik ve mantığın ikna edici olmaya yönelik iş birliği mimarlıkta da olduğu gibi benimsenmiştir. Ama dram o kadar şeffaf bir yapı haline gelmiştir ki, bu ilke ve ögelerin neredeyse her türlü anlatıya içkinleşerek doğallaştığı söylenebilir. O yüzden dramı eleştiren söylemlerinden önce, dramatik olmayan bir ifadenin hayal edilebilmesi için Vertov'un "sine-göz" ve Koolhaas'ın "sıfır mimarlık" ifadelerine kısaca değinilmiştir. Girişi takip eden ikinci bölümde, Vertov ve Koolhaas'ın referans verdiği metropol yaşamı ve montaj tekniği incelenmiştir. Böylece her ikisinin de dramatik anlatı geleneğini eleştirirken beslendiği düşünsel arka plan görünür kılınmaya çalışılmıştır. Özellikle 20. yüzyılın başındaki modernleşme ile insanlık tarihine damgasını vuran metropolün kaçınılmaz etkileri sonucu ortaya çıkan, merkezinde gündelik hayatın estetik deneyimi ve montaj tekniğiyle estetizasyonunu barındıran, klasik dramatik anlatı formunun ve hermeneutik anlamın eleştirisi olarak da okunabilecek avangart söylemler ele alınmıştır. Bölüm metropoliten gündelik hayatın 'estetiği' ve 'estetizasyonu' olarak iki alt başlığa ayrılmıştır. Metropoliten gündelik hayatı ve onun deneyimini estetik açıdan ele alan öncü teorilerin birbirleri ile ilişkileri içinde incelendiği ilk alt başlıkta, on dokuzuncu yüzyıl sonunda gündeme gelen yeni disiplinler, kavramlar, teknolojilerin beraberinde toplumsal ve bireysel açıdan gündelik hayat kavrayışlarından bahsedilmiştir. İkinci alt başlıkta ise, kavramsal repertuvarında metropol, gündelik hayat, bilinç dışı, şok, "flâneur" gibi motifleri benimseyerek "dramatik", "figüratif", "temsili" ifadeleri reddeden "avangart sanat"ın montaj yolu ile gündelik hayatı estetize etme biçimleri ve kullandığı yöntemlere değinilmiştir. Her iki alt başlıkta ele alınan kişi, söylem ya da olguların karşılıklı olarak birbirlerini etkiledikleri ve dönüştürdükleri, tek taraflı determinist bir ilişki içinde anlaşılamayacakları düşünülmektedir. Üçüncü bölümde, öncelikle dramatik anlatının iki temel yapısal ilkesi açılarak Vertov ve Koolhaas'ın söylemlerinde gündelik hayat ve montaj mefhumları üzerinden bu ilkelere yönelik geliştirdikleri eleştiri güzergahları ele alınmış ve karşılaştırılmıştır. 'Montaj' ile dramatik kompozisyonu oluşturan parçalar arası ilişkilere sirayet eden mimetik birlik ilkesi yerinden edilirken; gündelik hayat ve ona atfedilen belirsizlik ile dramatik olay-örgüsündeki determinist nedensellik ilkesi yerinden edilir. Montaj, her şeyi hiyerarşik bir düzen içinde uyumlu bir bütünmüş gibi algılamaya ve algılatmaya zorlayan estetik kalıpları yıkarken, gündelik hayat ise geleceğin neden-sonuç ilişkisi içinde kurulan düz mantıkla belirlenemeyecek kadar karmaşık olduğunu hatırlatır. Son olarak dördüncü bölümde ise, 'değerlendirmeler ve öneriler' başlığı altında öncelikle "sine-dram" ile 'arki-dram' arasındaki temel benzerliklere ve farklılıklara değinildikten sonra, 'arki-dramatik' olmayan bir mimarlık için tasfiye edilmesi gereken dramatik ögelere işaret edilir. Bunlardan ilki ana tema, yaklaşım, konu, işlev, tipoloji, tasarım problemi, metafor gibi bakışı daraltarak odaklayan ve basitleştirerek benimsenmesini kolaylaştıran indirgeyici çerçevedir. İkincisi bu çerçeve içinde alınan tasarım kararlarının neden-sonuç ilişkisi içinde örüldüğü ikna edici gerekçeler zinciridir. Üçüncüsü ise hem gerekçeler zincirini inşa ederken bir başlangıç noktası oluşturan hem de kullanılacak binayı gelecek zaman kipinde kullanacak olan insanlar daha kullanmadan özdeşleşerek eylemlerinin geniş zamana sabitlenmesi sağlayan 'kullanıcı' adı altındaki hayali kişileştirmelerdir. Sonuncusu ise bir öge değil ama bütün bunların sonucunda ulaşılması beklenen "kathartik" finaldir.
Mı̇marlık dı̇lı̇ üzerı̇ne bı̇r ı̇nceleme: Türkı̇ye'dekı̇ güncel mı̇marlık söylemlerı̇ ve mı̇tlerı̇
Dil, geniş anlamıyla sözel, yazılı, görsel vb. işaretleri olan, ve üzerine çeşitli kuralların ya da özelliklerin tanımlanabildiği karmaşık bir iletişim sistemidir. Mimarlık, en temelde mekana ve yere dair düşünsel ya da uygulamalı eylemleri içeren kültürel bir olgu, süreç, veya etkinlik alanı olarak ifade edilebilir. Elbette mimarlık ve dil kavramlarının, kapsamlarının genişliği ve karmaşıklığı nedeniyle basitçe ya da genelgeçer olarak tanımlanmaları güçtür. Bunun yanında, mimarlık ve dil arasında karşılıklı ilişkilerin var olduğu kolaylıkla söylenebilir. Özellikle dil, mimarlık için önemli bir tanımlayıcı ve şekillendirici etmendir. Mimarlık olgusunun hemen her aşamasında dilin etkileri görülür. Bu bağlamda mimarlığın metinsel üretimleri ve oluşturduğu dilsel yapılar, tezin çıkış noktasını oluşturdu. Bu tezdeki anlamıyla "mimarlık dili", mimarlık ortamında üretilen yazılı ya da sözlü tüm söylemleri kapsar. Dikkat edilmelidir ki mimarlık ortamında sıklıkla kullanılan görsel temsil (maket, fotoğraf, plan, kesit vb.), mekanın tipolojik nitelikleri gibi kavramlarla tanımlanan "mimari dil" bu tezde ele alınandan farklıdır. Bu anlamda, herhangi bir mecrada yer alan güncel mimarlık konularına dair metinler teze dahil edildi. Tez, dilbilimdeki söylem analizi yöntemiyle birlikte göstergebilimin yöntemleri ve kavramlarından faydalandı. Cümle, metin ve metinlerarası ölçeklerde irdelenen mimarlık konuları, bu sayede tutarlı bir şekilde ele alındı. Bu anlamda özellikle metinlerarası ölçekte görünürlüğü ve anlamı olan mit kavramı vurgulandı. Mit, içinde doğru ya da yanlış parçaların olduğu argüman, ya da argümanlar bütünü olarak tanımlanabilir. Ayrıca mit kavramı mesaj aktaran kültürel bir iletişim sistemi ve üstdil (metalanguage) olarak da tanımlanır. Yani mit bir üst okumadır, kaynağı pek çok metin ve söyleme dayanır. Kolektif bir şekilde oluşturulur ve zamansallığı vardır. Mitin ortaya çıkabilmesi için ortak konuların, yazılı ya da sözlü çeşitli ifadelerin ve söylemlerin olması gerekir. Dolayısıyla kapsamlı bir sosyal olgu olan mimarlık, mit oluşturmaya uygun bir ortam sunar. Tezin temel amacı güncel mimarlık metinlerinin oluşturduğu söylemleri araştırarak mimarlığın algılanış ve aktarılış biçimlerine dair bir eleştiri oluşturmaktır. Bunun yöntemi sosyal ve kültürel bir olgu olan mitlerin ortaya çıkarılmasıdır. Tezde mimarlık söylemlerinin oluşturduğu mimarlık mitlerinin varlığı öne sürüldü ve önemli olduğu düşünülen mimarlık miti örnekleri tanımlandı. Mimarlıktaki mitleşme nedenleri sık karşılaşılan dilsel ve söylemsel yapılar bağlamında belirlendi. Mimarlık mitlerinin üretim nedenleri, farklı inceleme ölçeklerinde ele alındı: Cümle ölçeğinde görülen, kolektif bir şekilde üretilen mimari jargon; cümle ya da metin ölçeğindeki, argümanların mantık hataları, jenerikleşen ifadeler; ve metinlerarası ölçekte bulunan, mimarların üretim süreçlerindeki arabuluculuk rollerine dair kabulleri gibi nedenlerle mimarlık mitleri üretilir. Ele alınan dört mimarlık miti örneği mitleşen özneye ve kavrama göre sınıflandırıldı: Kamusal mekan üzerine söylemlerle oluşan "Kamusal alan miti" başlığında mitleşen kavram, mekanın ya da yerin kendisidir. "Yarışma miti" başlığında yarışmaların popülerleşmesi ve getirdiği etkiler üzerine tartışıldı. "İdeal mimarlık miti" başlığında mimarlığın kendisinin idealleştirilmesiyle birlikte özellikle öne sürülen mimarlık tanımlarına odaklanıldı. Son olarak "piyasa şartları miti" başlığında, çoğunlukla mimari üretim ortamı ve sürecindeki olumsuzluklarla şekillenen söylemler tartışıldı. Mimarlık mitleri; mimarlık algısı, aktarımı, ve üretimi için bir kavramsallaştırmadır. Mimarlık mitleri üzerine olan bu araştırma, mimarlığın üretim biçimlerindeki sık karşılaşılan durumlara işaret etmek, ve bu bağlamda mimari üretim ortamını anlamaya çalışmak için kullanıldı. Söylemlerin çok sesliliğini ve eleştirel yönünü sorgulamak; mimarlıktaki ön kabulleri, mantık hatalarını, jenerik tanımları, genelgeçer söylemleri daha görünür ve anlaşılır hale getirmek hedeflendi. Başka bir ifadeyle mimarlık mitleri, Türkiye'deki güncel mimarlık ortamı üzerine bütüncül bir bakış açısı sundu.
Göçmen belleğinin mekânı kurgulama ve yeniden üretme biçimleri: Kolaj, montaj ve çeviri
Göç deneyimi, göçmenin iki farklı yer arasında deneyimlediği hareket ile birlikte kendi yerini aradığı, hiçbir zaman sonlanmayan bir süreçtir. Kişi bir kez yerinden koptu mu, yaşamı boyunca aidiyet, kimlik, yabancı ve tanıdık gibi kavramlarla baş etmek durumunda kalır. Artık ne çıkış alanında, ne de varış alanında tam olarak kabul görmemektedir. Bir gün geri dönme kararı alsa bile, bu durumu tersine çevirmesi mümkün değildir: Çünkü geri dönen hiçbir zaman, giden ile aynı kişi değildir. Ait olduğu yerin arayışında olan göçmen, aralarında salındığı bu iki yere de var gücüyle tutunmaya çalışır. Belleğinde taşıdığı mekânlar, bu arayışla eş zamanlı olarak sürekli yeniden kurgulanmakta ve yeniden üretilmektedir. Bellek bir depo, arşiv veya dolap gibi statik bir yapıda değildir. Göçmenin belleği, mekân ile kurduğu bağlamlar çerçevesinde şekillenen dinamik bir süreci içerisinde barındırır: Bellek canlıdır. Göçmenin belleğinde mekânların nasıl kurgulandığı ve yeniden üretildiği sorusunun peşine düşen bu tezin giriş bölümünde, problem tanımıyla birlikte çalışmanın amacı ve yöntemi belirlenmektedir. İkinci bölümde ise, bellek kavramının göç kapsamında mekân ile ilişkisi çizilmiştir. Bu ilişkinin aidiyet, kimlik, tanıdık, yabancı, yersizleşme, yeniden yer edinme ve hibridite gibi bağlamları tartışmaya açılarak; göç belleğinin mikro ölçekten makro ölçeğe doğru şekillenen yapısının tarifi yapılmıştır. Üçüncü bölümde göç belleğinin kurguları; göçmenlerin sanat, edebiyat ve sinema alanlarında gerçekleştirdikleri üretimler üzerinden okunmuştur. Bu bölümde belleğin parçalanma ve ölçek kayması, karşıtlıkları bir araya getirme, taşırken dönüştürme gibi kurguları, bağlamsal çerçeveleri ve ölçekleri üzerinden ele alınmıştır. Bu kurguların benzeştikleri ve ayrıştıkları noktalar dördüncü bölümde belirlenerek; kolaj, montaj ve çeviri kavramları çerçevesinde yeni bir kavramsallaştırma önerilmiştir. Bu kavramsallaştırmalar, bir ailenin göç hikâyesinin fragmanları üzerinden tartışmaya açılmıştır. Çünkü tek bir ailenin hikâyesi, aslında tüm göçmenlerin ortak deneyimine işaret etmektedir. Göç belleğinin mekânsal yansımaları; mikro ölçekte kolaj-bellek, mezzo ölçekte montaj bellek, makro ölçekte ise çeviri-bellek kavramsallaştırmaları üzerinden okunmaktadır. Sonuç bölümünde ise, belleğin mekân ile ilgili yeniden üretimleri kurguları doğrultusunda tekrar ele alınmış ve göçmenin tüm bu süreç içerisindeki konumu tartışılmıştır.
İkilikler ve anlatılar üzerinden geceye bakış
Gece, her zaman gündüzle birlikte, gündüz üzerinden düşünülen bir zaman mı olmuştur, yoksa böyle düşünmeyi öğrendik mi? Söz konusu gece üzerine düşünmek olduğunda aslında çoğu zaman gündüz yaşantısından temellenen beklentilerimiz, isteklerimiz, çekincelerimiz, yargılarımız olur; tartışmalar da bunlar üzerinden yürür. Geceleri hangi saatlerde nerelerde oluruz, neler yaparız, bazı durumlardan kaçınıp, bazılarına ulaşmaya mı çalışırız; aslında tek tip ve önceden belirlenmiş bir gece yaşantısı olmadığına göre, bunlar kendilerini nasıl, ne zaman, neye göre gösterir? Bütün bu farklı gerçekliklerin, ya da durumların, gündelik hayatımızda ne çeşit deneyimler doğurduğunun derinine inebilmek için öncelikle "ikilik" kavramının ele alınması gerekiyor. Çünkü gece-gündüz ve otorite-birey başta olmak üzere, bu çalışmanın temelini ve tartışma düzlemini oluşturan temel öğelerden biri ikilikler. İkilikler, iki ayrı durum arasında bağ kurar ve bu durumların birlikte düşünülmesini beraberinde getirerek, bir referans düzlemi oluştururlar. Farklı gerçeklik kümeleri- hatta rotaları- nitelerler, zamana bağlı olarak taraf değiştirebilirler, bizi bir duruş belirlemeye zorlayabilirler. Ancak ikilikler tek başlarınayken sadece iki ayrı durumu nitelemekle sınırlanırlar. Bahsedilen bütün bu diğer nitelikleri, ürettikleri ve tarafından beslendikleri anlatılarla girdikleri ilişki sayesinde kazanırlar. Yani anlatılar ve ikilikler birbirini oluşturur denebilir; birlikte güçlenirler, birlikte değişirler, ve bizi de yine birlikte oldukları için etkileyebilirler. İkilikler ve anlatılar üzerine düşünürken aklımızdan çıkarmamamız gereken şeylerden biri de, bunların bize nasıl sunuluyor olduğu. Otoritenin(ya da düzenin) ve bireyin karşılıklı olarak üzerinde durdukları düzlemin kendisi böyle oluşur aslında; medeniyet, görgü, gelenekler, alışkanlıklar, hepsi bu düzleme dahildir. Ancak bu yine tek taraflı bir ilişki olarak kalmaz. Çünkü düzenin elinde kötü, verimsiz, niteliksiz gördüğü ikilik parçalarını hedef alan anlatılar her ne kadar bu duruma göre türese ve sürdürülse de, bu sadece bir çerçeve olarak düşünülebilir. Düzenin tavrını belirlemek için kullandığı anlatılar, bireyle karşılaşır, çarpışır, başka gerçeklikler üretirler - deneyimlenirken dönüştürülebilir nitelikte olurlar. Söz konusu şehirdeki deneyimimizi okumak, ya da okumaya çalışmak, olduğunda bütün bu ikiliklere ve anlatılara başvurmanın gerekliliği de kendini gösteriyor. Şehirdeki gündelik yaşantımızda gelip geçtiğimiz ya da içinde zaman geçirdiğimiz yerler, karşılaştığımız durumlar da bunların etkisinden bağımsız düşünülemez çünkü. Otoritenin belirlediği kıstaslarla bazı yerler, durumlar, gruplar, basitçe "kötü" ya da "verimsiz" olarak nitelenir ve deneyim kümemiz de bunlar üzerinden sunulur. Çalışma kapsamında bu ikiliklerin her iki tarafına ve ara durumlarına, birey ve otorite anlatılarının tavrı üzerinden değinerek, mekan ve deneyim arasındaki ilişkinin işaret edebildiği farklı durumların bir haritasını çıkarmayı amaçladım. Söz konusu ikilikleri; karanlık-aydınlık, tehlikeli-güvenli, ıssız-kalabalık, gürültü-sessizlik, uyuyor olmak - uyanık olmak, şeklinde ayrıştırdım. Bu birbirinden ayrılan bölümlerde de, durumların farklı bağlamlarda farklı karakterlere nasıl bürünüp, yerle ilgili anlayışımızı ve deneyimimizi nasıl etkileyebildiği/şekillendirebildiği /değiştirdiğini tartıştım. Sürecin ilerlemesi gece haritaları oluşturma çabalarıyla devam edegeldiği için, tartışma da yine bir haritalama üzerinden yürüdü. Farklı gerçeklikleri çakıştırmak ve içinden kesitler alarak tartışmak şeklinde ilerleyen bu bölüm, farklı alanlardan yararlanarak yürütülen tartışmaların işaret ettiği mekansal durumlara eğiliyor. Haritanın içinden 5 bölüm çıkıyor ve bu bölümlerin odaklandığı birden fazla fragmanla karşılaşıyoruz. Böylelikle, bu fragmanlar, bu kesitler içinde nasıl bir araya geliyor ve bu tekil durumları bütünün içinde nasıl fark edilebiliyor; bu soru üzerinden ilerleyen ve tezin içindeki diğer kavramlarla birlikte bunu sorgulayan bir tartışma bölümü ile çalışma sonlanıyor.
Kent temsili olarak panorama: Panoramik İstanbul
İktidarların iz bırakmaya çalıştıkları bir kent imgesi olarak panoramalar yorumlanmaya çok açık oldukları halde, bir janr olarak fotoğraf tarihinde yer almadıkları için eleştirel düşünceden mahrum kalmışlardır. Kent temsili aracı olarak panoramanın İstanbul özelinde araştırıldığı bu tezde ikonik İstanbul panoramasının bu hale gelene kadar geçirdiği aşamalar "panorama" kavramının icadından günümüze gravür, resim ve fotoğraflara bakılarak incelendikten sonra fotoğraf mecrasına odaklanılmıştır. Kent temsili bağlamında fotoğrafın ifade ettikleri çeşitli örnekler üzerinden incelenmiştir. İlk bölümde panoramanın tarihi araştırılmıştır. Ortaya çıktığında günümüzdeki kullanımının dışında, bir gösteri mekanını anlatan panorama kelimesi, sonraları resim, gravür ve fotoğraf için de kullanılmış hatta bunların dışına çıkarak "geniş kapsamlı" anlamında gündelik hayatta da kullanılmaya başlanmıştır. Panorama, siluet, manzara gibi birbirinin yerine geçen kavramlar açıklanılarak tezde bahsedilen panoramanın, kent temsili için kullanılan; silindirik gösteri mekanı, resim, çizim, gravür ve fotoğraflara karşılık geldiği belirtilmiştir. Panorama bir semboller topluluğu oluşturarak kenti okunabilir bir metne dönüştürür. Panorama bir çok kent için ikonik bir kent imgesi olmasına rağmen İstanbul panoramasını diğerlerinden ayıran kentin topografyasına özgü durumlardır. Panoramnın kavramsal olarak incelendiği ilk bölümde kültürel bir pratik olarak panorama deneyimi, bir ritüel olması bağlamında incelenmiş, ikonik ve güncel seyir noktalarından kente bakış hali araştırılmıştır. Bölümün son kısmında panorama temsilinin hangi mecralarda çoğaltıldığı ve nesneleştirildiği incelenmiştir. Bu bağlamda kartpostallar, edisyon olarak satılan panorama gravür ve fotoğrafları araştırılmıştır. İkinci bölümde panoramanın politikası başlığında panorama iktidar ilişkisi, izlenen-izleyen bir yapı olarak kent ve panorama ile aynı dönemlerde ortaya çıkan panoptik kavramının ilişkisi incelenmiştir. İlk yapıldığı dönemlerde çoğunlukla sipariş üzerine üretilen İstanbul panoramaları, sipariş edenin isteğine göre manipüle edilebiliyordu. Kentin hangi bölgesinin panoramasının yapılacağı da yine bu üretimi isteyenin görmek istediği gibi şekillenmekteydi. Bu bağlamda panoramanın ilk yıllarından itibaren manipülasyonlar içerebileceği göz önünde bulundurulmuştur. Günümüzde üretilen panoramaların eleştirelliğini anlamak için İstanbul'un kentsel gelişimini özetleyen son kısım ile panoramanın politikası bölümü bitirilmiştir. Üçüncü bölümde kent temsilinde fotoğrafın kullanımı, görüntüleme yöntemlerinin geçirdiği aşamalar göz önüne alınarak araştırılmış, panorama fotoğraflarının hangi noktalardan çekildiği nedenleriyle birlikte incelenmiş, günümüzde İstanbul panoramasına üretilen alternatiflerden yola çıkarak panoramanın yaşadığı değişim anlaşılmaya çalışılmıştır. Yalnızca panoramik görüntü ile tasvir edilebileceği düşünülen kent görüntülerinin yerini, panoramik formatın korunmak istenip kentin bu formata göre şekillenmesi gerektiği anlayışı almıştır. Değerlendirme bölümünde kentin artık tek bir noktadan üretilen görselle temsil edilemeyeceği anlayışıyla sanatçıların panoramanın içeriğine müdahalele ederek bu formu nasıl dönüştürdüklerine odaklanılmıştır. Bu ikonikleşmiş kent temsil yönteminin formuna sadık kalarak yapılmak istenen eleştirinin tarihi panoramalarla görsel olarak karşılaştırmalı bir şekilde aktarılıp güçlendirildiği görülür.
Fragmantal bir oluşum olarak 'Mimarlıkta zamansızlık'
Günümüzde her disiplinde karşılığı olan zaman kavramı, birey ve kent ilişkiselliği aralığında değerlendirildiğinde, bilinen ve kabul edilmiş olan anlamlarından uzaklaşmaktadır. Bireylerin kendi edinimleriyle tanımladıkları zaman; kentlinin kentin hızlı akış ve dinamiklerine tutunma telaşı neticesinde, kayıp bir aralıkta kalıp, iz bırakabilecek bir tanımı artık taşıyamıyor olma tehlikesi barındırmaktadır. Kentin rutin izlekleri, bu kayıp zaman algısını da monotonlaştırarak kendi rutinliğine eklemlendirmektedir. Bu durumda kentin tek zaman anlayışı dahilinde kendisini konumlandırmaya çalışan birey, zaman algısına dair yaşadığı kayıp sebebiyle bireysel edinim ve gerçek deneyim anlarından uzaklaşmakta ve sonuç olarak kendisine yabancılaşmaktadır. Tezin ilk bölümünde problem tanımı yapılarak, tezin genel kurgusuna değinilmiştir. Fragmantal yaklaşımlar doğrultusunda anlamlandırılan tezin yöntemi, ikinci bölümde tanımlanmıştır. Bilinen ve kabul edilen zaman tanımlamalarına değinilerek, kentin zamanı ve bireysel zaman tanımları ilişkilendirilmiştir. Tezin dördüncü bölümünde farklı disiplinlinlere ait üretimler üzerinden, kişilerin konumlarını değiştirip farklı aralıklara dahil olmaları amaçlanmıştır. Fragmantal bir anlayışın geliştirilmesinin amaçlandığı bu bölümde, her üretimin bireysel zaman tanımını nasıl kurduğuna dair yorumlar geliştirilmiştir. Mimari üretim süreçleri dahil çeşitli üretim süreçlerindeki bireysel zaman algısının öneminin vurgulandığı bu bölüm, kişinin yeni zaman tanımlarının üretiminin mümkünlüğüne dair sorgulamalar da yaptığı bölümdür. Tezin sonuç bölümünde farklı disiplinlerdeki üretimler, ilişkili kavramlar dahilinde yorumlanarak, kişilerin bireysel zaman kayıplarının farkındalığına dair vurgulamalar yapılmıştır. Bu örnekler ve kavramlarla oluşturulan kavram matrisi, diyagramsal ifadelerle yorumlanarak 'yok zaman' ya da 'zamansızlık' kavramına dair açılımlar yapılmıştır. Tezin amacı kişilerin bireysel zaman tanımlarına dair kayıplarını farketmelerini ve kendi zaman tanımlarını kent içinde kayıp bir karşılığa denk gelmeyecek şekilde konumlandırmalarını sağlamak adına aralık açmaktır. Belki de tüm zamanlara eklemlenebilen üretimlerle yeni zamansal ifadeler geliştirilebilecektir. Mimari üretimler dahilinde de geliştirilmesinin mümkün olabileceği düşünülen bu ifadeler hem bireysel yaklaşımların izlerini koruyan hem de kent hayatına bir çok aralıktan eklemlenebilen ifadeler olarak var olabilecek potansiyeli barındırabilirler.
Çok sesli mekansal pratiklerde katılımcılığın rolü: Kuzguncuk ve Yedikule bostanları
Mimari tasarım süreçlerini yalnızca, aldığı eğitim nedeni ile tasarım yetkinliğine sahip olduğu düşünülen aktör, yani mimar üzerinden okumak ne kadar doğru olabilir? Alejandro Aravena'nın Şili'de gerçekleştirdiği Elemental Projesi'nin akılda uyandırdığı bu sorunun ardından, tasarım sürecinde bu süreci yürüten aktörlerden hangisinin ne tür bir pozisyonu olduğunu sorgulamak üzere çıkılan yolculukta; tasarımcı rolündeki mimar ile bu süreçte bir o kadar aktif olan kullanıcı ve aktivasyonun sınırlarını tanımlayan siyasi güç üzerinden bir katılımcılık okuması yapılmıştır. Bu okuma sırasında çok sesli mekan niteliğindeki kamusal mekanlar ve kamusal mekanların kullanıcı ile kurduğu ilişki üzerinden tarifleniş biçimlerini izlek edinen bir yöntem önerisi getirilmiştir. Mekanın kamusal niteliklerine göre değişen katılımcılık anlayışı, kullanıcı rolünün mekandaki etkinliğini belirleyen en önemli faktörlerden biridir. Tezin kavramsal çerçevesini karşılaştırmalı yönteme dayalı bir araştırma sistemi oluşturmaktadır. Durkheim'in dolaylı deneyim olarak da bahsettiği bu yönteme göre aynı olayın zaman içinde ve farklı yerlerdeki durumu karşılaştırılarak incelenmektedir. Yapılan çalışma kapsamında çok sesli mekan olarak nitelendirilen, çeşitli özellikleri bakımından benzerlikler gösterdiği düşünülen İstanbul'un iki bostanı üzerinden karşılaştırmalı katılımcılık okuması yapılmıştır. Bu benzer nitelikler tespit edilirken iki kavramsal süreci tanımlayan katılımcılık ve kamusallıktan faydalanılarak karşılaştırmanın altlığı hazırlanmıştır. Barındırdığı kamusallık ve katılımcılık niteliği ile gevşek kamusal mekan olarak tanımlanabilecek Kuzguncuk Bostanı ve onunla benzer nitelikler göstermesine rağmen bu özelliklere sahip olmayan Yedikule Bostanı, konunun tüm aktörleri ile ele alınarak tartışıldığı örneklerdir. Mimarlık ürünü olan sonucun oluşum süreciyle var olan ve süreci besleyen aktörlerin sayısı ile zenginleşen bu iki bostan, iki farklı varoluş mücadelesi vermektedir. İstanbul içinde önemli ve değerli fiziksel koşullara sahip olan bostanlar birer rant kaynağı haline gelmiştir. Siyasi iktidarın maddi çıkarları doğrultusunda biçimlendirmeye çalıştığı bostanların kurtarılma süreçleri, bu kamusal alanları benimseyen kullanıcılar ile mümkündür. Bu çalışmada katılımcılığın kamusal mekanı üreten, türeten, besleyen ve yaşatan hayati kavramlardan biri olduğu vurgulanmıştır. Gerçek bir çok sesli mekansal pratik örneği olan ve verdiği mücadele ile önemli kazanımlar elde eden Kuzguncuk Bostanı'nın, başta Yedikule Bostanları olmak üzere benzer vakalar için cesaretlendirici yaklaşımı ile örnek olması amaçlanmaktadır.
İstanbul'un görselliğinde görüntü-kavram yorumu olarak köprü
Görüntülerin sesi, metni hareketi de içine aldığı bir zamanı yaŞıyoruz.Bu değişim, metinleri görüntüselleştirdiği gibi görüntüleri de kavramlaştırmaktadır. içerisinde yaşadığımız yüzyılda hem algılarımız hem de bize sunulan pek çok olay görüntüler üzerinden tariflenir.Yüzyılımızın olayları çığır açan birkaç önemli fotoğrafla fragmanlaştırılabilir. Kavramlar,nesnelerin veya olayların ortak özelliklerini kapsayan ve onları bir ortak ad altında toplayan genel tanımlardır. Gündelik hayatta görselliğin etkin bir rol alması,kavramları yalnızca kelimelerin ifadeleri olmaktan kurtarır. Tez; yeni bir tanım olarak sunduğu "görüntü-kavram" ile görsellere farklı bir bakış, okuma şekli getirir. "Görüntü-kavram"lar, görüntüleri okuma ve anlamlandırmaya yönelik filtrelerdir. Düşünce imge ile başlar imaja, forma, duyguya dönüşür. Modern hayat kendini görüntüler, gösteriler üzerinden sunar, tarifler. Dünya nüfusunun büyük çoğunluğu kentlerde yaşamaktadır. şehir statüsüne bürünen kırsal alanların sayısı da gün geçtikçe artmaktadır. Dünyanın görüntüsü gün geçtikçe değişmektedir. Hava fotoğrafları bu değişimin birer fragmanlarıdır. Post-fordist dönem kentleri birer metaya dönüştürmüştür. Görsellik bu metanın temel aracı,bazen de bir tür makyajıdır. Tez; kente ve kent görselliğine görüntü-kavram tanımıyla yeni bir bakma biçimi önerir. Bu yüzyılın iki kaçınılmaz öğesinin "görüntü-kavram"larla yeni bir algılanma,anlamlandırma Ģeklidir. Ġstanbul, panoramik topoğrafyası ve birbirine bakıĢ sunan iki kıyısı ile kendini bakıĢa sunan, izleten bir kenttir. Silüetinin tarihsel geçmiĢi incelendiğinde, bu görselliğin ve topoğrafik formların yapılarla da pekiĢtirilmesi, belirginleĢtirilmesi çabası okunur. Yeterli görsel kaydın üretilmemesi, üretilenlerin korunmama çabası, görselliğin sansürlerle birlikte yeni ifade yolları araması bu coğrafyadaki görsellik okumalarını çok daha ilgi çekici kılmaktadır. Tezin amacı; Ġstanbul görselliğine görüntü-kavram tanımıyla bir algılama yolculuğuna çıkarmaktır. Bu yolculuk kentin görselliğinde ve görüntüsel değiĢiminde en belirleyici kentsel öğenin köprü olduğu sonucuna varır. Köprü, Ġstanbul‟un görüntü-kavramıdır. Ġstanbul‟un bir nakarat gibi tekrarlanan kıtalararası köprü, uygarlıklararası köprü,medeniyetler arası köprü, anadolu- avrupa, doğu- batı, geleneksel – modernin birleştirici köprüsü …. gibi popülist söylemlerini kendisinde toplar. Buna ek olarak; Boğaz köprülerinin inĢası kenti kıyı kenti olmaktan kopartıp, yerel bir ölçekten metropoliten ölçeğe taşımıştır. ivmelenerek artan kent nüfusu geniş otoyollar,yüksek yoğunluklu yapılar,istanbul‟un çeperindeki beş kenti kendine katması gibi, kentin görünümünü her geçen gün değiştiren etkiler yaratmaktadır. Tez metodolojisinde; görüntülerin bazı teknik ve artistik özelliklerini kullanır. Nasıl ki yapıları anlamak için form, strüktür,malzeme, inşa edildiği dönem gibi belli elementleri sorunsallaştırıyorsak, görüntülerin de anlamlarını ve retoriğini anlayabilmemiz için belli elementlerini kullanmamız gerekir.Bu teknik ve artistik yapıtaşları "görüntü-kavramı" sistematize ederek, bir bakma aracına dönüşmesini sağlamaktadır. Bu metodoloji görsel ürünlerin belli başlıklar altında gruplanabilmesini için de önemlidir. Aksi taktirde her görsel ürün, simgelediği anın donmuş birer yansımaları olarak kalacaktır. Meseleyi anlamsal ve deneysel kılan öğe "görüntü-kavram"dır. Örneğin fon, görsel bir üründe konuyu ve odağı belirgin kılmak için kullanılır. Köprü de istanbul görselliğinde olayların mekan, anlam ve konumlarının alt metinlerini vermesi amacıyla fon olarak kullanılmaktadır. Piksel dijital görüntülerin yapıtaĢıdır. Tezdeki bu bölümde hava fotoğraflarında yapılar görüntünün pikselleri gibi yorumlanıp kent için büyüklük, ölçek sorgulamasına gidilmiştir. Blur ; görüntünün soyutlanıp geriye ya anlamın yada duygunun kalmasıdır.Bu bölüm köprünün görüntüyle direkt ilişkisinden ayrıştırıp kavramın anlamsal,duygusal tanımlarına, yorumlarına odaklanır.Çünkü köprü yalnızca görüntüsel anlamlar taşımaz,kavramsal olarak da bu kentin önemli bir parçasıdır.Galata, Haliç, Unkapanı, Boğaz köprüleri inşa edilmeden önce de su istanbul için bir bağ- köprü işlevi taşımakta idi. inşa edilmiş bu köprüler bu görüntü-kavramın maddeselleşmiş yansımalarıdır. istanbul için köprü hem maddesel hem de görüntüsel hem de anlamsal karşılıkları olan bir kavramdır. Kent görselliğinde değiĢim eĢikleri ile köprüler arasında görselliğe de yansıyan bir sonuç çıktığı için görüntü-kavram olarak köprü ele alınmıĢtır.Kentler her geçen gün değiĢiyor. Bu da kentin görüntüsel arkeolojisinin ne kadar zengin olabileceğinin bir kanıtı. Her katman bu katmanların her birinin korelatif ilişkisi yeni bir söz söyleyebilecek güçte. Bu çalışma benim açımdan "görselliğe bakışımı dönüştüren üzerine derinlikli düşünmemi sağlayan bir süreci başlattı ve benim için burada son bulmayacak.Çalışmanın görsellik ve kent üzerine çalışmalar yapacak araştırmacıların da projelerine katkı sağlamasını umut ediyorum.
İnsan-kent ilişkisinde bir arayüz olarak mimarlıkta kamusal mekan
Uçakta koltuğumuzda otururken uçağın kalktığını hissettiğimiz anda refleks olarak cama bakar, uçağın yerden kopuşunu izleriz. Bu kopuş ile birlikte yere baktığımızda giderek daha da genişleyen bir bakış açısıyla arkamızda bıraktığımız kentin nasıl bir dokuya ve karaktere sahip olduğunun farkına varırız. Denizlerle kara parçalarının, kara parçalarıyla yapı adalarının, yapı adalarıyla yolların ve hepsiyle bizim yani ''insanın'' ölçek aralığını ve bizim bu ölçek aralığını algılamakta ne kadar uzak olduğumuzu uçak yolculuklarıyla farkedebiliriz. Peki insan ölçeğinden baktığımızda içinde ya da dışında bulunduğumuz yapılar kenti algılamamıza ne kadar yardımcı olmaktadır? Yapılar tasarlandığı parsel sınırları dışında kentten neler alıp vermektedir? Kent içindeki yapılar insanın kamusallaşması adına nasıl bir arayüz oluşturmaktadır? Yapıların kendi sınırlarının belirsizleştiği, eridiği, kente farklı değerler kattığı, katarken de kentin belirli değerlerini içine aldığı, bazen de o yeri kentle birlikte ördüğü ve o yer ile birlikte bir kamusal mekan imkanı sunduğu mimarlık yaklaşımlarının tartışılması konunun çerçevesini belirlemektedir. Arayüz sadece kendi sınılarını eritmekle kalmaz aynı zamanda insan ile kent arasındaki ölçek aralığını da eritir. Bu sayede insanın kentle ve diğer insanlar ile bağ/ilişki kurabileceği potansiyelleri yaratır. Çerçeve içinde yer alan yapı örneklerinin kritik özellikleri ise kamusallık sunma biçimlerini fonksiyona dahil olunmadan sağlayabilmeleridir. Yapının kamusallığı ile tanımlanmak istenen, kendinden tamamıyla soyutladığı artık bir boşluktan öte, yapıyla fiziksel olarak ilişkili fakat yapının fonksiyonu ile ilişkilenmeden iki kişinin olsa bile rastlantısallık çerçevesi içerisinde sosyalleşebildiği mekandır. Yapının işlevi ya da büyüklüğü, konuyu tartışırken bir kriter olmamıştır. Burada ele alınan yapılar ya da örnekler kamusallık yaratabilme becerisiyle tartışmaya açılmıştır. Kimi zaman ticari, kimi zaman konut, kimi zaman da dini yapılar üzerinden incelenmiştir. Fonksiyona dahil olunmadan gerçekleştirilen kamusal mekana katılma biçimleri, yapının iki ölçek aralığı içinde aldığı tavra göre incelenmiştir. Kentsel ölçekte kurduğu bağlamsal ve insan ölçeğinde kurduğu algısal ilişkiler, yapı tiplerinin kamusallık kuvvetini sorgulamakta kullanılan özellikler olarak var olmuştur. Kentsel bağlam üzerinden yapının yerle ve çevreyle kurduğu ilişki çeşitleri incelenirken, insan ölçeğinde de yaratılan farklı algısal yaklaşımlar ve sunduğu kamusallaşma potansiyelleri irdelenmeye çalışılmıştır. Bu iki ölçek farklılığı üzerinden yapıların incelenmesiyle, yapıların hangi yöntemlerle kamusallaştıklarının açığa çıkarılması amaçlanmaktadır.
İstanbul kentsel mekanında gündelik taktikler
Bu çalışma, De Certeau' nun 'taktik' kavramı üzerinden yola çıkarak kentsel mekan içerisindeki 'taktik' e, 'taktiksel mekan' a yoğunlaşır. Tez, kentsel mekan içerisindeki yetke sahip gücün 'strateji' lerine ve kentsel mekandaki zorlamalarına karşı sıradan kentlinin 'gündelik hayat' taki taktiksel mekanları, yaratıcı üretimleri ve fikirlerini ortaya çıkarmak, yapılarını anlamak ve somutlaştırmak için çaba harcar. Tez kapsamında bu taktiksel mekanın ve üretimlerin karakterleri, stratejilere karşı nasıl ayakta durabildikleri ortaya konulmuştur. Taktiksel mekan ve üretimlerin varlığı, içinde yaşadığımız İstanbul kentinde gözlemler yaparak keşfedilmiş; İstanbul üzerinden verilen örnekler ile somutlaştırılmıştır. Yapılarına dair elde edilecek bilgiler neticesinde de 'Günümüz ve gelecek kentsel mekan tasarımları içerisine alınabilir mi, bunun için yeterli potansiyele sahipler mi?' sorularına cevaplar bulmaya çalışılır. İlk olarak, 'gündelik hayat' ve onun içindeki 'sıradan insan' tanımlanır. Sıradan insan olarak tariflediğimiz kentli kullanıcının stratejilere, ihtiyaç ve kent yaşamına adaptasyon sürecinde karşılaştığı problemlere karşı üretim biçimi olan gündelik hayatta 'taktik' kavramı tariflenir. Aslında bu taktiklere benzer uygulamaların bir çok Avrupa ülkesinde ve Amerika' da birer planlama stratejisi olarak kullanıldığından örnekler verilerek taktiksel kentleşme (tactical urbanism) başlığı altında söz edilir. Burada gündelik hayatta taktiksel fikirlerin ve üretimlerin kentsel mekana nasıl uygulandığı, bunları kentsel mekanı nasıl dönüştürdüğü gösterilmek istenir. Kentsel mekana nasıl bir katkı sağlayabileceğine vurgu yapılmış, 'niçin araştırılmalı' sorusuna verilebilecek cevaplardan biri olduğu anlatılmaya çalışılmıştır. Birer kentsel planlama stratejisi olmasa da gündelik hayat içerisindeki buna benzer üretimleri, mekanları, yaratıcı fikirleri çekip çıkarmak, onların da kentsel mekan ile kurabileceği ya da kurduğu ilişkilerin anlaşılması için çaba harcanmıştır. Somut örnekleri görmek, bulmak ve anlamak için İstanbul' da kent mekanları taranarak, bir bölü bir ölçek ile deneyimlenmiştir. Taktiksel nitelikli oluşumların nasıl birer taktik tanımı aldıklarını anlatmak için 'eskiz' kullanılmıştır. Kentsel mekanda taktiğin süreci, yapısal detayları, mevcut kentsel mekan ile kurduğu ilişkiler eskizlerde çizim tekniği ve alınan notlar ile belirtilmeye çalışılmıştır. İstanbul kentsel mekanında yapılan gözlemler ve eskizler ile sıradan insanın stratejilere karşı oluşturduğu taktiklerine bakıldığında bunların genellikle kentsel mekanda oraya özgü, mekansal anlamda orayı biçimlendiren, dönüştüren üretimler olduğu tespit edilmiştir. Daha önce edebi olarak anlamdırılan ve gündelik hayatta görsellerine ulaşılan taktiklerin, bu kez mekan ile etkileşimi üzerine durulmuştur. Kentteki gündelik hayat ve mekan yapısına nasıl katkıda bulunduğu, değiştirdiği, adapte olduğu görseller ve sonunda basit şemalar ile anlatılmaya çalışılmıştır. Sonuç bölümünde kentin içindeki taktiksel üretimler ve fikirler mekansal açıdan potansiyelleri ve gelecek olasılıkları yönünden olmak üzere iki farklı bölümde değerlendirme yapılmak istenmiştir. Taktiklerin kentsel mekan içinde sadece orada duran oluşumlar olmadıkları, mekanın kendisi ile ilintili oldukları ve kentin sosyal ve fiziksel yapısına, kentlinin ihtiyaç, eksiklik ve problemlerine dair bir çok bilgi veren taktiksel üretimlerin kent varlığını sürdürdükçe farklı şekillerde onların da varlıklarını sürdürecekleri vurgusu yapılmıştır. Kentli tarafından mevcut mekanlar taktiksel mekanlar olarak tekrar dönüştürülürken kenti de dönüştürdüklerinin bir gerçek olduğunun, kentsel stratejilere rağmen her zaman varolabileceklerinin altı çizilecektir.