Theses supervised by Prof. Dr. Ali Osman Ateş
10 theses · Çukurova University
Ma`mer b. Raşid ve el-Camii
Bu tezin konusu meşhur hadis alimlerinden biri olan Ma'mer b. Râşid es-San'ânî (95/153-713/770) ve eseri el-Câmi 'dir. Amacı Ma'mer ve eserini yanlış bilinenlerden arındırarak tanıtmaktır. Bu amacı gerçekleştirmek için eser ve müellifi hakkında yanlış bilinenler tenkid edilmiştir. Araştırma bir giriş, üç bölüm ve bir ekten oluşmaktadır. Giriş bölümünde kullanılan kaynaklar ve konu ile ilgili daha önce yapılan araştırmalar tanıtılmış, konunun tarihteki yeri belirlenmiştir. Birinci bölüm Ma'mer' e, ikincisi el-Câmi 'ye, üçüncüsü de Ma'mer' e yöneltilen tenkidlere ayrılmıştır. Daha sonra da elde edilen bilgiler sonuç kısmında ifade edilmiştir. Bölümlerden birincisinde Ma'mer'in hayatı, hocaları, öğrencileri, eserleri, ilmi kişiliği, itikadi, fikhî ve siyasi görüşleri ile etkileri tespit edilmeye çalışılmıştır. Hocaları, eserleri ve görüşleri hakkında yeni ve önemli bilgilere ulaşılmıştır. İkinci bölümde ise hadis edebiyatında Camiler hakkında kısa bilgiler verilip Ma'mer'in Cami 'inin bunlar arasındaki yeri belirlenmiştir. Daha sonra da el-Câmi 'nin zamanımıza ulaşması söz konusu edilip muhtevası hakkında bilgi verilmiştir. Ayrıca büyük hadis alimleri Buhârî ve Müslim'in Ma'mer' den rivayetleri hakkında bazı yeni bilgiler elde edilmiştir. Bölüm sonunda Buhârî ve Müslim'in Ma'mer'den yaptığı nakiller şemalarla gösterilmiştir. Ma'mer'e yöneltilen tenkitlere ayrılan üçüncü bölümde, Ma'mer'e yöneltilen tenkitler inceleme konusu yapılmıştır. Bunlardan en önemli ve dikkat çekeni ise yanında hiçbir kitabı olmadığı için Basra'da yaptığı rivayetlere güvenilemeyeceği iddiasıdır. Ma'mer'e yöneltilen bir diğer eleştiri konusu ise bazı hocalarından yaptığı rivayetlerdir.V Bu bölümde eleştiriye konu olan hususların haklılığı ya da haksızlığı değerlendirilmiştir. Araştırma bir de ek içermektedir. Burada Buhârî ve Müslim'in Ma'mer'den yaptıkları rivayetler kitab ve bab isimlerine işaret edilerek uzun bir liste halinde sunulmuştur. Sonuçta ise araştırma süresince elde edilen bilgiler, yeni tespitler ve bazı önemli değerlendirmeler özet olarak sunulmuştur. Anahtar Kelimeler: Peygamber, Hadis, Sahih, Ma'mer b. Râşid, Yemen.
Es-Suyuti`nin Şerhu`s-Sudur bi Şerhi Hali`l-Mevta ve`l Kubur adlı eseri bağlamında kabir hayatı ile ilgili hadislerin incelenmesi
Ölüm sonrası hayat, tarih boyunca insanlığın önemli merak ve tartışmakonularından biri olmuştur. Bu çalışmada slam'a göre ölüm sonrasının ilk devresi olankabir hayatı, es-Suyûtû'nin Şerhu's-Sudûr adlı eseri bağlamında incelenmiştir. es-Suyûtûve eseri hakkında kısa bilgi verildikten sonra bu eser kapsamında kabir hayatı ile ilgilikonular ve rivayetler incelenmiştir. Böylece bir taraftan slam'da kabir hayatı inancıortaya konulurken diğer taraftan da birçok yanlış inanç ve hurafelere sebep olan zayıf veuydurma rivayetlere işaret edilmiştir.Çalışmamızda öncelikle kabir ve berzah kavramları açıklanmış, slam öncesi dinve kültürlerdeki kabir hayatına dair bilgilere yer verilmiştir. Bu şekilde konunun tarihûve kavramsal temeli ortaya konulmuştur.Ayrıca kabirle ilgili genel özelliklerin zikredildiği rivayetler incelenmiş, bukonudaki yaygın inanışların oluşmasında etkili olan görüşlere de yer verilmiştir.Bununla birlikte kabir süâli ve kabir azabı ilgili ayet ve hadisler araştırılmış, kabirhayatının keyfiyeti konusunda alimlerin farklı görüşlerine de yer verilerek, kabirdeinsanın karşılaştığı iyi/ kötü durumların insanın dünyada yaptıklarının bir yansımasıolduğu sonucuna varılmıştır.Bu çalışmada sağlam bilgi ve delillere dayanması gereken bir inanç konusunda,zayıf ve uydurma rivayetlere yer veren Hadis Ekolü anlayışının birçok olumsuzluklarasebep olduğuna da işaret edilmiştir.Anahtar Kelimeler: Berzah, Suyûti, Ölüm, Hadis, Kabir Azabı, Ahiret, Ruh.
İbn Kayyim el-Cevziyye'nin Hâdi'l-Efrâh ilâ Bilâdi'l-Efrah bağlamında cennet ile ilgili hadislerin değerlendirilmesi
Bu çalışmanın konusu, İbn Kayyım el-Cevziyye'nin, Hâdi'l-Ervâh İla Bilâdi'l-Efrâh adlı eserinde yer alan Cennetle ilgili hadislerin değerlendirmesidir. Amacı datamamen ğaybî bir konu olan Cennet konusunu Kur'ân ve sahîh hadislere dayanarakhadis metodolojisi çerçevesinde objektif bir yaklaşımla incelemektir. Araştırmamız birgiriş ve üç bölümden oluşmaktadır.Giriş bölümünde, Hâdi'l-Ervâh İlâ Bilâdi'l-Efrâh'ın, yazmaları, şerhleri, Cennetliteratürü arasındaki yeri ve genel bir değerlendirmesi yapılacaktır. Eserin müellifi İbnKayyim'in İslâmî ilimlerdeki konumu ve kendinden önceki literatüre vâkıf olmasıHâdi'l-Ervâh'ın önemini daha da artırmaktadır. İbn Kayyim'in münekkid bir âlimolması Hâdi'l-Ervâh'taki hadislerin sağlam olmasına sebep olmuştur.Birinci Bölümde; İbn Kayyım el-Cevziyenin hayatı, eserleri, etkileri, hocaları vetalebeleri hakkında bilgi verilmiştir. Yaşadığı asrın parlayan yıldızlarından biri olan İbnKayyım, arkasından devasa eserler ve çok değerli talebeler bırakarak bu dünyadanayrılmıştır.İkinci Bölümde; Cennet kavramı ve hadis literatüründe Cennet ile ilgilibölümler, Kur'ân'da Cennet, ilâhî ve ilâhî olmayan dinlerde Cennet hakkında bilgiverilmiştir. Genel olarak Cennetin tüm insanlarda ortak bir inanç ve ideal olduğugözlemlenmiştir.Üçüncü bölümde ise Cennetle ilgili olarak, Hâdi'l-Ervâh'ta yer alan rivayetleraraştırma konusu yapılmıştır. Bu rivayetlerin hem sened hem de metin yönündenincelemesi yapılmıştır. Kur'ân'a ve sahîh hadislere uymayan rivâyetler hakkındabilgiler verilmiştir.Anahtar kelimeler: İbn Kayyım, Hâdi'l-Ervâh, Cennet, Cehennem, Sahih, UydurmaRivayet
Ebû Dâvud et-Tayâlisî ve Müsnedi
Bu çalışmada, Ebû Davud et-Tayâlisî ve Müsned'i incelenmektedir. Üç bölümden oluşmaktadır.Birinci bölümünde, et-Tayâlisî öncesi ve onun yaşadığı dönemde Hadis İlmi ele alınmıştır.İkinci bölümde; et-Tayâlisî'nin hayatı, ilmî kişiliği, hocaları, öğrencileri, eserleri, hadis öğrenmek için yapığı yolculuklar ve âlimlerin et-Tayâlisî'ye yönelttikleri eleştiriler üzerinde durulmuştur.Üçüncü bölümde ise; Hadis Edebiyâtında Müsnedler ve Ebû Dâvud et-Tayâlisî'nin Müsned'i çeşitli yönlerden incelenmektedir. Müsned'in nüshaları, mevcut baskıları, Müsned üzerine yapılan çalışmalar ve ilmî değeri hakkında bilgi verilmekte; Müsned'de bulunan hadis çeşitleri, başta Kütüb-i Sitte olmak üzere daha sonraki Hadis kaynaklarında et-Tayâlisî'ye ait rivâyetler ortaya konmaktadır.Anahtar Kelimeler: et-Tayâlisî, el-müsned, tasnîf, Hz. Peygamber, sahîh.
Ebûl-mu'în en-Nesefî'nin Tabsıratü'l Edille adlı eserinde yer alan hadislerin tahrici
Bu çalışmada, Ebû'l-Mu'în en-Nesefi'nin Tabsıratü'l-Edille adlı eserinde yer alan hadislerin tahrici yapılmaktadır. Çalışma üç bölümden oluşmaktadır.Birinci bölümde, Ebû'l-Mu'în en-Nesefi'nin hayatı, ilmi kişiliği, hocaları, öğrencileri, eserleri ve özellikle de Tabsıratü'l-Edille hakkında bilgi verilmektedir.İkinci bölümde, Tabsıratü'l-Edille'de Ulûhiyyet konularıyla ile ilgili olarak yer verilen hadislerin sıhhat durumları incelenmektedir.Üçüncü bölümde ise, nübüvvet, âhiret ve imâmetle ilgili hadislerin sıhhat durumlarının incelenmesine yer verilmiştir.Anahtar Kelimeler: Ebû'l-Mu'în en-Nesefî, Tabsıratü'l-Edille, Kütüb-i Sitte, Hadis, Rivayet, İsnad.
Ahmed b. Hanbel'in Kitâbü'z-Zühd'ü bağlamında Zühd hadislerinin değerlendirilmesi
Dinî anlayışımızın şekillenmesine etki eden önemli unsurlardan biri de sünnetler, hadislerdir. Özellikle dünyaya bakışımızı belirlemede zühd ve zühde değer atfeden hadislerin önemli bir yeri vardır. Zühdle ilgili rivâyetlerin büyük çoğunluğu Hadis Edebiyatında zühd literatürü içerisinde bulunmaktadır. Bu literatürün tanınması zühd konusundaki hadislerin bilinmesi açısından önemlidir. Ayrıca belirtilen konuda birçok mevcut problemin kaynağının hadisler olduğu bilinmektedir. O halde hadislerin sıhhat durumlarının tespitinin birçok problemin çözümüne katkı sağlayacağı kendiliğinden ortaya çıkmaktadır. Bundan başka hadislerde geçtiği biçimde zühd anlayışının tespiti, dinin doğru anlaşılmasına ve çalışma hayatımıza katkı sağlayacağı şüphesizdir. Bu tez bu amaca yönelik bir adımdır.Bu çalışmada Hadis Literatüründe zühd konusu gibi proplemli konulara dayanak teşkil eden rivâyetler Ahmed b. Hanbel'in Kitâbü'z-Zühd'ü bağlamında incelenmiştir.Amacımız Kur'an, sahih Hadisler ve tarihi gerçeklerle uyuşmayan bazı rivâyetleri, aklın ve ilmin prensiplerini esas alarak, Hadis metodolojisi çerçevesinde objektif bir yaklaşımla incelemektir.Çalışmamızda konuyla ilgili Kur'an âyetlerine, hadislere yer verilmiş ve bu konuda yazılmış diğer kitaplardan faydalanılmıştır.Anahtar kelimeler: Sünnet, Hadis, Peygamber, Zühd, Rivâyet, Hadis Edebiyatı, Zühd Literatürü.
Ebû Bekr Ca'fer b. Muhammed el-Firyâbî ve hadis ilmindeki yeri
Bu çalışmada, Ebû Bekr Ca'fer b. Muhammed el-Firyâbi ve onun hadis ilmindeki yeri incelenmektedir. Araştırmamız üç bölümden oluşmaktadır.Giriş bölümünde; konunun sınırları, araştırmanın amacı, kullanılan yöntem ve teknikler üzerinde durulmuştur.Birinci bölümde; Firyâbî'nin yaşadığı asır incelenmiş, hayatı, ilmi kişiliği, hocaları ve talebeleri üzerinde durulmuştur.İkinci bölümde ise; Firyâbî'nin eserleri ele alınmış, hadis ve rical ile ilgili görüşlerine yer verilmiş, zayıf ve mevzu hadislere yaklaşımı ortaya konulmuştur.
Mutʿa nikâhı ile ilgili hadislerin tahric ve tenkidi
Mutʿa nikâhı uygulaması bir câhiliye âdetidir. İslâm'ın gelişiyle beraber tüm câhiliye uygulamalarında olduğu gibi, mutʿa nikâhı uygulaması da yasaklanmıştır. Vârid olan rivâyetlerden anladığımız kadarıyla, sefer zamanı eşlerden ayrı geçen uzun zaman dilimlerinde, Rasûlüllah'a (a.s) başvuran kimi genç sahabîlerin, zarûret gereği mutʿa yapma isteklerine kısa bir zaman için ruhsat verilmiş ve hemen akabinde kıyâmete kadar haram kılınmıştır. İslâm ümmetinin, Şia'nın Caʿferiye kolu hariç tamamı, yasaklandığı bilgisi kendilerine ulaştıktan sonra bu uygulamayı terk etmişlerdir. Mutʿa uygulamasını rivâyetle ortaya çıkan ruhsata değil de âyete dayandıran Caʿferîler, âyeti nesh eden başka bir âyetin gelmediğini iddia etmişler, konuyla alakalı olarak ta sadece ehl-i beyt tarikiyle gelen hadîsleri dikkate alarak mutʿa nikâhının ümmet için rahmet olduğu tezini savunmuşlardır. Hem mutʿa ile alakalı gelen hadisleri rivâyet tekniği açısından ele alıp incelemek, hem de mutʿanın mubahlığına delil kabul edilen Nisa 4/24. Âyeti merkeze alarak tezimizi hazırlamaya çalıştık. Çalışmayı yaparken nikâh, câhiliyede nikâh çeşitleri, sünnî kaynaklarda mutʿa ile alakalı vârid olan hadisler ve tahric ve tenkidi incelememizin kapsamını oluşturdu. Sonuç bölümünde ise, mutʿanın nesh olan bir câhiliye âdeti olduğu ve müslümanlar arasında, kitap ve sünnet çerçevesinde haram olduğunun -Şia hariç- kabul edildiği vurgulanmaya çalışılmıştır. Anahtar kelimeler: Nikâh, mutʿa nikâhı, hadîs, tahric.
Kâfiyeci'nin Hulâsatü'l-Akvâl fî Hadîsi "Inneme'l-aʻmâlü bi'n-Niyyât" adlı eserinin tahkik ve değerlendirilmesi
Çalışma, Hanefî fakihlerden Ebû Abdullah Muhyiddin Muhammed b. Süleyman el-Kâfiyeci'ye (ö. 879/1474) ait "Hulâsatü'l-akvâl fî hadîsi inneme'l-aʻmâlü bi'n-niyyât" adlı eseri tahkik ve değerlendirmeyi hedeflemiştir. Müellif, kitabını üç bölüm halinde ele almıştır. İlk bölümde, hadisçilerin kullandığı bazı terimlere yer verilmiştir. İkinci bölümde, öncelikle "Ameller niyetlere göredir" hadisinin belâgat ve nahiv bakımından durumunu ele almış, ardından bu hadisten çıkan bazı fıkhi hükümler ile fakihlerin bu konudaki ihtilaflarına yer vermiştir. Bu anlamda müellif, yalnızca Hanefî ve Şâfiî mezhebine mensup fakihlerin görüşlerini vermekle yetinmiştir. Çalışmasının son bölümünde ise müellif, hadisin sözlük manalarına dair değerlendirmeler yapmıştır. Müellif (r.h.) bu kitabında, 'Sen …. dersen, ben de ….. derim' şeklinde soru ve cevap tarzında bir üslup takip etmiştir. Kitabında, herhangi bir mezhep veya görüşte taassup göstermemiştir. Mensubu olduğu Hanefî mezhebine aykırı da olsa, doğru olduğunu düşündüğü şeyi ifade etmekten geri durmamıştır. Bu değerli el yazma eserin tahkiki sırasında karşılaştığımız en büyük zorluk, müellifin kitabında müracaat ettiği kaynakların birçoğunu belirtmemiş olmasıydı. Bu anlamda müellifin bu kitabında yüz elliden fazla kaynak kullandığını tespit ettik.
Kanunî'ye ithaf edilen ceberûtname (inceleme-metin)
Bu tez çalışması, Kanunî Sultan Süleyman döneminde (1520-1566) kaleme alınan, tasavvuf içerikli ve Kanunî 'ye ithaf edildiği anlaşılan Ceberûtname adlı eseri konu edinmektedir. Eser daha önce yayımlanmadığı gibi, ilgili literatür kaynaklarında da bu adı taşıyan bir eser tespit edilememiştir. Dolayısıyla yegâne nüshası günümüze ulaşan bu eserin tahlil edilmesi ve değerlendirilmesi o dönemin tasavvuf anlayışı ve tartışmalı konularının tespiti ve literatüre kazandırılması açısından önem arz etmektedir. Çalışmada eserde geçen konu ve görüşlerin ana terimleri tespit edilmiş, eserdeki dini ve tasavvufi kavramların tanımları verilmiş ve eserdeki şekilleriyle sunulmuştur. Eser Türk Dili ile kaleme alınmıştır ve Anadolu'da yazılmış izlenimi vermektedir. Kendi çağının dilini yansıtıması ve önemli konulardan seçki yapması, o tarihlerdeki dini, tasavvufi, felsefi anlayışı yansıtmasının yanı sıra Türk Dili ve Tarihi, Tasavvuf Tarihi gibi alanlarda çalışanlar için de o döneme ait bir kaynak teşkil edeceği düşüncesiyle, tek nüsha olan eserin, orjnal metninin yanında günümüz Türkçe alfabesine aktarımı ve günümüz Türkçe'sine çevirisi de sunulmuştur. Anahtar Kelimeler: Ceberrütname, Tasavvuf, Kanuni Sultan Süleyman