Theses supervised by Prof. Dr. Fazilet Duygu Saban
10 theses · Çukurova University
Aksaray ili kent merkezindeki Erken Cumhuriyet Dönemi mimari mirasının incelenmesi
Bu çalışmada 1920 yılında il olan Aksaray'da Erken Cumhuriyet döneminde inşa edilmiş resmi ve idari amaçlı mimari ürünlerin özellikleri, bu yapıların tarihi çevre ile ilişkileri ve konumları, restorasyon aşamaları, önceki ve şimdiki durumları incelenmiştir. Çalışma kapsamında ulaşılabilen eski fotoğraflar, yapılara ait rölöve çizimleri, restorasyon ve restitüsyon projeleri ile arşiv taraması sonucunda elde edilen belgeler kullanılarak içerik analizi yapılmıştır. Tez kapsamında incelenen ve Aksaray İli kent merkezinde yer alan yapıların, inşa edildikleri dönemde etkili olan 1.Ulusal Mimari Akımı'nın karakteristik özelliklerini barındırdıkları tespit edilen araştırma sonucunda, Aksaray kent merkezindeki Erken Cumhuriyet Dönemi yapılarının aynı zamanda özgün yerel özellikler de barındırdıkları tespit edilmiştir.
Demir ve çelik malzemenin mimaride kullanımı – geleneksel Tarsus yapıları bağlamında bir inceleme
Endüstriyel üretim öncesinde yapıların strüktürel kurgusunda taş, kerpiç, tuğla, ahşap gibi geleneksel malzemeler kullanılırken, metal ve cam gibi malzemeler üretim ve kaynak temininde yaşanan sıkıntılar nedeniyle yapıya strüktürel olmayan kullanımlarda katılabilmiştir. Endüstri devrimi sonrasında demir ve alaşım formu olan çelik ile cam ve beton gibi malzemeler, geliştirilen yapım teknikleri sayesinde yeni mimari anlayışların ortaya çıkmasına ve farklı yapı formlarının oluşturulmasına sebep olmuştur. Ülkemizde ise süreç Avrupa veya Amerika ile benzer şekilde ilerlememiş, yapıya malzemelerin katılımı daha muhafazakâr ve geleneksel bir yaklaşımla gerçekleşmiştir. Bu çalışmanın amacı, demir ve çelik malzemenin geleneksel yapılardaki kullanımını Tarsus'ta yer alan geleneksel yapılar üzerinden incelemektir. Bu amaçla kent merkezinde yer alan 29 adet geleneksel yapı, demir ve çelik malzemenin cumbalarda ve konsol detaylarında strüktürel açıdan kullanımı bağlamında irdelenmiştir. Çalışma sonucunda malzemenin yörede üç farklı tipte kullanıldığı, bu kullanımlardan ikisinin yapının özgünlüğü korunarak gerçekleştirildiği, diğer kullanım tipinin ise yapıya tadilat amaçlı sonradan eklemelerle oluştuğu görülmüştür. Sonuç olarak strüktürel anlamda çıkmalardaki taşıyıcı elemanların çelik malzeme, süsleme elemanları ile çıkma altı destek elemanlarının ise demir malzeme tercih edilerek uygulandığı tespit edilmiştir.
Adana tarihi kent merkezinde morfolojik bir okuma; Abidinpaşa Caddesi'nin 1938-2018 yılları arasındaki fiziki değişimi
19. yüzyılda kentlerin tarihi ve fiziki oluşumları incelenerek kentsel mekân kavramı farklı disiplinler bağlamında tanımlanmıştır. Kentsel mekânda meydana gelen form değişikliklerini konu alan kentsel morfoloji, kentlerin fiziki yapısına dair değişimleri bilimsel yöntemlerle açıklarken, her kentin sahip olduğu tarihi ve sosyolojik yapıyı da bağlam olarak ele alır. Çalışmanın ana amacı Adana tarihi kent merkezinde bulunan Abidinpaşa Caddesi'nin 1938 ve 2018 yılları arasındaki fiziki formunun evrimini incelemek ve değişim ardındaki etkenleri tespit etmektir. Çalışma aynı zamanda, çok katmanlı yapısı dolayısıyla üzerinde birçok nitelikli yapının bulunduğu tarihi caddenin fiziki durumuna dair bir belgeleme çalışmasıdır. Bu amaç doğrultusunda harita, çizim ve gazete arşivleri kullanılarak M.R.G Conzen ve Gianfranco Caniggia'nın geliştirdiği morfolojik analiz yöntemleri kullanılmıştır. Yapılan inceleme sonucunda Roma Dönemi'nden bugüne kadar var olduğu düşünülen Abidinpaşa Caddesi'nin, 1938'den 2018'e gelene kadar sokak dokusu ve ada-parsel ilişkisi bağlamında büyük ölçekli değişime uğramadığı, ancak binaların fonksiyon, nitelik ve kat yükseklikleri açısından değiştiği tespit edilmiştir.
Adana ili, Yüreğir ilçesinin 1950-1986 yılları arasındaki fiziksel gelişimi
Bu çalışma, Adana tarihi kent merkezinin ve Seyhan Nehri'nin karşı yakasını oluşturan Yüreğir İlçesi'nin kent tarihi araştırmasıdır. Yüreğir İlçesi'nin ilk oluşumundan 1986 yılındaki ilçe sınırlarına ulaşana kadarki süreçte demografik, kentsel, sosyal, kültürel ve ekonomik yapısının dönüşümünü ortaya koymayı ve 1950-1986 yılları arasında geçirdiği fiziksel değişimin kent ve mahalle düzeyinde izini sürmeyi hedefleyen çalışmada ana materyal olarak; yazınsal kaynaklar, arşiv belgeleri, haritalar, hava fotoğrafları ve röportajlar kullanılmıştır. Tez kapsamında içerik analizi, morfolojik analizler, imaj analizleri ve sözlü tarih araştırmaları olmak üzere dört farklı yöntem kullanılmıştır. Çalışmanın sonunda Yüreğir'in fiziki yapısındaki değişim ortaya konulmuştur. Kentsel-morfolojik gelişimi üzerine herhangi bir çalışma yapılmamış olan Yüreğir ilçesine odaklanan bu çalışma ile Adana kent araştırmalarına dair önemli bir boşluğu doldurmak hedeflenmiştir.
Mimaride köşe binaların anlamının kullanıcı algısı üzerinden okunması için bir yaklaşım önerisi
Bu çalışmada, insanların karşılaşma noktası olan köşe başı noktaları, kentin yapı taşı olarak görülmekte, köşe binaların önemi, anlamı ve okunması üzerine bir yaklaşım geliştirilmesi amaçlanmaktadır. Bu amaç doğrultusunda, köşe binaların anlamsal okuması, kullanıcıların algısı üzerinden elde edilen kavramların kategorizasyonu ve değerlendirilmesine dayanmaktadır. Köşe bina anlamlarının, kullanıcıların kavramlarından elde edilmesini amaçlayan çalışmada, köşe binaların görsel etkilerinin kullanıcılar tarafından özgürce değerlendirmesine olanak sağlayan "Çoklu Gruplama Yöntemi" uygulanmıştır. Elde edilen veriler SPSS istatistik programı ile çok boyutlu ölçeklendirme analizi kullanılarak işlenmiştir. Buna göre yapılan PROXSCAL analizi ile hangi binaların birbirlerine yakın anlamlandırıldığını gösteren kategorizasyon şemaları, INDSCAL analizi ile hangi katılımcıların birbirine yakın kavramlar ile köşe binaları anlamlandırdığı ve likert ölçeği kullanılarak köşe binaların beğeni sıralaması elde edilmiştir. Sonuç olarak, analiz sonuçları değerlendirildiğinde, kullanıcıların köşe bina anlamlarının, literatürü desteklediği, ancak çoklu gruplama çalışmasının kullanıcıları özgür bırakmasının bir sonucu olarak, daha çeşitli tanımlamaların ortaya çıktığı, köşede bulunma ve köşeyi tanımlama faktörünün mimar ve mimar olmayanlarda etkili bir gruplama başlığı olduğu, kişilerin kategorizasyon şemalarında mimar olma ve olmama faktörünün etkili olduğu sonucuna varılmıştır.
Kültürel çeşitlilik bağlamında kırsal mimari mirasın değerlendirilmesi: Adana ili Ceyhan ilçesi örneği
Yöresel olan yapıların kırsal yerleşimlerdeki biçimlenmesi, yöre sakinlerinin geleneksel olarak devam ettirdiği yaşam şekli, geçim kaynakları, iklimsel faktörler, topografya ve yakın çevrede bulunan malzeme vb. etkenlerle oluşmuştur. Geleneksel olarak nesiller boyu süregelmiş olan kırsal yerleşimlerdeki kültürel çeşitliliğin mekâna nasıl yansıtıldığını kırsal mimari miras üzerinden araştırmak çalışmanın temel çıkış noktasını oluşturmaktadır. Bu doğrultuda, Adana ilinin Ceyhan ilçesinde bulunan farklı kültürlere ait Burhanlı (Yörük Köyü), Durhasandede (Alevi Köyü), Yellibel (Tatar Köyü), Mustafabeyli (Balkan Göçmeni Köyü) ve Adapınar (Çerkez Köyü) köyleri, etnik kökene ait kültürün yaşatılması ve bu kültürlere ait özgün örnekleri barındırmaları nedenleriyle çalışma alanı olarak seçilmiştir. Çalışma kapsamında köylerin tarihsel oluşum ve gelişimi incelenerek yerleşim yerleri değerlendirilmiş, her bir yerleşimden 15 adet geleneksel konutun mevcut durumu belgelenmiş, kültürel etkilerin yerleşimdeki parsel organizasyonu ile iç ve dış mekânlara nasıl yansıtıldığı araştırılmış ve karşılaştırılmıştır. Yapılan çalışma sonucunda, kültürün kırsal mimariye mekânsal organizasyonda olmasa da iç ve dış mekânlardaki detay çözümlerinde yansıtıldığı, geleneksel yaşamın halen sürdürüldüğü kırsal yerleşimlerdeki mimari mirasın niteliksiz müdahalelerle tehdit altında olduğu, bu özgün niteliklerin somut olmayan kültürel miras da dâhil edilerek belgelenmesi ve korunması gerektiği anlaşılmıştır. Son olarak, çalışma sonucunda kırsal mimari mirasın belgelenmesi için anıt fişi tasarımı önerilmiştir.
UNESCO Dünya Miras Listesi'ne başvuru süreci için model önerisi - Türkiye kültürel ve karma miras örneklemi
Çalışmada, UNESCO Dünya Miras Listesi'nde yer alan miraslardan seçilen gözlemler incelenerek Türkiye UNESCO Geçici Listesi'ndeki kültürel ve karma miraslara yönelik öneriler geliştirilmiştir. Çalışmanın DML ve TUGL gözlemleri, Dünya Mirası Sözleşmesi'nin Uygulanmasına İlişkin Uygulama Rehberi'nde bulunan miras sınıflandırma talimatlarına uyularak yedi miras sınıfına bölünmüştür. Toplam 314 gözleme dair miras tanımları ve 233 adet DML gözlemlerine dair dünya miras alan tanımları incelenerek miras özelliklerini tanımlayan yedi değişken belirlenmiştir. Yapılan gözlem sonucunda, bu değişkenler altında gözlemlerin dahil olduğu toplam doksan kategori belirlenmiştir. Her miras sınıfına ilişkin kategorik veriler sırasıyla Çoklu Uyum Analizi, Temel Bileşenler Analizi ve Temel Bileşenlerde Hiyerarşik Kümeleme Yaklaşımı ile işlenmiştir. Elde edilen dendrogramlardan Anıt sınıfı, örnek olarak değerlendirilmiştir. Çalışma sonucunda Uygulama Rehberi'nde bulunan miras sınıflandırma talimatlarının belirgin bir sınıf ayrımı yapmak için yetersiz kaldığı, DML ve TUGL sınıfsal gözlem dağılımının farklılık gösterdiği, adaylık dosyasının Koruma ve Yönetim, Liste için Gerekçelendirme ve İzleme bölümlerine özen gösterilmesi gerektiği tespit edilmiştir.
Arkeolojik alanlarda insan kaynaklı risklere yönelik değerlendirme modeli: Anavarza Antik Kenti üzerine bir inceleme
Bu çalışmada kültürel miras alanlarında insan kaynaklı risklerin önemli bir tehlike olduğu görülerek arkeolojik alanlarda gerçekleşen insan kaynaklı risklerin önemini, etkilerini ve çeşitlerini değerlendirmek ve Anavarza Antik Kenti özelinde elde edilen veriler ışığında bir insan kaynaklı risk değerlendirme modeli geliştirmek amaçlanmıştır. Bu amaçla ulusal kazı raporları, Adana Müzesi arşivi ve Çukurova Bölgesindeki kazı başkanları, Adana Müzesi müdürü, Adana Koruma Bölge Kurulu müdürü, Adana Rölöve ve Anıtlar Müdürü ve alan çalışması olarak seçilen Anavarza Antik Kenti ile iç içe olan Dilekkaya köyü sakinleri ile gerçekleştirilen anketler kullanılan ana materyallerdir. Tez kapsamında Analitik Hiyerarşi Süreci (AHS) ve Super Decisions programı analiz etmek üzere nicel veri oluşturmak amacıyla kullanılmıştır. AHS, her bir risk faktörünün birbirine göre ikili değerlendirmesinin yapılmasını sağlayan bir anket formu olarak düzenlenmiş ve elde edilen değerler "Super Decisions" programı kullanılarak analiz edilmiştir. Analiz sonucunda insan kaynaklı ana risk faktörleri, alt risk faktörleri ve ana risk faktörleri ile alt risk faktörlerinin karma değerlendirme sonuçlarını içeren üç farklı değer çizelgesi elde edilmiştir. Kazı raporlarından elde edilen sonuçlar da değerlendirilmiş ve kaçak kazının en tehlikeli risk olduğu tespit edilmiştir. Kazı başkanları ve kurum temsilcilerinin değerlendirme sonuçları alan çalışması olarak belirlenen Anavarza Antik Kenti'ne ait sonuçlarla karşılaştırıldığında; Anavarza Antik Kenti'nde kaçak inşaatın birinci derece öneme sahip risk faktörü olduğu ve diğer risk etkenlerinin önem sıralamasının değiştiği görülmüştür. Bu çalışma; insan kaynaklı risklerin önem sıralamasındaki değişikliklerin alanın yerleşim yeri ile ilişkisinden doğrudan etkilendiğini göstermektedir. Benzer şekilde arkeolojik alanın niteliği de risk etkenlerinin önem sıralaması ile bağlantılıdır ve risk yönetiminde izlenecek adımlara etki etmektedir. Bu tez çalışması sonucunda geliştirilen risk değerlendirme modeli ile alanda çalışma yapan uzmanların insan kaynaklı riskleri değerlendirmelerini sağlayacak bir föy oluşturulmuştur. Anahtar Kelimeler: Risk yönetimi, Kültürel miras, İnsan kaynaklı riskler, Anavarza Antik Kenti
Kültür varlıkları için katılımcı koruma önerileri geliştirilmesinde dijital araçların kullanımı
Gelişen teknoloji ile birlikte, dijital yazılımların birçok alanda yaygın kullanımı hız kazanmıştır. Dijital bir çağa evrilmeye başladığımız bu dönemde, mimarlık disiplininde de bu teknolojilerin kullanımı önem teşkil etmektedir. Bu tezde son dönemlerde yaygınlaşan sanal gerçeklik uygulamalarının, dijital belgeleme teknikleri ile beraber birlikte çalıştığı bir iş akışı oluşturarak, dijital teknolojilerinin koruma bağlamında beraber kullanımının kültürel miras ögelerini koruma, tanıtma ve yapı bağlamında alınacak uygulama, fonksiyon değişimi gibi karar süreçlerine etkisi ve kentlinin sürece katılmasını sağlayacak bir ifade aracı olup olamayacağı test edilmiştir. Çalışma kapsamında İskenderun ilçesindeki tarihi Gazeteciler Cemiyeti binası dijital yazılımlar ile modellenmiştir. Daha sonra elde edilen model, karar mekanizmasına etki edebilecek farklı parametreleri ölçmeyi hedefleyecek şekilde farklı alternatifler oluşturularak sanal gerçeklik ortamına aktarılmıştır. Deney öncesi ve sonrasında anket ve yüz yüze görüşme ile katılımcıların verdiği cevaplar karşılaştırılmıştır. Deneyin karar değişimine etkisi irdelenmiştir. Çalışmada elde edilen bulgular ışığında, kültürel mirasın sanal gerçeklik ortamında deneyimlenmesinin yapıda öngörülen değişimler hakkındaki görüşleri etkilediği, hatta katılımcıların sürece yön verebilecek yorumlamalarla katkı sağlayabildikleri sonucuna varılmıştır.
Dijital araçların kentsel koruma açısından kullanım potansiyeli
Kültürel miras, bir toplumun geçmişten gelen maddi ve manevi kültürel değerlerinin bütünü olarak tanımlanmaktadır. Bu değerler yalnızca geçmişin izlerini taşımakla kalmamalı, gelecek kuşaklara da aktarılarak varlığını devam ettirmelidir. Bu nedenle kültürel mirasın korunması ve gelecek kuşaklara aktarılması için ilk olarak belgelenmesi gerekmektedir. Günümüzde gelişen teknoloji ile birlikte geleneksel belgeleme yöntemlerinin yanı sıra dijital belgeleme yöntemleri de kullanılmaya başlanmış, bu yöntemlerle yapılan çalışmalar kültürel mirasın belgelenmesinde yeni bir dönem başlatmıştır. Tez kapsamında, kentsel koruma yaklaşımlarında ve kentsel korumada kullanılan dijital belgeleme yöntemleri aktarılmış, dijital belgeleme yöntemlerinin karar verme süreçlerinde nasıl kullanılabileceği araştırılmıştır. Alan çalışması yöntemiyle dijital araçların kentsel korumada nasıl kullanılabileceğinin sorgulandığı çalışmada; Adana'nın Kozan ilçesinde bulunan tarihi çarşı fotogrametrik yöntemlerle belgelenmiş, seçilen alanın üç boyutlu modeli oluşturulmuş, oluşturulan model sanal gerçeklik gözlüğü ile deneyimlenebilecek formata aktarılmıştır. Elde edilen sanal gerçeklik modeli üzerinden, çalışma alanında kentsel koruma bağlamında gerçekleştirilebilecek üç farklı müdahale senaryosunun simülasyonları geliştirilmiş, bu simülasyonlar üç farklı denek grubuna deneyimletilmiş ve geliştirilen çözüm önerileri üzerine anket yardımıyla katılımcıların görüşleri alınmıştır. Yapılan araştırma sonucunda, fotogrametrik belgeleme ve sanal gerçeklik yöntemlerinin birleştirilmesi ile oluşturulan hibrit yöntemin, kentsel koruma uygulamaları kapsamında, katılımcı planlama ve tasarım anlayışı ile karar verme süreçlerinde faydalı olacağı, halkın koruma konusunda bilinçlenmesine fayda sağlayacağı ve iki boyutlu teknik çizimlerle algılanması zor olabilecek koruma müdahalelerinin sanal gerçeklik yöntemi kullanılarak daha kolay algılanabileceği anlaşılmıştır.