Doç. Dr. Meltem Aksoy danışmanlığındaki tezler

İstanbul Technical University · Fen Bilimleri Enstitüsü

Olağanüstü durumlarda farklılaşan mekan ve mekan kavrayışının sorgulanması

Çalışma genel olarak olağan-olağanüstü, sistem ve adaptasyon kavramlarını merkeze koyar. Olağanlığı ve olağanüstülüğü sorgularken insanın ve mekânın sınırlarını, limitlerini inceler. Bu sınırlar ile tasarımların ve mimari bakış açısının ne kadar bütünleştiğini açığa çıkarmaya çalışır. Aşırı koşulların mekâna ve mekân kavrayışına dair ne gibi değişimler meydana getirdiğini sorgulamayı amaçlar. Bu yeni kavrayış ile normal şartlar altındaki (NŞA) tasarımlar için bazı farkındalıklar veya mekâna dair farklı bakış açıları geliştirmek mümkün olabilir. Bu doğrultuda hedef, anormal olana odaklanarak, mimarlık kuramında 'normal'in ne olduğunu tartışmaya açmak; bir sistemin içinde yaşadığımıza ve koşullarda meydana gelecek değişikliklerin farklı sistemler oluşturacağına vurgu yapmaktır. Çalışmada yer alan tartışmalar doğrudan mimarlık ile ilişkilendirilerek değil, mimarlık alanının çevresinde dolaşarak ele alınmıştır. Mimarlık alanına uzaklaşarak bakılmasıyla üretilen/üretilebilecek tartışmaların, farklı bakış açıları yaratması hedeflenmiştir. Çalışma, "dünyanın insan için ideal olan fiziki koşullarının dışına çıkmak, olağanüstü koşullar altında yaşamak ne gibi ihtiyaçlar ve sorunlar barındırır; mekâna ve mekân kavrayışımıza dair ne gibi değişimler meydana getirir; bahsedilen durumlarda özne-çevre ilişkisi nasıl tanımlanır?" sorularına cevap arar. Kavramsal literatür araştırmalarından ve doküman analizi ile örneklerin incelenmesinden yola çıkılarak çalışmanın yöntemi oluşturulur. Betimsel araştırmalarla elde edilen veriler ve analizler ile mevcut ve mevcut olmayan duruma dair değerlendirmeler yapılır/ öngörülür. Çalışmaya kısaca mevcut sisteme dair özne-nesne ilişkisini kavramaya çalışarak başlanır. Böylece çalışmanın bu kavramlara dair durduğu pozisyon da belirmiş olur. Bunu izleyen aşamada olağan ve olağanüstülük kavramları kurcalanmakta; sistem ve insan faktörü irdelenmektedir. Olağanlığa dair bilgiyi ve düşünceyi ayrıntılandırmak, sistem tanımını kavramayı ve olası diğer sistemlere dair ipuçları edinmeyi sağlar. Bu amaçla mevcut sistemin oluşumu ve yasaları incelenir, sistemin tanımladığı ve onu tanımlayan insan ve insanın sınırları araştırılır. Ardından mekânda olağanüstü olarak tanımlanan durumlar ortaya konur ve adaptasyon biçimleri üzerine düşünülür. Devamında olağanüstü durumlarda değişen mekân ve insan ilişkilerini ayrıntılandırmak için sistemin bileşenleri diye nitelenebilen seçili koşullara odaklanılır. Bu koşulları oluşturan yer çekimi etkisinin, havanın niteliklerinin, ışığın hâllerinin ve sıcaklık değerlerinin aşırı oranda yani insan yaşamını tehdit eden ya da alışılmamış yeni bir durumu niteleyen değişimleri mekân-insan etkileşimi üzerinden örneklerle incelenir ve bu değişimlerle birlikte adaptasyon önerileri ortaya konur. Bahsedilen olağanüstü durumlar boşluk, doluluk, iç, dış kavramlarını, düşeyliği, yön algısını, mimari tanımları, mekâna uygulanan kuvvetleri, mekânın bileşenlerini, şeklini, kurgusunu, yoğunluğunu, sıkışıklığını, duygusunu, hareketini, yerini, rengini, bedenin biçimini, hareketlerini, ihtiyaçlarını etkiler. Çalışmada bu etkiler, mevcut sisteme dair olağanüstü durumlar olarak ele alındığı gibi tanımlanabilecek veya imgelenebilecek farklı kurallara sahip farklı sistemlerdeki olasılıklar olarak da hayal edilir. Böylece olağanlığa ve olağanüstülüğe yaklaşımın derinleşmesi sağlanır.

Ayşe Dede

İstanbul Technical University · Fen Bilimleri Enstitüsü

Kentsel dinamiklerin sosyal kentsel veri aracılığı ile temsili ve kentsel tasarıma yönelik bir arayüz önerisi

Bilgi ve iletişim teknolojilerinin gelişmesiyle, kullanıcılar kent üzerinde sanal izler bırakmaya başlamışlardır. Günümüzde telefon konuşmaları, mesajlar, paylaşılan fotoğraflar ve konum bilgileriyle kullanıcılar büyük miktarda veri üretmektedir. Kullanıcılar tarafından üretilen büyük miktardaki veriyi farklı bağlamlarda analiz etmek, kenti kavrayışımızda yeni bir anlayış kazandırmaktadır. Bu veriler, tasarımcıların kurdukları yeni ilişkilerle beklenmedik ve yaratıcı şekillerde araçsallaştırılabilir. Bu noktada, kullanıcılara ait büyük miktardaki verinin elde edilmesinde mobil cihazlar, sensör ve sosyal ağlar güçlü araçlar olarak ön plana çıkmaktadır. Tez boyunca, mobil cihazlar, sensör ve sosyal ağlardan elde edilen kullanıcılara ait büyük miktardaki veri "Sosyal Kentsel Veri (Social Urban Data)" olarak tanımlanmaktadır. "Sosyal Kentsel Veri" kentsel tasarım alanında yeni bir gerçeklik olarak varolmakta, kullanıcı-kentsel mekan etkileşimlerini kavrama ve temsil etme alanındaki anlayışımızı yeniden şekillendirmektedir. Bu noktada, kentsel veri akışları ve kullanıcılar arasında iletişimi sağlayan arayüzlerin tasarımı ve verilerin temsili kritik hale gelmektedir. Bu tez, "sosyal kentsel veriyi kullanıcı için algılanır kılacak görsel arayüzlerin üretimine" odaklanmaktadır. Temsilin, tasarım düşüncesinin aktarımında, kavramsallaştırmalar ve görselleştirmeler yoluyla, kullanıcılarla diyaloğa olanak sağladığı ve yaratıcı bir alan olduğu düşünülmektedir. Ayrıca günümüzde ortaya çıkan yeni dijital araçlar, veri analizi teknikleri ve kartografya, tasarımcıların büyük veriyi algılanır kılacak temsiller oluşturmalarında yeni potansiyeller sunmaktadır. Bu tez, büyük miktardaki veri, dijital araçlar ve tasarım arakesitinde yer almaktadır. Tezin ilk bölümü, sosyal kentsel verinin ortaya çıkış sürecine odaklanmaktadır. Bu bölümde, öncelikle kent ve veri etkileşimlerinin tarihsel süreçteki gelişimi açıklanmakta, sonrasında ise büyük veri ve sosyal kentsel verinin ortaya çıkışı ve bu ortaya çıkışın kent üzerinde yarattığı etkiler ele alınmaktadır. Bu etkilerin kentsel tasarım ve temsiller üzerindeki yansımalarına değinilmektedir. Tezin ikinci bölümü ise, sosyal kentsel verinin nitelikleri, veri kaynakları ve kentsel alandaki kullanımlarını tanımlamak üzerinedir. Sosyal kentsel veri kaynakları olan mobil cihazlar, sensör ve sosyal ağların her biri kent-kullanıcı ilişkisinin ayrı bir noktasını ele alma imkanı vermektedir. Sosyal ağlar, kullanıcının bireysel perspektiften kent algısını ortaya koyarken, sensör ve mobil cihazlar ise kentteki insan ve araç hareketinin tanımlanmasını ve kentsel mekanların kullanım yoğunluğunun zamana bağlı değişiminin görünür kılınmasını sağlamaktadır. Bu bölüm bu alanda yapılan çeşitli projeler aracılığıyla ele alınmaktadır. Tezin üçüncü bölümü ise sosyal kentsel verinin temsillerini bütüncül bir bakışla ele almaktadır. Bu bölüm, her ne kadar sosyal kentsel verinin temsili başlığı altında yer alsa da, konunun gereği olarak sosyal kentsel veri odağından bir miktar uzaklaşmakta, büyük miktardaki kentsel verinin temsili şeklinde bir üst perspektife genişlemektedir. Bu bölümde öncelikle verinin görsel temsilinin üretim süreci ele alınmaktadır. Sosyal kentsel veriyle temsillerin oluşturulma süreci aynı zamanda, büyük miktardaki veriyle temsillerin oluştulma sürecidir. Bu süreç, veri strüktürü, görsel strüktür ve arayüz strüktürünün oluşturulması ve arayüz-kullanıcı etkileşimlerinin sağlanması şeklinde ilerlemektedir. Sonrasında büyük veri dolayısıyla sosyal kentsel verinin temsiliyle ilişkili olduğu düşünülen dijital araçlar incelenmiştir. Büyük verinin analizinde kullanılan bu araçların, sosyal kentsel verinin temsiline de entegre edilme potansiyeli vardır. Temsillerin üretim sürecini bütüncül bir perspektiften ele almak adına sosyal kentsel veriyi kullanan birçok proje incelenmiştir. Kentsel bir problem üzerine büyük miktardaki veriyi kullanarak sıfırdan bir proje üretmek, çeşitli beceriler ve disiplinlerarası çalışma gerektiren, uzun zaman dilimlerine yayılabilecek bir süreçtir. Bu nedenle, tek bir kentsel problem odağında veriyi analiz etmek yerine, sosyal kentsel veriyi kullanan pek çok projeyi bir arada ele almak konunun tasarımla ilişkisini kavrayabilmek ve konuyu bütüncül olarak ele alabilmek adına tercih edilmiştir. Her bir proje veri strüktürü, görsel strüktür ve arayüz-kullanıcı etkileşimi kriterleri altında parçalanmıştır. Projeler, tasarımcının kurduğu veri ilişkileri, bu ilişkilerin görsel elemanlara kodlanması ve arayüzlerin kullanıcı ile olan etkileşim biçimleri şeklinde ele alınmış ve bu kriterler üzerinden çıkarımlar yapılmıştır. Bu projelere bakıldığında, kentsel dinamiklerin temsilinde çok çeşitli dijital araçlar geliştirilmiş olsa da temsillerde kullanılan görsel öğelerin ve yaratıcılığın sınırlı kaldığı düşünülmektedir. Bunun sebebi olarak verinin analiz ve görsel temsilinin üretim sürecinin çok aşamalı olması sebebiyle tasarımcının hızlı tasarım sürecinin kesintiye uğraması gösterilebilir. Ayrıca verilerden elde edilen sonuçların statik olma durumları, tasarımcı için kısıtlayıcı gözükmektedir. Bu noktada tasarımcının bir yandan veriye dayalı ilişkileri kurarken, diğer yandan daha serbest çalışabileceği, esnek çalışma ortamlarına gereksinim duyulduğu söylenebilir. Son olarak, bu çıkarımlar doğrultusunda veri ile tasarlama sürecinde tasarımcıya esnek bir ortam sunabilecek bir arayüz önerilmektir. Bu arayüz, veri analiz sürecinin çok aşamalı adımlarını azaltacak, tasarımcının veriye dayalı ilişkileri hızlıca kurabileceği, kişisel bakışını entegre edebileceği, görsel denemeler yapabileceği esnek bir çalışma ortamı olarak düşünülmüştür. Önerilen arayüz tasarım kurgusu, tasarımcıya tasarımın erken aşamalarında veriye dayalı çalışma imkanı sunmayı hedeflemektedir. Önerilen arayüzün, kullanım amaçlarına göre farklılaştığı durumlar, kullanım şekli ve adımları tezin son bölümünde açıklanmıştır.

Meral Köprülü

Dijital tasarımMimari söylemlerMimari tasarım+1

Dijital tasarım söylemlerinin stüdyo ortamına yansımaları üzerine bir tartışma

Mimarlığın ne olduğu ve nasıl düşünülebileceğine dair yaklaşımlar, mimarlık disiplininin teknoloji eksenindeki değişimine ve dönüşümüne bağlı olarak sürekli güncellenmektedir. Bu güncellemenin sebebi, mimarlık disiplini içinde kullanılan yeni dijital araçların ve teknolojinin, mimari tasarım ve üretim yöntemlerini değiştirmesinin yanı sıra, tasarıma dair yeni düşünme şekillerini tetikleyerek mimari tasarım ortamını ve tasarım kültürünü değiştirmesindendir. Dijital dünyanın etkisinde mimarlığın gittiği yön, dijital tasarım ortamının kapasiteleri ve teknik becerilerinden ziyade, dijitalin tasarıma dair tetiklediği bu yeni düşünme şekilleriyle ilişkilidir. Bugün mimarlığın yeni arayışı ve hayali bu yeni düşünme şekilleri doğrultusunda ortaya çıkacaktır. Tez, dijitali yeni mekan arayışları ve hayali için gereken yeni düşünce sistemlerinin tetikleyicisi olarak görür ve dijitalin bu kapasitesi üzerine kurulur. Mimarlık disiplininde bugün neyin nasıl tasarlanacağı, mimari tasarıma dair her türlü üretimden ve tasarım kültüründen bağımsız değildir, çünkü mimari tasarım ortamındaki her türlü üretim dijitalin yeni olanaklarını açığa çıkararak mimarlığın yeni potansiyellerinin tartışılmasına imkan verir. Mimari tasarıma dair söz konusu üretimler, mimarlık nesnesinin yanı sıra, geleceğe dair mimari tasarım düşüncesinin oluşturulması ve mimari söylemi de içerir. Söylemin, yaratma eyleminin tümüyle ilişkilenerek bugün ne üretileceğini belirleme potansiyeli vardır. Tez, mimarlığın yeni potansiyellerinin ve arayışlarının söylemle ilişkili olarak geliştiğini savunur ve dijitale dair söylemlerle mimari tasarım ortamının etkileşimine odaklanır. Tez için, bu etkileşimi anlamak, mimari tasarımın, hangi koşullarda mümkün olduğunu anlamak açısından gereklidir. Çünkü tezde amaç, yeni mekanları ve yeni mimari formları ortaya çıkaran teknolojiyi ve dijital aracın kullanılış biçimini anlamak değil, yeni bir mimarlığı ortaya çıkaran ve mümkün kılan bağlamı ve söylemi anlamaktır. Tezde öncelikle dijitalin etkisindeki mimari tasarım ortamının nasıl değiştiğine ve dijitalin tektonik bağlamında önerdiği yeni açılımlarına bakılacak, dijitalin söylemlerinde etkili olan ve dijitalin etkisindeki mimarlığın gittiği yönü tarifleme potansiyeli bulunan kırılma noktaları, dijital eşikler incelenecektir. Bir sonraki bölümde, dijitalin etkisinde gelişen ve değişen mimari söylem ve mimari tasarım ortamındaki üretimin ilişkisi sorgulanacak, söylem-mimari tasarım ortamı ve stüdyo etkileşimine bakılacaktır. Tezde mimari tasarım eğitiminin omurgasını oluşturan stüdyo üretimi, söylemi etkileme ve söylemden etkilenme kapasitesi üzerinden ele alınacaktır. Stüdyo üretimi tez için, sürekli olarak yeni, öteki, yenilikçi ve deneyselin hayali ve arayışıdır. Tez, stüdyo üretiminin temel amacının mimarlığın yeni potansiyellerini keşfetmek ve mimarlığın geleceğine dair sonsuz olasılıklar üzerine denemeler yapmak olduğunu düşünür. Bu doğrultuda tezde, dijitale dair söylemlerin, mimari tasarım stüdyolarındaki yansımalarına odaklanılacak ve bu yansımalar seçilen stüdyolar üzerinden incelenecektir. Tez kapsamında mimari söylem ile stüdyo etkileşimi, dijital tasarım bağlamında deneysel işler yapan ve yöntem/ tariflerinde mimari tasarım için yeni potansiyeller taşıdığı düşünülen stüdyolar, dijitalin söylemlerine katkıda bulunan aktörler aracılığıyla incelenmiştir. Bu doğrultuda, 2014-2016 yılları arasında University of Pennsylvania ve University of Michigan'da yürütülen beş tane proje stüdyosu seçilmiştir. Bu stüdyoları yazar orada bulunarak gözlemlemiş veya öğrenci/araştırma görevlisi olarak stüdyo süreçlerine ve üretimlerine dahil olmuştur. Tezde, her stüdyo, stüdyo yürütücülerinin (aktörlerin) tasarım yaklaşımlarını ortaya çıkaran koşulları anlamak için, tasarım yaklaşımını mümkün kılan bağlamla beraber incelenmiştir. Seçilen stüdyolarda bilginin tasarımda kullanılış şekli incelenmiş, bu doğrultuda stüdyolar vurgunun, nesneden alana (objects to fields) yaklaşımından, alandan nesneye (fields to object) yaklaşımına kaydığı düşünülerek sıralanmış ve bağlamla aktörlerin tasarım yaklaşımlarının yanı sıra bu açıdan da ilişki kurulmuştur. Vurgudaki bu değişim stüdyo süreci üzerinden, kavramlar, stüdyo tarifi/yöntemi ve stüdyo yöntemi doğrultusunda süreçte üretilen işler olarak incelenmiştir. Tezde hedeflenen, seçilen stüdyoların sonuç ürünü üzerinden mimarlığın geleceğine dair söz söylemek değil, odağı tasarım yaklaşımına ve sürecin üretimine çekerek, yöntem ve tariflerde yer alan potansiyelleri keşfetmektir. Tezin son bölümünde, mimari tasarım stüdyosunun da deneysel bir ortam olduğu kabulüyle, deneysel mimarlık ortamlarında yapılan üretimin tetiklediği güncel kavramlar ve bugün gündemde olan tasarım araştırmaları/yaklaşımları tartışılacaktır. Tezde, incelenen stüdyolar üzerinden mimarlığın bugün ne olduğuna veya ne olması gerektiğine dair bir sonuç çıkarma amacı yoktur; amaç, dijitalin, mimarlığı hem tasarım yöntemi hem de tasarım düşünüşü olarak nasıl etkilediğini görmek ve söylem ile stüdyo sürecinin etkileşimine bakarak, bugünkü tasarım araştırmaları için bir altlık üretmek, bu sayede bugünkü bağlamla beraber mimarlığa nasıl yaklaşılabileceği konusunu tartışmaya açmaktır. Bu çalışmada incelenen stüdyolardaki üretimin, mimarlığın geleceğine dair yeni potansiyelleri görünür kıldığı ve stüdyo ortamındaki tasarım sürecinin ürettiği bilgiyle, epistemolojik olarak mimarlık disiplinine katkı sağlayacağı düşünülmüştür.

Eda Yeyman

İstanbul Technical University · Fen Bilimleri Enstitüsü

AdaptasyonDeğişimMimarlık

Mimarlık nesnesinin yaşam döngüsündeki adaptasyonlar

Çevremizdeki her şey teknolojik, ekonomik, ekolojik, politik, kültürel ve sosyal değerlerin yansımalarıyla devinim ve dönüşüm halindedir. Bu dönüşüm hali, mimarlık öznelerinin ve nesnelerinin bir gerçekliği olarak karşımıza çıkmaktadır. Bir taraftan doğal koşullar diğer taraftan ekonomik, coğrafik, kültürel, sosyal, politik, ekolojik faktörlerin ve karar mekanizmalarının (kullanıcılar, yatırımcılar, mimarlar, yükleniciler, onay veren kurumlar) etkisiyle mimarlık nesnelerinin yaşantısı zaman içerisinde değişebilir. Değişimleri öngörmek çoğunlukla olağan değildir fakat bulunduğu dönemin gerçeklikleri içinde üretilen mimarlık nesnelerinin, farklı zamanlarda geçirdikleri çeşitli ölçeklerdeki değişim ve dönüşüm süreçleri içerisinde yaşantısına devam etmekte oldukları veya yıkıldıkları bir gerçekliktir. Mimarlık nesneleri, yaşadıkları dönüşümlerle birlikte değişime uyum sağlarlar veya zamanla yok olurlar. Bu süreçte, mimarlık nesnesi yapılmaya karar verildiği andan itibaren arazi bulma veya yatırım kararları ile başlayıp, tasarım süreci, yapının inşası ve kullanıma açılması ile devam eden yaşam döngüsünde, farklı değişimler yaşayabilir. ''Tezde'', yaşam döngüsündeki değişimler, zamana bağlı olarak mimarlık nesnesinin ilk tasarlandığı halinden daha farklı bir yaşam sürecine sahip olduğu terk edilme, yıkım, yeniden yapılma ve adaptasyon olarak belirlenmiştir. Bu değişimler doğrultusunda mimarlık nesnesi, terk edildiğinde doğal koşullar altında varlığını sürdürebilir, yıkıldığında yaşam döngüsü sonlanabilir, yeniden yapıldığında önceki varlığının replikası veya yeni yorumu ile yaşam döngüsünde yeni bir sahnede varolabilir veya yeni koşullara adapte olduğunda yaşantısına yeni bir üretim eşliğinde devam edebilir. Mimari nesnenin her zaman ilk tasarlandığı haliyle kalmasını istemek ise ''mimari nesnenin fetişleştirilmesi'' olarak tanımlanabilir. Bu durumda değişim karşısında mimarlık nesnesi müdahalesiz kalmak zorunda kalır, zamanın yıpratıcı etkisine ve başka bir çok dinamiğe karşı hareket alanı kısıtlanır. Mimarlık nesnesinin sonsuza kadar yaşamayacağı bilinse bile pratikte çoğu zaman, bina sonsuza kadar yaşayacakmış gibi tasarlanmaktadır. Birçok mimar tarafından bilinçli veya bilinçsiz olarak hayal edilen bu zamansızlık durumu binanın yaşam sürecinde kaybolur. Çoğu zaman farklı dinamikler tarafından değişen ve değiştirilen binalar bu sürecin devam ettiğinin pratikteki göstergeleridir. Bu göstergeler, doğal koşullar altındaki eskimelerle gerçekleşebileceği gibi, bir binanın mimari elemanlarının yerinin değiştirilmesi, pencere, çatı, merdiven, güneşlik gibi farklı mimari elemanların eklenmesi veya çıkarılması, işlevinin farklılaştırılması, ek yapılması gibi çeşitli ölçekteki müdahalelerle çoğaltılabilir. Müdahalelerin ölçeği, ekonomik, politik, coğrafik, kültürel, teknolojik vb. sayısız dinamikle değişebilir. Ayrıca mimari nesnenin kullanıcı istekleri veya etkileri, bulunduğu çevre, fonksiyonel veya performans gereksinimleri de müdahale boyutunu etkiler. Planlı veya plansız olarak kullanıcıları ve çevreleriyle birlikte gerçekleşen değişimler çoğu zaman sıradanlaşan, bazen de beklenmedik durumlar ortaya koyarlar. Bir kilisenin kütüphaneye veya kaykay alanına dönüştürülmesi, silonun veya su kulesinin konut için kullanılması gibi durumlar beklenmedik değişimlere örnek verilebilir. Yapılı çevremizde farklılıkların oluşmasını sağlayan bu durumlarda eski ve yeni bir araya gelir. Bu etkileşim ile çarpışma halinin ortaya koyduğu yeni durum, beklenmedik değişimlere ve yaratıcı bir sürece gebedir. Yeni çözümler üretilerek yapılan müdahaler ile mimari nesne, yeni yaşam beklentilerine adapte olur. Mimarlık nesnesinin yaşam döngüsünde geçirdiği yaratıcı bir şekilde yapılan adaptasyonlar çalışmanın motivasyonunu oluşturan değişimlerdir. Çalışmanın amacı, mimarlık ve adaptasyon ilişkisini açarak öngörülmeyen değişimlerin, tasarımı tamamlanmış olarak düşünülen mimarlık nesnelerine yansımalarını irdelemek, değişim potansiyellerini adaptasyon geçiren örnekler üzerinden açmaktır. Adaptasyon, uyum sağlama yeteneğini ortaya koyan bir terim olarak, değişim karşısında yapılan müdahaleleri kapsamaktadır. ''Mimari adaptasyon'' ise hayatın karmaşık dinamiklerinin mimari tasarım ürünlerinde yarattığı her türlü değiştirici ve dönüştürücü etki olarak tanımlanabilir. Adaptasyon var-olan yapılar üzerinden gerçekleşir ve onların yeniden kullanılması ile ilişkilenir. Var-olan yapıların yeniden kullanılması ise, tarih boyunca mimarlık pratiğini etkileyen bir çok olay ve sürece bağlı olarak değişmektedir. Çalışmada temel olarak, günümüzde giderek yaygınlaşarak dikkat çeken mimarlık nesnelerinin yeniden kullanılarak adapte edilme durumunun arka planı okunmaya çalışılmıştır. Bu durumu etkileyen olay ve süreçler, tez bağlamında endüstri devrimi, kapitalizm ve küreselleşme, yapım teknolojisindeki gelişmeler, koruma hareketleri ve ekolojik yaklaşımlar olarak açılmıştır. Ayrıca çok sayıda farklı etmen mimarlık nesnesinin adaptasyon sürecinde yapılan müdahalelerin değişmesine neden olmaktadır. Çalışma bağlamında bu etmenler, yapısal eskime, fonksiyon kaybı, kültür varlıklarının korunması, ekonomik beklentiler, ekolojik gereklilikler, ideolojik nedenler olarak belirlenmiştir. Mimarlık nesnesinin yaşam döngüsü, bu etmenler ile birlikte alınan adaptasyon kararlarına bağlı olarak devam eder. Bu kararlar, var-olan yapı karakterinin ''korunduğu'', ''ayırt edilebilir eklerle değiştiği'' veya ''yeni dönüşüm eşliğinde yok olduğu'' farklı yaklaşımlara göre değişmektedir. Çalışma, mimarlık nesnesinin adaptasyon süreci ile var-olan mimarlık nesnelerine yapılan müdahaleleri açar. Adaptasyon örneklerinin arkasındaki olay ve süreçleri açarak, bu olay ve süreçlerin mimarlık nesnelerinin yeniden kullanımına etkisine değinir. Adaptasyon yaklaşımlarını açarak, mimarlık nesnesinin içinde bulunduğu koşullara ve yaşantıya uyum sağlama yollarının ortaya konulmasına yardımcı olur. Bu noktada amaç, değişimlerin ortaya koyduğu pozitif veya negatif sonuçları tartışmaktan öte, değişimlerle birlikte gelişen mimari süreçten ve bu süreçte üretilen mimarlık bilgisinden faydalanmaktır.

Gamze Hazal Yücesoy Özgül

İstanbul Technical University · Fen Bilimleri Enstitüsü

2016

İstanbul Technical University · Fen Bilimleri Enstitüsü

Neoplazmatik tasarım ve protohücre mimarlığı: Geleceğe dair iki mimarlık söylemi

Gelecekte insan hayatını kökten değiştirebilecek ilerlemeler, mimarlık, bilim ve teknoloji alanlarında yapılan çalışmaları oldukça etkilemektedir. Günümüzün çoğulcu ortamında, bir takım mimarlar ve bilim insanları, insan hayatını ve özellikle mimarlığı önemli biçimde etkileyebilecek bu yeniliklerin farkına varıp, bu doğrultuda ana akım mimarlık paradigmalarına alternatif mimarlık söylemleri ve pratikler oluşturmaktadır. Tez çalışması, tam da bu mimari söylemler ve pratikler aralığında gerçekleştirilmektedir. Genetik bilimi ve teknolojisindeki gelişmeler, geleceğe dair mimarlık söylemlerini oluşturan önemli etkenlerdendir. Burada "geleceğe dair" ifadesi ile kastedilen, bu söylemlerin önerdikleri mimarlıkların, bir çok farklı disiplinle bir arada olması ve bu bir aradalıkta gerçekleştirilen araştırmaların, tezin gerçekleştirildiği zaman dilimine göre, ilerlemesi ve geliştirilmesine ihtiyaç duyulmasıdır. Genetik-Mimarlıklar olarak adlandırılan bir söylemler grubu, çok genel olarak ifade edilirse, biyolojik paradigma bağlamındaki ilerlemelerin mimarlığa etkisini araştırmaktadır. Genetik-Mimarlıklar içindeki farklı söylemlerde bir çok kavram, farklı disiplinlerden mimarlığa aktarılmakta ve bu kavramlarla geleceğin olası mimarlıkları için düşünce sistemleri oluşturulmaktadır. Çalışmanın ana iskeletini oluşturan, Neoplazmatik-Tasarım ve Protohücre (Protocell) -Mimarlığı, geleceğe dair iki mimarlık söylemidir. Her iki söylem de, tez çalışmasında Genetik-Mimarlıklar kapsamında incelenmiştir. Neoplazmatik-Tasarım ve Protohücre-Mimarlığı söylemleri, biyoloji ve kimya gibi disiplinlerle kurulan işbirlikleriyle oluşan mimarlık pratiklerinin ortaya çıkmasında malzeme teknolojilerine odaklanmaktadır. Neoplazma olarak adlandırılan, kısmen kontrol edilebilen yarı-canlı materyallerin mimarlık pratiğinde kullanılma olasılığının, insan yaşamında ve mimarlıkta ortaya koyabileceği pek çok yenilik, Neoplazmatik-Tasarım'ın temel ilgi alanı olmuştur. Protohücre-Mimarlığı ise, diğer söylemin biyoloji disiplini doğrultusunda araştırdığı materyal yeniliklerini, genetik biliminden farklı olarak sentetik biyoloji, kimya ve fizik disiplinlerindeki gelişmelerden biri olan, canlı-gibi diye nitelendirilen Protohücre'ler doğrultusunda incelemektedir. Tez çalışmasında, birbirleriyle ilişkili iki söylem olan Neoplazmatik-Tasarım ve Protohücre-Mimarlığı'nın sistematik olarak karşılaştırması yapılacaktır. Yapılan karşılaştırmalara göre iki söylem arasındaki farklılılar ve benzerliklerin, iki söylemin etkileri, potansiyelleri ve risklerinin ortaya konulması hedeflenmektedir. Çalışmada, bu söylemlerin gelecekte gerçekten tarif edildikleri gibi yeni mimarlıklar olarak uygulama alanı bulup bulmamaları sorusunun cevaplanması hedeflenmemiştir. Daha ziyade, bu çalışma mimarlık, bilim ve teknoloji arakesitinde meydana gelen değişimler sonucu ortaya çıkan karmaşıklığın, sınırlı bir çerçevede temsil edilmesi, fotoğrafının çekilmesi amacıyla gerçekleştirilmektedir.

MimarlıkMimarlık bilgisi

Nezih Barış Özgül

2016

DeneyimEtkileşimSanal ağlar+7

Etkileşimli teknolojilere sınır kavramı üzerinden bir bakış

Bilgi ve iletişim teknolojilerinin yaşadığı dönüşüm dijital teknolojilerin kullanım alanlarını genişletmiştir. Endüstri Devrimi ile başlayan ve küreselleşme ile birlikte teknolojik gelişmeleri tetikleyen süreçler, toplumsal ve kültürel pratikleri farklılaştırmıştır. Bilgi ve bilgisayar teknolojileri aklın, enformasyonun ve bilincin dönüşümünü sağlayarak her türden etkileşimi arttırmış, yaratıcılığın gelişmesini sağlamıştır. Bilgi teknolojilerinin hayatın birçok alanında uygulanabilir olması etkileşimi ve etkileşimin tüm alanlarda yaygın olarak kullanılmasını zorunlu kılmıştır. İletişim ve teknoloji alanında yaşanan dönüşümler ve yaratılan çoklu-ortamlar etkileşimli teknolojilerin ortaya çıkmasına sebep olmuştur. Yaşanan bu dönüşüm ekonomik, kültürel boyutta tüketim-kültürü, kitle-kültürü, kültür-endüstrisi gibi farklı kavramlarla açıklanmaya çalışılmıştır. İletişim teknolojileri, küresel ölçekte bilgiye ulaşma şeklimizi ve hızımızı değiştirmiş bunun sonucunda da coğrafi anlamda mesafeler aşılmış, sınırlar önemini yitirmiştir. Antik dönemlerden itibaren teorik olarak ele alınan zaman-mekan kavramının yaşadığı dönüşüm süreçleri, bilgisayar teknolojilerinin gelişmesiyle birlikte pratikte de ele alınmaya başlanmıştır. Bilgisayar teknolojilerinin disiplinlerarası ve çok boyutlu olarak kullanımında canlı unsurlar ve elektronik ortamlar, cihazlar arasında oluşturulan ortak dil önemli bir yer tutmaktadır. Kullanıcısı ile aynı dili konuşabilen, tepki verebilen ve çevresel etmenlere karşı duyarlılık kazanan dijital teknolojilerle birlikte yeni kullanımlar, yeni kullanıcı profilleri ve yeni mekansal tanımlamalar gündeme gelmiştir. Fiziksel olarak inşa edilen mekan tanımlamalarından farklı, sanal ortamda gerçekleşen mekansal deneyimler siber-mekan kavramını var etmiştir. Mekanın bilginin akışına göre şekillendiği sanal-mekan, bilişsel bir mekan tanımlamasıdır. Sanallık kavramı tanımını bile gerçek olandan alan ve gerçek olanı kavramaya yardımcı bir kavramdır. Sanal olan şey, fiziksel olanın var olma durumunu tetikleyen bir gerçeklik durumudur. Sanal mimarlık ve mekan çalışmaları, ele alındığı ilk dönemlerde fiziksel mekanda tamamen soyutlanan ve fiziksel mekanın yerini alacağı düşünülen bir kavram iken çalışmalar sanal ve fiziksel mekanın etkileşimi ve biraradalığı üzerine kaymıştır. Sanal ve fiziksel mekanın yakınlaşması, hatta üst üste çakışması mekanın deneyimini zenginleştiren, fiziksel sınırları belirsizleştiren, birden fazla duyuyu harekete geçiren melez-mekanlar ve melez-durumları var etmiştir. Teknolojiyle birlikte değişen zaman-mekan-yer algısı bedeni ve deneyimi farklılaştırmıştır. Dijital teknolojiler, mekanı, mekanı deneyimleyen bedeni, mekansal deneyimi dönüştürmektedir. Mekanın dijital teknolojilerle, onlara hizmet eden araçlarla, kullanıcısıyla, çevresiyle etkileşimi çalışmanın odaklarını oluşturmaktadır. Etkileşim alanları, her türlü karşılaşmaların olduğu, biraradalık prensibine dayalı çoklu ortamlardır. Etkileşim durumunda sınırlar farklı ortamlar arasında arayüz işlevi görmektedir. Arayüzler, kullanıcının mekanla ve etkileşimli-teknolojilerle olan ilişkisinde belirleyici geçiş alanlarıdır. Etkileşimli-teknolojiler bilgisayar ve insan arasındaki her türden iletişimin ve ortamın tariflenmesini sağlayamaktadır. Etkileşim artık çok yönlü olarak farklı boyutlarıyla tasarlanan bir kavramdır. Etkileşimin mekansal olarak tanımlanmasında çeşitli arayüzler, fiziksel ve sanal durumlardan bahsedilmektedir. Fiziksel arayüzler, dijital arayüzler ve günümüzde her iki durumu da barındıran melez arayüzler mekanın deneyimlenmesinde, mekansal sınırları tarif etmede önemli rol oynamaktadır.

Ayşe Pınar Serin

İstanbul Technical University · Fen Bilimleri Enstitüsü

2016

Bilgisayar destekli üretimCNC frezelemeEndüstriyel robotlar+2

Sayısal fabrikasyonun güncel mimarlık pratiğine yansımalarını mimarlık ofisleri üzerinden okuma deneyimi

Bir şeyin ardışık bir dizi adım veya işlem içererek yapımı veya üretimi fabrikasyon olarak adlandırılır (Gorse, Johnston, & Pritchard, 2012). Sayısal fabrikasyon, sayısal ortamdaki tasarımın fiziksel olarak üretilmesi amacıyla kullanılan tüm araç ve yöntemleri içerir. William J. Mitchell (2003) sayısal fabrikasyon araçlarını tasarım dünyasındaki sayısal bir objeyi otomatik olarak bir maddesel gerçek haline dönüştüren makineler olarak tanımlamıştır. CNC ve robot temelli sayısal fabrikasyon araçları ile CAD/CAM yazılımları başlangıçta makine ve endüstri mühendisliği alanlarında geliştirilmiştir (Kolarevic, 2004). Pease (1952) 1940'lı yıllarda MIT laboratuvarlarında bir frezeleme tezgâhının (milling machine) bilgisayara bağlanarak sayısal veriyle çalıştırılmasıyla birlikte ilk sayısal fabrikasyon aracının icat edildiğini belirtmiştir. Bu çalışmada insan operatörlerin görevleri bilgisayarlara aktarılarak karmaşık geometrili uçak parçalarının daha hızlı, hassas ve yüksek kalitede üretilmesi amaçlanmıştır. Gelişen teknoloji ve araştırmalarla 1980'li yıllarda sayısal fabrikasyon çalışmalarında başka bir önemli kırılma noktası yaşanmış ve ilk 3 boyutlu yazıcı (stereolithography) icat edilmiştir (Lipson & Kurman, 2013). 2000'li yıllarda Dünya genelinde çok sayıda fabrikasyon laboratuvarının (FabLab) kurulmasıyla birlikte sayısal fabrikasyon araçlarına erişim daha kolaylaşmış ve böylelikle gelişimi yeni bir ivme kazanmıştır. Sayısal fabrikasyonun mimarlıkta kullanımı ise daha yakın tarihe dayanmakta ve ilk kullanımları diğer disiplinlerde geliştirilen bu araçların mimarlığa doğrudan aktarılması şekliyle karşımıza çıkmaktadır. Günümüzde ise mimarlık özelinde sayısal fabrikasyon konusuyla ilgili özgün araştırmalar yapılmaktadır. Özellikle robot kolların ve insansız hava araçlarının (İHA) mimarlıkta kullanım olanaklarına dair araştırmalar mimarlığa bakış açımız için ufuk açıcıdır. Sayısal fabrikasyon araçlarının geliştirilmesi 1940'lı yıllara dayansa da düşünsel altyapısı daha eski dönemlere uzanmaktadır. Rönesans'ta Leon Battista Alberti düşünsel bir eylem olan tasarımı, inşa etme eyleminden ayırmıştır. Alberti'ye göre mimari pratikte mimar işin tasarım kısmını, yüklenici ise inşa kısmını üstlenmiştir. Strehlke'ye (2009) göre Rönesans ile başlayan bu ayrım günümüze kadar sürmüştür. Sharif ve Gentry (2015) tasarımın kavramsal yönünün, inşa eylemi ile olan ilişkisinin geleneksel zanaatçılık kavramından farklı bir boyutta sayısal fabrikasyon araçları ile yeniden kurulduğunu düşünmektedir. Sayısal fabrikasyon araçlarının kullanımı ile zanaatçı sayısal yapıcı (digital maker) rolüyle yeniden karşımıza çıkmaktadır. Sanayi Devrimi, 2. Dünya Savaş'ı sonrası yıkılan kentlerin hızla inşa edilme ihtiyacı ve yapı üretim tekniklerindeki gelişmeler mimarlık alanının düşünsel yapısını etkileyerek kitlesel üretim (mass production) kavramını ön plana çıkarmıştır. Günümüzde ise sayısal fabrikasyon kullanımıyla her parçanın özgün ve ekonomik olarak üretilebildiği kitlesel bireyselleştirme (mass customization) kavramı yeni bir anlayış olarak mimarlıkta tartışılmaktadır. Mimarlıkta sayısal fabrikasyonu yalnızca üretim yönüyle görmek ise konunun olanakları için kısıtlı bir bakış açısı olur. Mimarlıkta sayısal fabrikasyonun, sayısal tasarım süreçleriyle ve bu araçların mimarlıkta yarattığı yeni olanaklarla yakından ilişkisi vardır. Bu çerçevede mimarlıkta sayısal fabrikasyonun sonuç ürünün üretilmesi amacının ötesine geçip tasarım sürecine katkıda bulunma potansiyellerinin araştırılması gerekmektedir. Sayısal fabrikasyonla ilgili üniversite laboratuvarlarında ve bağımsız mimarlık araştırma merkezlerinde yapılan çalışmaların, sayısal tasarım ve fabrikasyon özelinde deneysel işler üreten ofisler dışında, güncel mimarlık pratiğine hizmet eden, görece iş hacmi yüksek mimarlık ofislerine ne kadar ve nasıl yansıdığı araştırmanın esas odağını oluşturmaktadır. Sayısal fabrikasyonun mimarlık ofisleri üzerinden bir okumasını yapmak amacıyla yukardaki tanımlamaya uygun olduğu düşünülerek belirlenen 26 yurt içi ve 10 yurt dışı mimarlık ofisine röportaj isteğinde bulunulmuştur (Ek A2). Olumlu geri dönüş yapan 6 yurt içi, 2 yurt dışı mimarlık ofisiyle ve Liverpool Üniversitesi'nde sayısal araçların mimari tasarım anlayışına etkilerini inceleyen çalışmaları olması nedeniyle Tuba KOCATÜRK ile röportaj yapılmıştır (EK A1). Bu röportajlar ve literatür taramasıyla 2017 yılı kullanımına dair bir kesit alınmaya çalışılmıştır. Kuşkusuz bu yöntemin kullanılmasında çeşitli zorluk ve kısıtlamalar yaşanmıştır. Bunların en başında sayısal fabrikasyonu mimari tasarım süreçlerinde verimli olarak kullanan ofislerin genellikle yurt dışında bulunmaları ve bu durumun iletişim kurmayı zorlaştırmış olması gelmektedir. Buna ek olarak röportaj talebinde bulunulan mimarlık ofislerinin bir kısmı tasarım süreçlerini paylaşmak konusunda çekinceli davranmıştır. Gerçekleştirilen röportaj sayısı nedeniyle bir genelleme yapılması doğru olmamakla birlikte konu literatür araştırmalarıyla desteklendiğinde, mimarlıkta sayısal fabrikasyon ile ilgili teorik ve deneysel pek çok çalışma yapılmasına karşın mimarlık ofislerinde sayısal fabrikasyonun tasarım sürecindeki kullanımının sınırlı düzeyde kaldığı görülmüştür. Bu durumun ana nedenleri olarak mimarlık ofislerinin sayısal fabrikasyon hakkındaki farkındalık eksikliği, mimarların sayısal fabrikasyon araçlarını kullanmadaki bilgi ve deneyim eksikliği, sayısal fabrikasyon araçlarının kullanımında zaman zaman tasarımcı ile üretim arasına bir aracının (teknisyen) girmesi, sayısal fabrikasyon araçlarının ekonomik maliyetinin yüksek olması olarak sayılabilir. Birebir inşa etme sürecinde ise sayısal fabrikasyonun doğrudan sahada kullanılmamasının ana nedenleri teknolojinin günümüzde yeterince etkin, verimli ve dayanıklı bir düzeye ulaşmamış olmasındandır. Çalışmadan elde edilen veriler incelediğinde, mimarlık ofislerinin sayısal fabrikasyona kendi tasarım süreçleri içerisinde yer ayırmasının pek çok nedeni olduğu ama bunlardan ikisinin oldukça öne çıktığı düşünülmektedir: • Snohetta, Heatherwick Studio gibi kendi tasarım kültürü içerisinde zanaata ait üretim anlayışına yer veren mimarlık ofisleri, farklı disiplinlerden uzmanların, sanatçıların ve zanaatkârların bir arada tasarıma katkı sağladığı bir atölye ortamı barındırmaktadır. Var olan bu tür bir tasarım ortamına sayısal fabrikasyon araçları çok daha kolay bir şekilde eklenebilmektedir. • Karmaşık geometrili formlara estetik, işlevsellik, performans gibi çeşitli nedenlerle mimari yaklaşımlarında yer veren mimarlık ofisleri, proje geliştirme süreçlerinde sayısal ve fiziksel temsilleri bir arada kullanmayı daha verimli bulmaktadır. Bu noktada sayısal ve fiziksel ortamlar arasında etkileşimin sağlanarak tasarım sürecinin daha akışkan hale gelmesi için mimarlık ofisleri sayısal fabrikasyona yönelmektedir. Bu tez çalışması kapsamında mimarlıkta sayısal fabrikasyonla ilgili özellikle iki konunun yeni araştırmalar yapmaya değer olduğu görülmüştür. Bunlardan ilki mimarlıkta robot kolların kullanımıdır. Bu konuda yapılan deneysel çalışmalar gelecek için oldukça ümit vaat edicidir. İkincisi ise mimarlık eğitiminde sayısal fabrikasyon araçlarının kullanımıdır. Sayısal fabrikasyona dair eğitimin üniversitelerde verilmesinin mimarlık ofislerinde kullanımının artması için oldukça önemli olduğu ortaya çıkmıştır. Sonuç olarak, William J. Mitchell'in (2001) "Mimarlar inşa edebilecekleri binaları çizerler ve çizebildikleri binaları inşa ederler." şeklinde belirttiği döngünün sınırları dışındaki olanakların keşfedilmesinde sayısal fabrikasyon yeni bir araç olabilir.

Barış Çağlar

İstanbul Technical University · Fen Bilimleri Enstitüsü

İstanbul Technical University · Fen Bilimleri Enstitüsü

Düşük gelir grubuna yönelik sosyal konut üretiminde kullanıcı katılımlı sürecin irdelenmesi

Kentleşmeyle birlikte ortaya çıkan konut problemi, devletlerin ürettikleri sosyal konut politikaları kapsamında farklı çözüm yolları ile giderilmeye çalışılmıştır. Konuya ilişkin geliştirilen bazı sosyal konut projeleri başarılı olurken, yanlış politikalar informal yerleşimlerin oluşumunu hızlandırmıştır. Günümüzde yaklaşık 1 milyar insanın informal yerleşim alanlarında yaşadığı ve bu sayının 20 yılda iki katına çıkmasının beklenildiği göz önüne alındığında konunun küresel bir problem haline dönüştüğünü söylemek mümkündür. Plansız yapılaşmanın kontrol altına alınmasına yönelik özellikle gelişmekte olan ülkelerde yeni yöntemler ve çalışmalar yapılmaktadır. Hızlı kentleşmenin zorluklarıyla yüzleşen yükselen ekonomilerde, düşük maliyetli konutlar için yenilikçi tasarımlar dikkat çekmektedir. Problemin ana kaynağının düşük gelirli kullanıcının konut edinmesi için yeterli ekonomik güce sahip olamaması veya devletin ürettiği sosyal konutlarda adaptasyon problemi yaşamasıdır. Düşük maliyetli ve uygun konut çözümlerinin oluşmasında farklı ülkelerin politik ve sosyo-ekonomik durumlarına bağlı olarak çeşitli aktör gruplarından bahsetmek mümkündür. Tez kapsamında, düşük gelirli gruplar için üretilen sosyal konutlarda etkin olan aktörlerden, düşük gelir grubu kullanıcı, devlet ve tasarımcının sürece katkıları ve etkinlikleri incelenecektir. Belirtilen bu aktörlerin, etkin ve edilgen olma durumlarının yarattığı sonuçlar, örnekler üzerinden incelenerek, kullanıcının aktif olarak üretime dahil olduğu sosyal konutların tasarım, uygulama süreçleri ve oluşturulan yaşam alanlarındaki sürdürülebilirlik üzerinde durulacaktır. Gelişmekte olan ülkeler ve Türkiye'den seçilen örnekler üzerinden, düşük gelirli kullanıcı, devlet ve tasarımcının sosyal konut üretim sürecine dahil olma/olmama durumlarının yarattığı olumlu ve olumsuz sonuçlar ele alınacaktır. Bu bağlamda; düşük gelirli kullanıcı, tasarımcı ve devletin birarada etkin olarak rol aldığı örneklerden SAAL Bouça Porto ve Viranşehir Su ve Toprak projeleri, devlet aktörünün etkin olduğu örneklerden TOKİ Emlak Konut Tuzla 1. Etap projesi, düşük gelirli kullanıcının ve tasarımcının aktif olarak rol aldığı örneklerden Quinta Monroy ve inşaat süreci devam etmekte olan Düzce Umut Evleri projeleri seçilmiştir. Çalışmanın odak noktası sosyal konutta kullanıcı katılımcılığı olarak belirlenerek, proje süreçleri incelenirken katılımcılığın seviyesi ve sürece katkısı irdelenecektir. Özellikle 1960'lı yıllardan sonra etkin olmaya başlayan 'kullanıcı katılımı' kavramı, düşük gelirli kullanıcılara yönelik sosyal konut tasarımlarında, kullanıcıların yaşam alanlarına adapte olma süreçlerini hızlandırmakta ve sürdürülebilirliği sağlamaktadır. Çalışma kapsamında hedeflenen, düşük gelir grubuna yönelik sosyal konut üretimlerinde etkin olan aktörlerden, düşük gelirli kullanıcı katılımcılığının sürece olan katkısını irdelemektir.

Gülcan Ay

İstanbul Technical University · Fen Bilimleri Enstitüsü

Sürrealizm kaynaklı mekansal verilerin incelenmesi yoluyla çağdaş mimarlık ürününün okunması

Sürrealizm, farklı karakterdeki çok sayıda çalışma zeminine uzanan tarihsel ve kavramsal bağların kombinasyonları aracılığıyla, etkileşim halinde olduğu üretim alanlarının pozisyonunu, rasyonel değerlendirme kriterlerinin ötesinde bir bakış açısıyla değerlendirmeyi mümkün kılar. Bu doğrultuda çalışma, sürrealizmin mekâna olan etkilerinin mimarlık disiplini bağlamında ele alınabilirliğine ilişkin potansiyelleri, iki temel bölümün tarihsel ve kavramsal çıktılarını kapsayan bir bakış yoluyla inceleyi hedefler. Fotoğraf, resim, edebiyat ve heykel sanatları ile doğrudan bir ilişki kurarak, kapsamını türetebilmiş sürrealizmin, mimarlık ile olan ilişkisi, mimarlık disiplini kapsamındaki pozitivist ilkelerin etkisiyle, benzer doğrudanlıkla gelişmez. Öte yandan, çok sayıda mimari üretimin yalnızca pozitivist ilkeler gözetilerek tasarlanmadığı ve geliştirilmediği, irrasyonel kavramlar ve teknikler aracılığıyla da çeşitli etkileşim alanlarının türetildiği görülür. Sürrealizm bilgisi, bahsedilen irrasyonel etkenlerin önemli bir kısmını oluşturan tarihsel bağları ve kavramsal altlıkları içermesi sebebiyle çalışmanın altlığını oluşturur. Çalışmada, sürrealizmin mimarlık ile olan etkileşimi, mekânın değişim süreçlerindeki sürrealist öğelerin değerlendirilmesi yoluyla ele alınır. Bahsedilen değerlendirme süreçleri, mimarlık ürününün çeşitli temsillerinin sürrealist kavram ve teknikler aracılığıyla okunmasıyla inşa edilebileceği gibi, mekânsal üretim süreçlerinde, içkin sürrealist öğelerin rasyonalist metotlar aracılığıyla takibi yoluyla da geliştirilebilir. İki çalışma biçimi birlikte de kullanılabilir. Çalışma, mekânsal üretimlerin hangi sürrealist kaynaklı veri akışlarından beslendiğini ilişkisel şemalar üzerinden inceler. Şemalar, tarihsel sıra gözetilerek ilerler ve figürlerin temsil ettiği çalışma alanlarının kesişim ve benzeşimleri doğrultusunda çeşitli sıçramalarla bağlanır. Mekânın sürrealizm aracılığıyla gelişmiş durumunu ve/veya mevcut potansiyellerini işaret eden bu şemalar, radikal değişkenlerin, avangard perspektif aracılığıyla gelişen tartışmaların ve sürrealist tekniklerin uygulanmasına ilişkin esneklik alanlarının varlığının ön kabulüyle değerlendirilir. Mimarlık ürününün okunmasına yardımcı olan parametreler, sürrealizmin tarihsel gelişiminde mekân kavramının incelenmesi ve kavramın sürrealizm ile ilişkili olarak değişiminin takibi yoluyla ele alınır. Bu yaklaşım, salt rasyonalist yönlendiricilerin hakim olduğu çalışma alanlarının ötesinde konumlanma motivasyonunu beyan eden çağdaş mimarlık pratiklerinin üretimlerinin mekânsal dil ve kurgusunda sürrealist izlerin varlığını ve etkinliğini tartışmak için tutarlı bir altlık sunmayı hedefler. Sürrealizmin mekânsal bağlamda türetilmesi yoluyla beliren çalışma zeminlerinin, bazı mimarlık pratiklerinin sürrealizmi çalışmalarında kullanmasına yardımcı olmuştur. Sürrealizmin kavram paletinde yer alan mekânsal vurgular, mimarlığın çeşitli çıktılarında yer edinmekte ve sürrealizm mimarlık literatüründeki kapsamını genişletmektedir. Bu doğrultuda, mimarlıkta sürrealizmi ikincil bir ilgi alanı olarak konumlandıran yaklaşımların ötesine geçen kapsayıcı bir kavrayışın gerekliliği önem kazanır.

Gencay Çubuk

İstanbul Technical University · Fen Bilimleri Enstitüsü

Bilişim ve yapım teknolojileri etkisinde ofis yapıları

Ofis yapıları geçmişten günümüze kadar geçen uzun süreçte birçok yapısal ve mekânsal değişikliğe uğramıştır. Gerek mimarlık gerekse endüstri ve ticarette meydana gelen dönemsel değişiklikler bu yapıları oldukça etkisi altına almış gibi gözükmektedir. Ofis yapılarının en öne çıkan özelliklerinden birisi de değişen teknolojiye ayak uydurmak durumunda olması ve çağın koşullarına en uygun şekilde tasarlanmasıdır. Özellikle bilişim ve yapım teknolojilerinde meydana gelen gelişmeler ofis yapılarının tasarımında farklı bakış açılarına yol açmıştır. Bu iki teknolojinin ofis yapıları üzerinde kullanım alanları ve etkileri açısından, zaman zaman birbirini oldukça etkileyen, birbiri içine geçen süreçlere sahip olmalarından dolayı tez kapsamında her ikisi de birlikte ele alınmaktadır. Bilişim yani bilgi ve iletişim teknolojileri özellikle iş üretim şeklini etkilediği için, mekan organizasyonları bu üretim şekillerine göre değişime uğramıştır. Bilgiye ulaşmak ve işlemek artık bu teknolojiler sayesinde daha hızlı ve her yerden erişilebilir olduğu için ofis yapılarında esnek mekansal kurguları beraberinde getirmiştir. Yapılan araştırmalar sonrasında ofis yapılarında sağlanması gereken en önemli tasarım kriterleri, ortam koşullarını maksimum verimlilikte sağlayarak uygun çalışma ortamını yaratıp, çalışan memnuniyeti, verimli bir çalışma ortamı için üretilen koşulların devamlılığı, değişen ihtiyaç ve çalışma senaryolarına adapte olabilecek esneklikte tasarlanması olarak belirlenmiştir. Yapım teknolojileri birçok bileşeni olan bir sistem olmasına rağmen, ofis yapılarını bahsedilen bu koşulların devamlılığının sağlanması için çözümler üretilmesi konusunda bilişim teknolojilerinin de sağladığı imkanlarla beraber çokça etkilediği görülmektedir. Mekanik çözümlerle birlikte oluşan akıllı bina sistemleri ve strüktürel yüksek teknolojili yapı bileşenleri sayesinde istenilen yapı performansı ve mekan kurgusu elde edilebilmektedir. Üretilen bu çözümler, hem iç mekan hem de strüktürel anlamda tüm bileşenleriyle birlikte sürdürülebilir bir ofis yapısı oluşturmayı, yaşanacak her türlü olumsuz duruma karşı önlem alabilmeyi ve tüm koşulları verimli kullanabilmeyi sağlamaktadır. Bahsedilen bu yapısal ve mekansal çözümlerdeki değişikliklerin bilişim teknolojileri ile birlikte çözümlerin gelişiminde gittikçe artan bir etkisi olduğu gözlemlenen yapım teknolojileri ile birlikte mümkün olduğunu görmekteyiz. Bilişim teknolojilerinin iş üretimini etkilemesi sonucu karşımıza çıkan yeni ofis yapıları ile birlikte, bu ofis binalarında yapıyı oluşturan her türlü sistemin iyileştirilmesi, kontrol edilmesi ve uygulanabilmesi gibi durumları etkileyen yapım teknolojileri günümüzdeki ofis tasarım kriterlerini önemli derecede etkilemektedir. Görüldüğü üzere bilişim teknolojilerinin tasarım ve yapım süreçlerine daha fazla entegre olması ile birlikte yapım teknolojilerinde sistemin hem yapısal kurgusunu hem de mekansal kurgusunu etkileyen birçok yeni çözüm ve yaşam senaryosu devreye girmeye başlamıştır. Bu etkilerin deşifre edilmeye çalışılması tezin hedefi olarak belirlenmiştir. Çalışmanın birinci bölümünde çalışmanın amacı, kapsamı ve yöntemi yer almaktadır. Tezin ikinci bölümünde, ofis kavramı ve ofis yapılarının tarihsel süreçteki gelişimi incelenerek yapıların farklılaşmasına yol açan birtakım kırılma noktaları belirlenmiş ve bu yapıların tasarım kriterlerini etkileyen faktörler dışlaştırılmaya çalışılmıştır. Bu incelemeler sonucunda, ofis yapılarının 16. yüzyılda, sigorta ve banka şirketleriyle profesyonelleşmiş yapılar olarak karşımıza çıktığı, 19. yüzyıl itibariyle ise tamamen yapılan iş grubuna özelleştiği ve iş türlerine göre uzmanlaşmanın ortaya çıktığı görülmüştür. Kimlik arayışında olan ofis yapıları, özelleşen mekanlar ve sistemleri sayesinde mimarlık dünyasında hem yapısal hem de kurgusal olarak farklılaşmıştır. Öncelikle yapılan iş türüne göre farklılaşmanın etkisiyle beraber ofis yapıları kendi yapısal kimliğini oluşturmuş, diğer yapı türlerinden ayrılmaya başlamış ve sonrasında kullanım amacına uygun binalar inşaa edilmiştir. Ofis yapısı olarak adlandırılabilecek ilk örneklerden itibaren mekân kurgularını etkileyen en önemli unsur ise verimliliğin arttırılması olarak karşımıza çıkmıştır. Ekonomik kalkınmanın artması ile birlikte sektörün genişlemesi, buna bağlı olarak çalışan sayılarının ve iş hacminin artması, hızla büyüyen ve yükselen ofis yapılarını beraberinde getirmiştir. Bu hızlı büyüme karşılığında hem şirketlerin prestij kaygıları hem de verimli bir ofis yapısının oluşturulması ihtiyacı, sadece iç mekânda yapılan birtakım organizasyonel çözümlerle giderilememiştir. Bu ihtiyaçların karşılanması için yapısal çözümler devreye girmiştir. Böylelikle yapısal bileşenler ile birlikte mekânsal tasarım girdileri bir bütün olarak düşünülerek ofis tasarımlarının kriterleri belirlenmiştir. Fakat 19. yüzyıldan 20. yüzyıla doğru geçişte özellikle bilgisayar teknolojisinin iş ve üretim hayatının içerisine girmeye başlamasıyla beraber ofis yapılarının hem mekân kurgularında hem de yapım teknolojilerindeki değişim ve çeşitlenmelerle yapısal kurguda değişim kaçınılmaz bir hal almıştır. Yapısal ve mekânsal anlamda ilişkiler farklı yönleriyle ele alınmaya başlanmış ve teknolojinin getirileri maksimumda kullanılarak her zaman olduğu gibi iş verimliliği hedefi ile esnek mekân kurguları oluşturulmaya çalışılmıştır. Tezin üçüncü bölümde ise ikinci bölümdeki araştırmalar sonucunda elde edilen tasarım kriterlerinin, bilişim ve yapım teknolojilerinden nasıl etkilendiği ve bu etkilerin ofis tasarımında değiştirdiği tasarım kriterlerinden bahsedilmektedir. Ofis yapılarının tasarlanmasında birçok faktör etkili olmaktadır; fakat bu faktörler yapının ihtiyaçlarına, dönemin imkanlarına, uygulanma yöntemlerine göre farklılık göstermektedir. Özellikle teknolojide meydana gelen gelişmeler, ofis yapılarının mevcut dinamiklerini bir hayli etkilemektedir. Hem iş üretimini etkileyen bilişim teknolojileri, hem de değişen ve çeşitlenen iç mekân kurgularını, çalışma senaryolarını destekleyen, tasarım ve yapımdaki esneklik ve sürdürülebilirlik kavramlarının karşılığı mimari ve yapısal çözümleri mümkün kılan yapım teknolojileri bu etkenlerin başında gelmektedir. Ofis yapılarının tasarlanmasında birçok farklı bileşen günümüze kadar kullanılmış olsa da, bu çalışma sonucunda bilişim ve yapım teknolojilerinin etkisiyle en çok bu tasarım kriterlerinden esneklik ve sürdürülebilirlik kavramları ile birlikte özellikle bunları destekleyen akıllılık kavramı karşımıza çıkmaktadır. Bu doğrultuda dördüncü bölümde seçilen ofis yapısı örneklerinde bugünün bakış açısıyla bilişim ve yapım teknolojilerinin etkilerinin bu kavramlar ile birlikte yapılarda nasıl değerlendirildiği incelenecektir. Bu sayede, bilişim teknolojilerinin etkilerinin ortaya çıkmaya başladığı 1980'ler sonrası inşaa edilen ofis yapılarına, bilişim ve yapım teknolojilerin yapısal ve mekansal etkileri üzerinden söz konusu ofis yapıları çözümlenmeye çalışılacaktır.

Yasemin Erdem