Theses supervised by Prof. Dr. Abdulkadir Dündar
5 theses · Ankara University, Yozgat Bozok University
Amasya Sultan Beyazıt II Complex in the archival documents
Anadolu'da en erken tarihli örnekleri XII. yüzyılın ilk çeyreğine tarihlenen Artuklu Beyliği Dönemi'nden Osmanlı Devleti Dönemi'ne kadar inşa edilegelmiş külliyelerden biri olan ve XV. yüzyılın son çeyreğinde Sultan II. Bayezid'in tahta çıkışının ardından Amasya'da inşa ettirmiş olduğu Amasya Sultan II. Bayezid Külliyesi ve bünyesinde yer alan yer alan yapıların inşasından günümüze tarihsel süreçlerini ulaşabildiğimiz belgeler ışığında ortaya koymaya çalıştık. Sultan II. Bayezid Külliye'sini oluşturan günümüze gelebilmiş cami medrese, imaret, muvakkithane, Şehzade Osman Çelebi Türbesi, şadırvan ve bugün mevcut olmayan külliye bünyesinde inşa edilmiş olan sıcak su sebilleri, kar sebili, ikinci bir şadırvan ve bir kütüphane tespit edilip, külliyenin vakfiyesi ve arşiv belgeleri ışığında incelenmiş ve bu yapıların Osmanlı mimarlık tarihi içerisindeki yeri ve önemi ortaya konulmaya çalışılmıştır.
Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi'nde mimari ve mimari süsleme terimleri
Bu çalışma Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi'nde yer alan mimari ve mimari süsleme terimlerini tespit etmek amacıyla hazırlanmıştır. Evliyâ Çelebi 17. yüzyılda yaşamış ve ömrünü seyahatlere vakfetmiştir. Seyahatlerini sözde bırakmayıp yazıya dökerek on ciltten oluşan zengin bir külliyat bırakmıştır. Eserinde son derece teferruatlı bilgi veren, büyük bir dikkat ve tecessüsün mahsulü olan, müellifi ile en çok bütünleşen Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi 17. yüzyıl Osmanlı şehir yapısını ve bu şehirleri şekillendiren mimari dokusunu tanıtan benzersiz malzemeler ile doludur. Evliyâ Çelebi sadece imparatorluğun değil gittiği tüm ülkelerim etnografik ve özelinde de mimari kültür envanterini çıkarmıştır. Yazar, eserinde mimari detayları aktarırken zengin bir dil kullanmaktadır. Mimari yapıların tarzları, işlevi, estetik özellikleri ve toplumsal önemine dair aktardığı gözlemleri ile 17. yüzyılın mimari yaklaşımını ve terminolojisini ortaya koymaktadır. Tasvirlerde kullanılan teknik terimler dönemin mimarlık ve sanat tarihi terminolojisine önemli katkılar sunduğu gibi günümüzde de kullanılan ilgili terminolojiyi aydınlatacak niteliktedir. Bu çerçevede, mimari terimleri başlığı altında; mimari yapı türleri, yapı elemanlar, yapı malzemeleri, ölçü birimleri; mimari süsleme terimleri başlığı altında ise; süsleme sanatları terimleri, sanatçı isimleri, esnaf ve zanaatkârlık terimleri, yapılarda kullanılan dekoratif bezeme ögeleri, süslemelerde kullanılan renk ve motif terimlerinin tespiti gerçekleştirilmiştir. Her bir terim tek tek ele alınıp değerlendirilerek anlamları ortaya koyulmuştur. İlgili terimlerin hangi dile ait olduğu, coğrafyalara göre değişimleri ve çeşitlilikleri, varsa mezheplere göre farklı ifade edilişlerinin saptanması çalışmanın önemli bir boyutudur. Bu araştırma ile Seyahatnâme'nin 17. yüzyıl Osmanlı mimari ve mimari süsleme terminolojisi açısından bir arşiv belgesi niteliğinde olduğu, aynı zamanda çeşitli milletlerden benzersiz mimarlık ve sanat tarihi terminolojisi örneklerini içeren önemli bir kaynak olduğu gösterilmeye çalışılmıştır.
Anadolu Selçuklu mimarisindeki Şamanist figürler (1077-1308)
Türk Mitolojisinde ve inanç sisteminde önemli bir yeri olan Şamanizm'in öyküsü antik çağlara kadar uzanmaktadır. Anadolu'daki uzantısı Asya kökenli olan, içerisinde mistik unsurlar taşıyan, Tanrıyla, yeraltındaki ve yerüstündeki ruhlarla iletişim kurulabilen, hastalıkları tedavi eden kısaca halkın en önemli manevi ihtiyaçlarını gidermeye gayret eden şamanın bağlı olduğu inanç biçimi olan Şamanizm, varlığını ve etkilerini günümüzde de sürdürmektedir. Tez konumuzu "Anadolu Selçuklu Mimarisindeki Şamanist Figürler (1077-1308)" olarak belirleme amacımız, kadim bir inanış olan Şamanizm'in gerek dini gerek sosyal ve gerekse mimari alanda, tarihin sonraki dönemlerine önemli etkilerde bulunduğunu tespit etmemiz ve bu izlerin Anadolu Selçuklu Dönemi Türk İslam Mimarisindeki yansımalarını ortaya koymayı hedeflememizdir. Çalışmamızda ele aldığımız eserler, Anadolu Selçuklu Devletinin ve bu devlete bağlı Beyliklerin hakimiyet kurduğu 1077-1308 yılları arasında inşa ettikleri eserlerdir. Orta Asya topraklarından Anadolu'ya ulaşan Türklerin bu topraklarda inşa ettikleri eserlere baktığımızda, bu yapılarda stilize edilmiş ve çeşitli zihinsel altyapılarla üsluplaştırılmış pek çok Şamanist figürün var olduğu gördük. Bu figürler bazen yapıların dış cephelerinde bazen yapıyı süsleyen çinilerde bazen de yapıların iç mekanlarında karşımıza çıkmaktadır. Karşılaştığımız bu motifler ve figürleri Şamanizm'de var olan inançlarla temellendirmeye, yorumlamaya ve değerlendirmeye gayret ettik. Bu sayede Anadolu Selçuklu mimarisindeki Şamanist figürleri ortaya koymuş olduk. ANAHTAR KELİMELER: Anadolu Selçuklu, Şaman, Şamanizm, Figür, Motif.
Maniheizm tasvirleri ile Safevi İranındaki 12 İmam tasvirleri
Şiîliğin kökenleri önemli bir tartışma konusu olarak varlığını sürdürmektedir. Kimi görüşlere göre farklı din ve kültürler Şiîliğin ortaya çıkması ve gelişiminde önemli rol oynamışlardır. Hristiyanlık, Yahudilik ve Hinduizm'le birlikte eski İran kültürünün de Şiîlik üzerinde önemli tesirleri olduğu; Zerdüştlük, Maniheizm gibi inançların Şiîliği etkilediği iddia edilmektedir. Çalışmamız, herhangi bir dinî tesirin sanat alanına da sirayet edeceği düşüncesinden hareketle On İki İmam Şiîliğinin bir devlet mezhebi haline geldiği Safevîler dönemindeki Hz.Muhammed ve On İki İmam Tasvirlerinin tespit edilerek, bu tasvirlerin Maniheist tasvirler ile benzerlikler taşıyıp taşımadığını incelemeyi ve böylece bu dönemdeki Şiî karakterli tasvirlerde herhangi bir Maniheist tesir olup olmadığını tespit etmeyi amaçlamaktadır. Bu amaçla, öncelikle Şiîlik ve Maniheizm'in ortaya çıkışı ve inanç esasları ele alınmış, ardından On İki İmam Şiîliğinin altın çağı olan Safevîler dönemindeki dinî siyaset incelenmiş ve bunun ışığında yine Safevîler döneminde ortaya çıkarılan tasvirler değerlendirilerek söz konusu tasvirlerin Maniheist eserlerle bir benzerlik taşıyıp taşımadığı tespit edilmeye çalışılmıştır.
Yozgat'ın Esenli, Gelingüllü, Divanlı ve Türkmen köylerindeki köy odaları
Zengin bir kültüre sahip Anadolu coğrafyasında yer alan bölgedeki inceleyeceğimiz köy odaları hem sanat tarihi açısından hem de Yozgat tarihi açısından önemli bir yer teşkil etmektedir. Yozgat coğrafyasında toplumsal birlikteliğin sağlandığı en önemli mekânların başında köy odalarını görmekteyiz. Köylülerin burada bir araya geldikleri içerisinde türlü faaliyetlerin yapıldığı bu odalar genellikle köyün zengin kimseleri tarafından inşa edilmiştir. Türk halk mimarisinde önemli bir yere sahip olan köy odalarını gelecek nesillere aktarabilmek amacıyla bu konu seçilmiştir. Yozgat bölgesinde bulunan Türk halk mimarisinin en önemli yapılarından köy odalarını çalışmamızdaki en önemli neden gerektiği ilgi alakayı görmemiş olan bu yapıların tanıtılmasına öncülük etmektir. Birçoğu yıkılmaya yüz tutmuş olan bu yapıların yok olup gitmeden akademik bir çalışmayla gün yüzüne çıkarılması hedeflenmiştir. Bu vesileyle de ayakta duran bu halk mimarisinin öncü yapıları olan köy odalarının korunma altına alınarak gereken özenin gösterilmesine bir katkısı olacaktır. Bu eski yerleşkede bulunan köy odaları hakkında; odaların inşa tarihi, plan tipleri, mimari özellikleri, süslemeleri, kullanılan inşa malzemesi ve teknikleri, geçirdikleri onarımlar ve bugünkü durumları ile odalarda hangi faaliyetlerin yapıldığı detaylı olarak incelenmiştir. Türk halk mimarisinde önemli bir yere sahip olan köy odaları günümüzde belli başlı sebeplerden dolayı yok olmuştur. Bu sebeple ele aldığımız bu çalışmada yer alan köy odalarının kayıt altına alınması ve korunması amaçlanmıştır. Kültürel miras olan köy odalarının hem Yozgat mimarisinde hem Türk mimarisinde sanat tarihi açısından ne derece önem arz ettiğini ortaya konulmaya gayret edilmiştir.