Theses supervised by Prof. Dr. Cevriye Gencer
11 theses · Gazi University
Yetenek tabanlı savunma proje seçiminde yeni bir yaklaşım: MAQ ve çözümleri
Savunma alanında projelerin değerlendirilmesi ve seçimi ülke açısından önemli bir karar problemidir. Projeler normal koşullarda parasal getirilerine dayalı olarak seçilirken; savunma alanında proje gerçekleştirilme riski, çevre, harekât alanındaki faydalar vb şeklinde farklı faydalarına göre değerlendirilmektedir. Projelerin faydalarına göre seçimi literatürde sermaye bütçeleme/sırt çantası/proje seçimi problemleri olarak tanımlanmaktadır.Günümüzde savunma için uzun vadeli planlamalarda, klasik proje seçiminden yetenek tabanlı proje seçim yaklaşımına doğru bir geçiş yaşanmaktadır. Bu yeni yaklaşımda projelere, güvenlik alanındaki kullanımı, personel ve eğitim ihtiyaçları vb şeklinde bir bütün olarak bakılmakta ve farklı kullanım alanlarına göre farklı senaryolar tanımlanmaktadır.Bu tezde, uzun dönemli savunma proje seçiminde yeni bir kombine yaklaşım, MAQ yaklaşımı önerilmektedir. MAQ yaklaşımı, çok amaçlı-AHP-KFY konularını içeren aşamalardan oluşmaktadır. MAQ yaklaşımı ile elde edilen veriler kullanılarak oluşturulan çok amaçlı-çoklu sermaye bütçeleme modeli hedef programlama ve bulanık hedef programlama ile çözülmektedir.Karar vericinin, amaçlar arası öncelik veya amaç ağırlık değerleri bilgilerine sahip olması durumlarına göre öncelikli veya toplamsal ağırlıklı hedef ve bulanık hedef programlama modelleri kullanılmaktadır. Önerilen yaklaşım ve dört ayrı çözüm yöntemi, onaltı proje ve sekiz senaryo üzerinde uygulanmıştır. Elde edilen sonuçlar yorumlanmış ve birbirleriyle karşılaştırılmıştır.Anahtar Kelimeler : Kalite Fonksiyon Yayılımı (KFY), Analitik Hiyerarşi Prosesi (AHP), Sermaye Bütçeleme Problemi (SBP), Hedef Programlama (HP), Bulanık Hedef Programlama (BHP)
Türkiye'de çok modlu taşımacılıkta en kısa yolların belirlenmesi
Çok modlu taşımacılık en az iki ya da daha fazla taşıma türünün (karayolu, demiryolu, denizyolu ya da havayolu) tek bir taşımacılık zincirinde birleştirilmesidir. Çok modlu taşımacılığın getirdiği faydalar ekonomik, çevresel ve operasyonel boyuttadır ve bu taşımacılığın önemi uluslararası ve şehirlerarası gibi uzun mesafe ulaştırma problemlerini içeren lojistik uygulamalarında önem kazanmaktadır.Bu çalışmada, Türkiye' de yurt içi taşımacılıkta mevcut coğrafi şartlar göz önüne alınarak karayolu ve demiryolunu içeren entegre bir sistem önerilmiştir. Önerilen sistemde, karayolları ve demiryollarının mevcut durumları değerlendirilerek, demiryolu ile ulaşımın olduğu yerlere demiryolu ile, demiryolunun olmadığı yerlere karayolu ile ulaşılarak tüm ülkede en kısa turun bulunması hedeflenmiştir. Bu bağlamda gezgin satıcı problemleri ile en kısa yolların belirlenmesinde karınca kolonisi algoritması kullanılmıştır.Taşımacılık faaliyetlerinin maliyetleri arasında en büyük payı enerji maliyetleri oluşturmaktadır. Bu nedenle bulunan en kısa yollar tüketilen enerji miktarı açısından incelenmiştir. Ayrıca, çevreye yayılan karbondioksit miktarı da değerlendirilmiş ve güvenlik, arazi kullanımı, gürültü ve alt yapı maliyetleri yorumlanmıştır.
Proje yönetiminde çok kriterli karar verme tekniklerini kullanarak kritik yolun bulunması
Proje devam ederken, kritik yolda oluşacak en ufak bir gecikme büyük problemler yaşatabilir. Bu nedenle kritik yolun belirlenmesinde sadece süre yada maliyet değil, dikkate alınması gereken pek çok kriter olabilir. Çok sayıda kriterin dikkate alındığı durumlarda da çok kriterli karar verme (ÇKKV) teknikleri kullanılır. Bu tezde, ÇKKV tekniklerinden AHP, PROMETHEE ve MOORA yöntemleri kullanarak kritik yolun belirlenmesi üzerine çalışılmıştır. Ayrıca farklı problem tipleri için uygun olan karmaşık ve belirsiz durumların olduğu problemlerde kullanılan Gri İlişkisel Analiz ve Fuzzy Gri İlişkisel Analiz metotları da uygulanmıştır. Elde edilen sonuçlar hem tezde kullanılan yöntemler arasında hem de literatürdeki çalışma ile karşılaştırılmıştır.
Kurumsal performans karnesi ve havacılık sektöründe bir uygulama
Son yıllarda organizasyonlar, fiziksel varlıkların yanında maddi olmayan değerlerinin de farkına varmaya ve temelinde bilgi olan bu değerleri ölçmek için yeni teknikler geliştirmeye başlamışlardır. Organizasyonların stratejik düşünmek ve rekabette kalıcı üstünlük sağlamak amacıyla uyguladığı performans ölçüm tekniklerinden birisi de Kurumsal Performans Karnesidir. Kurumsal Performans Karnesi, şirketlerin bilgi akışını düzenlediği gibi, yönetimde aksayan yönleri ortaya çıkarak kısa süre içinde telafi edilmesini sağlamaktadır. Bu çalışmada, havacılık ve uzay sanayinde faaliyet gösteren TUSAŞ' da stratejik planların değerlendirilmesinde Kurumsal Performans Karnesi uygulaması yapılmıştır. Mevcut durum analiz edilerek, gelecek altı ay için model kullanılmış ve altı ayın sonucunda değerlendirmeler yapılmıştır. Sonuçlar incelendiğinde, hedeflenen değerlere göre gerçekleşmelere bakıldığında kurumun karne notunun % 88 olduğu görülmüştür.
Bulanık kaba küme yöntemi ile nitelik indirgemede yeni bir algoritma
Günümüzde bilgisayar teknolojilerinin gelişmesi ile yüksek boyutlu veritabanları ile karşılaşılmaktadır. Veritabanlarından gereksiz verilerin atılması, veri içerisindeki örüntülerin bulunması ve elde edilen bilginin kullanılması sürecine veri tabanlarında bilgi keşfi denilmektedir. Nitelik indirgeme, kısaca nitelik uzayının boyutunun belirli ölçütlere göre azaltılması olarak tanımlanmaktadır. Bu kapsamda literatürde birçok çalışma yapılmıştır. Bu çalışmaların içerisinde en ilginç olanlarından biri ise bulanık ve kaba kümelerin melezlenmesi ile yapılan nitelik indirgeme çalışmalarıdır.Bu tezde, tip-2 bulanık kümeler kullanılarak bulanık-kaba kümeler için ayırtedilebilirlik matrisi tabanlı nitelik indirgemede yeni bir yaklaşım önerilmektedir. Önerilen algoritma, UCI makine öğrenimi veri setinden alınan veri kümeleri kullanılarak, literatürdeki nitelik indirgeme algoritmaları ile karşılaştırılmış olup, etkinliğini test etmek için sınıflandırma algoritmalarından faydalanılmıştır.
Havacılık kazalarında uçuş ekibi faktörünün analizi ve yeni bir model önerisi
Halen dünyada en güvenilir ve en hızlı ulaşım sisteminin havayolu taşımacılığı olduğu bilinen bir gerçektir. Ancak ne kadar güvenli olursa olsun risk faktörünün yüksek olduğu bu ortamda, bir çok kazalar meydana gelmektedir. Kazaların sebepleri incelendiğinde, kaza zincirindeki ortak halkanın insan faktörleri olduğu (pilotlar, hava trafik kontrolörleri, bakım elemanları, tasarımcılar, imalatçılar, vb.), insan faktörleri içerisinde de ana sebebin uçuş ekibi olduğu görülmektedir.Yıllar içerisinde havacılık alanında çok büyük teknolojik ilerlemeler kaydedilmesine rağmen, bu teknolojik yenilikleri kullanan insan konusunda pek fazla bir değişiklik olmamıştır. Özellikle hava araçları gibi gelişmiş sistemlerin kullanılmasında ve uçuş görevinin başarıyla icra edilmesinde uçuş ekibinin üstlendiği rol çok daha belirgindir. Eldeki tüm kaynakların uygun ve etkin bir şekilde kullanımını içeren, ortaklaşa bir faaliyetin sonucu olan uçuş ekibi koordinasyonu ile doğru kararlar verilebileceği ve uçuş faaliyetlerinin çok daha emniyetli ve başarılı bir şekilde yürütülebileceği görülmüştür.Bu tez çalışmasında tehditlerin farkına varabilmemiz için öncelikle insan kaynağı ve bu kaynağın ana unsuru olan uçuş ekibi üzerinde durulması gerektiği vurgulanmış, geçmişten günümüze insan performansı ve insan performansını etkileyen bu faktörler analiz edilmiştir. Havacılık kazaları incelenerek bu kazalara etki eden uçuş ekibi faktörü izah edilmiş; insan faktörleri inceleme modellerinden, İnsan Faktörleri Analizi ve Sınıflandırılması Sistemine uçuş ekibi faktörü uyarlanarak yeni bir model önerilmiştir. Elde edilen yeni model ile kazalara etki eden uçuş ekibi faktörlerinin daha etkin ve doğru bir şekilde tespit edilerek, bu sayede kaza oranlarının azaltılabileceği değerlendirilmektedir.
Veri madenciliğinde sınıflandırma problemleri için evrimsel algoritma tabanlı yeni bir yaklaşım: Rough-Mep algoritması
Veri madenciliği, önceden bilinmeyen ilişki ve eğilimlerin bulunması için büyük miktarlardaki veriyi analiz eden, kullanıcılar için anlamsız bilgiyi anlamlı hale dönüştüren bir yöntemdir. Veri madenciliğinde sınıflandırma ise, verilen örneklerden hareket ederek her bir sınıfa ilişkin özellikleri bulan ve bu özelliklerin kural cümleleri ile ifade edilmesini sağlayan bir yaklaşımdır.Bu tezde, veri madenciliğinde sınıflandırma kurallarının keşfi için kaba küme yaklaşımıyla evrimsel algoritmalara dayanan yeni bir algoritma ?Rough-Mep algoritması? önerilmiştir. Rough-Mep algoritmasının etkinliği, klasik makine öğrenimi algoritmaları ve literatürde bulunan algoritmalarla karşılaştırılmış; ikili veya çoklu sınıflı veri kümeleri üzerinde test edilmiştir.
Türkiye'deki atış poligonlarının ergonomik açıdan incelenmesi
Poligon, açık veya kapalı alanlarda emniyetli bir özel ortam sağlanarak değişik çaptaki silahlarla atış yapılan alanlara verilen addır. Poligonlar ISSF (International shooting Sports Federatıon)'nin belirlemiş olduğu standartlara göre yapılmaktadır. Bu standartlara uygun olan poligonlar uluslar arası standartlara uygun poligonlar olarak adlandırılırlar. Bu çalışmanın amacı Türkiye deki atış poligonlarının ergonomik açıdan incelenmesidir. Bu amaç doğrultusunda Türkiye den 23 poligon, yurt dışından ise 7 olmak üzere toplam 30 poligon incelenmiştir. Veriler amaca uygun olarak hazırlanan anket ile toplanmıştır. Elde edilen veriler Windows altında çalışan SSPS 14,0 istatistik programıyla analiz edilmiş olup Excel programıyla grafiklendirilmiştir. Verilerin analizi sonucunda poligonlar; poligon açısı,tribün durumu,soyunma odası durumu, tuvalet ve duş alma yeri,emniyet odası, hakem odası, kafeterya,otopark,hedef sistemi, havalandırma, aydınlatma durumu, ses yalıtım durumu, duvar rengi,mermi tuzakları,zemin durumu, yol aralıkları,stant yüksekliği,görüntüleme merkezi,kontrol odası ve yangın söndürme sistemi açısından ISSF kurallarına göre değerlendirilmiştir.
Müşteriler arası malzeme akışlı eş zamanlı dağıtım-toplama yapılan araç rotalama problemi ve sezgisel çözümü
Es zamanlı dagıtım ve toplama yapılan araç rotalama problemleri ile toplama ve dagıtım problemlerinin bilesimi olan, müsteriler arası malzeme akıslı es zamanlı dagıtım-toplama araç rotalama problemi, malzemenin depodan talep eden müsterilere tasınması, buradan aynı zamanda depoya ve diger müsterilere gidecek malzemelerin de alınarak, toplam katedilen yolu en küçük yaparak depoya dönen araç/araçların rotaların bulunması olarak tanımlanabilir. Bu tezde, yeni bir problem olan müsteriler arası malzeme akıslı es zamanlı dagıtım-toplama araç rotalama probleminin tanımı yapılarak, çözümüne yönelik sezgisel bir algoritma önerilmistir. Önerilen algoritma MATLAB kullanılarak kodlanmıs ve tarafımızdan türetilen 60 adet test örnegi, Dethloff tarafından gelistirilen dört farklı müsteri ekleme kriteri ile çözülmüstür. Anahtar Kelimeler : Araç rotalama, es zamanlı dagıtım ve toplama, toplama ve dagıtım problemleri
Üs bölgesi enerji ihtiyacının karşılanması kapsamında yenilenebilir enerji kaynakları seçiminde çok kriterli karar destek sistemi
Bu çalışmada yenilenebilir enerji kaynaklarının askeri bölgelerde kullanımına ilişkin bir karar destek sistemi önerilmiştir. Modelin oluşturulmasında genellikle üs bölgelerinin bulunduğu rakım ve konum itibari ile rüzgâr ve güneş enerjisinden faydalanmayı kolaylaştıran uygun bölgelerde, rüzgâr ya da güneş enerjisinden elde edilebilecek enerjinin öncelikle üs bölgesinin kendi kendine yetmesi, gereksiz iş gücü kaybının önüne geçilmesi, çevreyi kirletmeyen ve sabit üs bölgesi özelinde, ihtiyaç duyulan enerjinin kesintiye uğramadan kullanımını sağlayacak bir sistem üzerine yoğunlaşılmıştır. Bu kapsamda yenilenebilir enerji kaynağı alternatifleri belirlenirken aynı anda uzman personelden görüş alınarak kriterler tespit edilmiştir. Literatürde yer alan yenilenebilir enerji kaynağı seçimine ilişkin kriterlere askeri açıdan öne çıkan kriterler de ilave edilmiştir. Kriterlerin ağırlıklandırılmasında karmaşık ve birbirine girmiş problem gruplarını geliştirmek, hiyerarşik yapıda uygulanabilir çözümlerin tanımlanmasına katkıda bulunmak amacıyla önerilen ve kriterler arasında var olan ilişkiyi de ortaya çıkarmaya yarayan DEMATEL Yöntemi ile diğer çok kriterli karar verme yöntemlerine nispeten daha az matematiksel işlem içeren ayrıca uzmanlık zorunluluğu gerektirmeyen konularda tercih edilen SWARA Yöntemi kullanılmıştır. Alternatiflerin tercihi/sıralamasında ise bilgilerin; şüpheli, kesin olmayan, kayıp veya eksik olduğu durumlarda kullanılabilen SMAA-2 Yöntemi kullanılmıştır. SMAA-2 Yönteminin diğer bir özelliği olan kriter ağırlık bilgisi girilmeden ve kriterlerin sadece önem sırasına göre değerlendirilerek sonuç veren yönü de alternatif çözümler içinde sunulmuştur. Bulunan alternatif sonuçlar BORDA Yöntemi ile bileştirilerek beş ayrı bölge için değerlendirilmiştir.
Bulanık analitik hiyerarşi prosesi ile yetkinliklerin önceliklendirilmesi: Kamu bankası örneği
Son yıllarda yetkinlik kavramı iş yaşamında giderek daha önemli bir hale gelmektedir. Yetkinlik, yüksek performansı ortalama performanstan ayıran bilgi, beceri ve özellikler olarak tanımlanmaktadır. Bu çalışmada, bir kamu bankasında tüm çalışanlarda bulunması beklenen yetkinliklerin belirlenmesi ve bulanık AHP yöntemi ile çalışanlar ve yöneticiler için önceliklendirilmesi; bu sayede tüm çalışanların daha fazla odaklanmaları beklenen alanların belirlenerek; insan kaynakları süreçlerinde daha doğru ve detaylı bir uygulama sağlanması amaçlanmaktadır. Çalışma temel olarak 3 aşamadan oluşmaktadır: İlk aşama çalışanlarda bulunması beklenen yetkinliklerin belirlenmesidir. Yetkinliklerin belirlenmesi için bankada kullanılan yetkinlik seti, yetkinlik tanımları ile birlikte çeşitli unvanlardaki çalışanlara gönderilmiş ve yetkinlikleri gruplandırmaları istenmiştir. Ardından alınan bilgiler neticesinde çalışanlarda en çok bulunması beklenen yetkinliklerden en az bulunması beklenen yetkinliklere doğru bir sıralama yapılmıştır. İkinci aşama hiyerarşinin oluşturulması ve verilerin temin edilmesidir. Yetkinliklerin belirlenmesinin ardından hiyerarşi kurulmuştur. Kurulan hiyerarşiye göre ikili karşılaştırma matrisleri oluşturulmuş; ekiplere gönderilerek ikili karşılaştırmalar yapılmıştır. Üçüncü aşamada bulanık AHP yöntemi adımları uygulanmıştır. Hesaplamaların sonucunda tüm insan kaynakları uygulamalarında kullanılmak üzere yetkinlikler ve ağırlıklandırılmalar belirlenmiştir.