Theses supervised by Prof. Dr. Hediye Erdoğan
10 theses · Aksaray University
Türkiye karayolu ağında kullanılan hemzemin kavşaklar ile farklı seviyeli kavşakların karşılaştırılması ve Başpınar kavşağı örneği
Türkiye Karayolları Ağında kullanılan hemzemin kavşaklar ile farklı seviyeli kavşakların karşılaştırılması ve Başpınar Kavşağı örneği konulu tez çalışmasında ülkemiz karayolu ağı üzerinde bulunan hemzemin kavşaklar ile farklı seviyeli kavşakların genel hatlarıyla geometrileri, çalışma prensipleri, tasarım esasları ve güvenlik esasları incelenmiştir. Ayrıca Başpınar Kavşağının modern dönel kavşaktan farklı seviyeli kavşağa geçiş sürecindeki planlama ve geometrik tasarım aşamaları ele alınmıştır.
GNSS zaman serilerinde stokastik sürecin tanımlanması
Bu çalışmada, GNSS istasyonları zaman serilerindeki gürültü tiplerinin belirlenmesi amacıyla Gerçek Zamanlı Türkiye Ulusal Sabit GNSS Ağı (TUSAGA-Aktif/CORS-TR) istasyonlarından; AKHR, AKSI, AKSR, ANRK, BEYS, CIHA, HYMN, KAMN, KAPN, KIRS, KLUU, NEVS ve NIGD istasyonlarının N (Kuzey), E (Doğu) ve U (Yükseklik) günlük koordinatları zaman serileri kullanılmıştır. Analiz için, GNSS zaman serileri içindeki uyuşumsuz ölçüler ve veri boşlukları giderilerek, seriler modellemeye hazır bir hale getirilmiştir. Serilere uygulanan bir lineer ve trigonometrik fonksiyon ile belirlenen trend (hız değerleri) ve periyodik bileşen etkileri serilerden giderildikten sonra gürültü verileri elde edilmiştir. İstatistiksel anlamda 1/f (renkli) gürültü süreci, parametre kestirimi için önerilen frekans bölgesi yöntemlerinden biri olan Periyodogram Tabanlı Yöntem ve Dalgacık Dönüşümü Tabanlı Yöntem ile incelenmiştir. Bu incelemeler sonucunda belirlenen gürültü bileşeni (renkli gürültü indeksi) değerlerine göre GNSS istasyonları zaman serilerinin beyaz gürültü ve kesirli spektral indisli gürültü içerdiği görülmüştür. Anahtar Kelimeler: GNSS zaman serileri, Trend bileşeni, Periyodik bileşen, Periyodogram, Dalgacık dönüşümü, Renkli gürültü analizi.
2 ve 3 boyutlu koordinat dönüşümleri; Şırnak ili örneği
Jeodezi alanında gerçekleşen araştırmalarda en büyük önem taşıyan bir faktör olarak kullanılan haritaların bağlı olduğu koordinat sistemlerinden söz edilmesi gerekir. Dolayısıyla, araştırma bölgesine ait olan mevcut harita gibi tüm bilgi ve materyallerin ortak bir referans sistemine dayanması gerekmektedir. Ancak, değişik elipsoit yüzeyi özelliklerini temel alan farklı referanslar nedeniyle, jeodezik çalışmalarında bölgesel veya ülkesel anlamda bilgi üretiminde farklılıklar görünmektedir. Eğer bir çalışmada farklı datumları temel alarak üretilen haritalar, bir arada değerlendirmeye alınacak olursa, ilk başta iki farklı sisteme bağlı olan verilerinin birbirine dönüştürülmesi gerekmektedir. Bu çalışmada, ilk olarak uzayda noktaların koordinatlarını belirlemek için kullanılmakta olan çeşitli koordinat sistemleri incelenmiş, ardından jeodezi alanında kullanılmakta olan yükseklik sistemleri jeoit, elipsoit ve ortometrik yükseklik olmak üzere açıklanmıştır. Ardından, araştırmanın amacı olarak datum dönüşüm yöntemleri, uygulanan dönüşüm modellerin hata hesabı için dengeleme modelleri ve özellikleri sunulmuş, sayısal uygulamalar verilmiştir. Uygulamada, Şırnak-İdil bölgesindeki veriler üzerinde ITRF96 - ED50 dönüşümü gerçekleştirilmiştir. Bu bağlamda iki boyutlu benzerlik ve afin dönüşümü ele alınarak dönüşüm model parametreleri, parametrelere ilişkin hata hesabı ve uyuşumsuzluk ölçü testi sonuçları incelenmiştir.
Büyük Menderes grabeni tektonik hareketlerinin uydu bazlı tekniklerle belirlenmesi
Bu çalışmada, Büyük Menderes Grabeni'nde (BMG) yer kabuğu hareketlerinin belirlenmesi amacıyla bölgede bulunan ve sürekli gözlem yapan 8 adet GNSS istasyonunun ölçülerinin analizleri gerçekleştirilmiş ve bölgenin hız alanı belirlenmiştir. Ayrıca BMG bölgesini tamamen kapsayacak şekilde PS-InSAR analizi yapılarak bölgede gerçekleşen uydu bakış doğrultusundaki (LOS) hareketler belirlenmiştir. Son olarak GNSS ölçülerinin değerlendirilmesi sonucu elde edilen istasyonların günlük koordinat değerleri kullanılarak zaman serileri analizi (ZSA) gerçekleştirilmiştir. GNSS ölçüleri GAMIT/GLOBK yazılım takımıyla değerlendirilmiştir. Analiz sonucunda istasyonların günlük koordinatları, yıllık hızları ve bu hızların standart sapmaları elde edilmiştir. Yapılan analizler sonucunda istasyonların Avrasya Sabit/ITRF08 hızları elde edilmiştir. Sonuçlara göre çalışma bölgesinin yatayda yıllık 25-28 mm hızla Güneybatıya doğru hareket ettiği görülmektedir. Düşeyde; BOZD, AYD1 ve KUSD istasyonlarında (+) yönde bir hız değeri gözlenmiş yani yükseklik değerinin arttığı görülmüştür. En büyük hız değeri 2.42 mm/yıl değeri ile BOZD istasyonunda görülürken en küçük hız değeri 0.71 mm/yıl değeri ile AYD1 istasyonunda elde edilmiştir. DNZ1, PAMU, AYDN, DIDM ve DIDI istasyonlarında ise (-) yönde bir hız değeri gözlenmiş yani yükseklik değerinin azaldığı görülmüştür. En büyük hız değeri -5.12 mm/yıl hız değeri ile PAMU istasyonunda ve en küçük hız değeri -0.06 mm/yıl hız değeri ile AYDN istasyonunda görülmüştür. PS-InSAR analizinde, 13.01.2016 ile 16.12.2018 tarihleri arasında algılanmış 36 adet SAR görüntüsü kullanılmıştır. Analizler StaMPS programı kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Analiz sonuçlarına göre çalışma bölgesi için elde edilen uydu bakış doğrultusundaki (LOS) yıllık hızlar incelendiğinde; bölgede yıllık 23 mm'ye kadar alçalma değerleri ve 13 mm'ye kadar yükselme değerleri elde edilmiştir. Ayrıca grabenin merkezinde alçalma, grabenin kuzeyinde ve güneyinde yükselme tespit edilmiştir. GNSS istasyonlarının Kuzey(N), Doğu(E) ve Yükseklik(U) günlük koordinat değerlerine zaman serileri analizi uygulanarak istasyonların istatistiksel olarak anlamlı trend, periyodik ve stokastik bileşenleri belirlenmiştir. Trend bileşeni analizi sonucunda istasyonların yatayda yıllık 24 mm ile 32 mm arasında değişen hızlarla Güneybatıya doğru hareket ettiği görülmektedir. İstasyonların Batı ve Güney yönündeki lineer hareketlerinden elde edilen ortalama bileşke hareket 25.72 mm/yıl ve yönü güneybatıdır. İstasyonların Yükseklik koordinatlarındaki lineer hareketler incelendiğinde AYD1 ve BOZD istasyonlarında (+) yönde bir hareket gözlenmiş yani yükseklik değerlerinin arttığı görülmüştür. En büyük lineer hareket 1.43 mm/yıl değeri ile BOZD istasyonunda görülürken en küçük lineer hareket 0.27 mm/yıl değeri ile AYD1 istasyonunda hesaplanmıştır. DIDI, DIDI1, DIDI2, DNZ1, AYDN, DIDM ve PAMU istasyonlarının yükseklik koordinatlarındaki lineer hareket (-) yöndedir. En büyük lineer hareket -13.79 mm/yıl değeri ile PAMU istasyonunda ve en küçük lineer hareket -2.32 mm/yıl değeri ile DIDI istasyonunda tespit edilmiştir. Periyodik bileşen analizinde istasyonların Kuzey, Doğu ve Yükseklik zaman serilerinin içerdikleri periyodik bileşenler HFD ile belirlenmiştir. Elde edilen periyot değerleri 2 gün ile 432 gün arasında değişmektedir. Stokastik bileşen analizi sonucunda zaman serileri için ARMA(1,1) ile ARMA(15,14) arasında değişen farklı derecede ARMA modelleri seriler için uygun görülmüştür.
Doğal ve insan kaynaklı afetlerin interferometrik SAR yöntemi ile incelenmesi
Afetler meydana geldiği çevrede sosyal, ekonomik, fiziki ve psikolojik etkiler bırakan şiddetli olaylardır. Afetlerin önceden tahmin edilmesi ve meydana gelen bir afetin etki alanının tespit edilmesi çevre ve insan yaşamına olan tehditleri en aza indirmek için oldukça önemlidir. Bu tezin amacı doğal veya insan kaynaklı farklı afet türlerinin InSAR yöntemine bağlı olarak geliştirilen DInSAR yöntemi, PS-InSAR yöntemi ve değişim analizleri ile araştırılmasıdır. Afetler incelenirken araştırma kapsamında 2015 Şili Illapel depremi, 2019 Peru Loreto depremi, Chenjiagang Kimya Sanayi Fabrikası'nın patlaması, Endonezya Sunda Boğazı'ndaki tsunami ve Kaliforniya Carr yangını uygulamaları afetlerin etki alanlarının tespitine yönelik, Konya Karapınar ilçesindeki düşey deformasyonlar ve Filipinler Mayon Yanardağındaki volkanizmalar ise hem etki alanlarının tespiti hem de önceden tahmin aşamasına yönelik olmak üzere 7 farklı uygulama yapılmıştır. Yapılan uygulamalarda 5,6 cm (C-bant) dalga boyuna sahip Sentinel-1 uydularından elde edilen 50 adet SAR görüntüsü ve Perissin (2009) tarafından geliştirilen SARPROZ programı kullanılmıştır. Yapılan araştırma sonucunda DInSAR yöntemi ve PS-InSAR yöntemi ile yapılan uygulamalarda elde edilen sonuçların yeterli olması, değişim analizi çalışmalarında ise elde edilen sonuçların başka kaynaklanan elde edilen veriler ile kullanılabilecek düzeyde olması InSAR yönteminin farklı afet araştırmalarında kullanılabileceği göstermektedir.
Kırıkkale ve çevresi GNSS istasyonları davranışlarının tanımlanması
Bu çalışmada; Kırıkkale ve çevresinde yer alan 10 adet Gerçek Zamanlı Türkiye Ulusal Sabit GNSS Ağı (TUSAGA-Aktif/CORS-TR) istasyonlarındaki lineer değişimleri incelenmiş ve bölgenin plaka hız değerleri elde edilmiştir. Bu sebeple; TUSAGA-Aktif (CORS-TR) istasyonlarından; ANRK (Ankara), BOG1 (Boğazlıyan), CANK (Çankırı), CMLD (Çamlıdere), CORU (Çorum), HYMN (Haymana), KIRS (Kırşehir), KKAL (Kırıkkale), SUNL (Sungurlu) ve YOZ1 (Yozgat) istasyonlarının 2015-2018 yılları arasındaki günlük koordinatları akademik yazılımlardan GAMIT-GLOBK ile elde edilmiştir. Elde edilen zaman serilerine lineer bir fonksiyon uygulanarak, istasyonların lineer davranışları hesaplanmıştır. Analiz sonucu, hesaplanan yatay lineer hareketlerin CANK, CMLD ve HYMN istasyonları için güneybatı yönünde ortalama 20.16 mm/yıl, diğer istasyonlar için ise kuzeybatı yönünde ortalama 19.19 mm/yıl olarak hesaplandı. BOG1 ve HYMN İstasyonların yukarı (up) zaman serilerinde ise lineer hareketin (-) yönlü, ANRK, CANK, CMLD, CORU, KIRS, KKAL, SUNL ve YOZ1 istasyonlarında (+) yönlü olduğu tespit edildi. Bu çalışma sonucu hesaplanan istasyonların lineer değişimlerinin (hızlarının) Kırıkkale ve çevresi plaka hareketleri ile ilgili çalışmalarla uyuşumlu olduğu görülmüştür. Ayrıca, GNSS istasyonları kuzey, doğu ve yukarı koordinatları zaman serilerinde korelasyon ve otokorelasyon katsayıları hesaplanmıştır. Elde edilmiş olan korelasyon katsayıları ile istasyon hız değerleri ilişkilendirilmiştir.
İç Anadolu bölgesi sabit GNSS ağının izlenmesi
Bu çalışmada; İç Anadolu Bölgesi'nde yer alan 30 tane Sabit GNSS istasyonlarının Kuzey (North), Doğu (East) ve Yükseklik (Up) yönlerindeki lineer davranışları zaman serileri analizi bileşeni olan trend bileşeni ile elde edilmiştir. İstasyonların 2017 - 2020 yılları arasındaki zaman serileri hem ITRF14 Referans sistemi hem de Avrasya sabit alınarak GAMIT_GLOBK yazılımı ile hesaplanmıştır. Analiz sonucu, ITRF14 sabit aldığımızda İç Anadolu Bölgesi GNSS istasyonlarının tamamının kuzeydoğu yönünde hareket ettiği, ortalama yatay hareketin ise 16.95 mm/yıl olduğu tespit edilmiştir. İstasyonların zaman serilerinden hesaplanan kuzeydoğu yönündeki bu hareket, İç Anadolu Bölgesi'nin ITRF sistemindeki global hız değeridir. Avrasya sabit sistemine göre ise, İç Anadolu Bölgesi'nin doğusunda kalan istasyonlarının ortalama yatay hızı 17.59 mm/yıl kuzeybatı yönünde, batısında kalan istasyonların ise ortalama yatay hızı 18.66 mm/yıl güneybatı yönünde tespit edilmiştir. Bu hareket yönü ve hız değeri açısından Anadolu plakasının güneybatı yönündeki hareketini göstermekte ve elde edilen başka araştırma sonuçları ile uyuşmaktadır. İstasyonların yükseklik koordinatlarındaki lineer değişimlerde, en büyük lineer değişim KNY1 (ortalama= -48.64 mm/yıl) istasyonunda tespit edilmiştir. KNY1 istasyonundaki bu değişimin, bu bölgedeki (Konya Kapalı Havzası) yeraltı su seviyesindeki azalmadan kaynaklandığı düşünülmektedir. ITRF14 ve Avrasya sabit sistemlerinde elde edilen zaman serileri lineer değişimler için elde edilen m0 değerleri kuzey ve doğu yönleri için yaklaşık aynı iken, yükseklik değerleri için kuzey veya doğu yönlerine göre yaklaşık 2-3 katı kadar büyük olduğu ifade edilebilir.
Atık ve içme suyu altyapı bilgi sistemi: Tatvan örneği
Yerleşim yerlerinde nüfusun artmasıyla birlikte yeni yaşam alanlarının açılması gerekir. Bunun sonucunda altyapı sorunları ortaya çıkmaktadır. Altyapı sorunlarının şehirde oluşturduğu olumsuz etki ile mal ve can kaybı yaşanabilmektedir. Altyapı hatları geçmişten günümüze kadar farklı yollarla ve farklı standartlarla yapılmıştır. Bu hatlar, bütün şehir için göz önüne alındığında çok uzun ve karışık yapılar ortaya çıkmaktadır. Belediye, Telekom, Elektrik Dağıtım Şirketi, Doğalgaz Dağıtım Şirketi gibi farklı kurum ve kuruluşların altyapı çalışmaları vardır. Altyapı çalışma alanlarında can ve mal kaybının olmaması için bu kurum ve kuruluşların birbiriyle koordine olması gerekir. Bu koordine, altyapı bilgi sistemi ile sağlanabilir. Bu sistem, sorgulanan ve analiz yapılabilen altyapı bilgileriyle sonuca kısa sürede ulaşılabilmesine imkan sağlar. Ayrıca içme suyu ve atık su ile ilgili problemlerle etkili bir şekilde müdahale etmeyi ve yönetilebilir seviyeye getirmeyi sağlar. Bu tez çalışmasında, Bitlis ili Tatvan ilçesindeki atık ve içme suyu altyapısında oluşabilecek bir probleme anında en doğru karar verilebilmesi, maliyet analizlerinin yapılabilmesi, verilerin hızlı bir biçimde sunulabilmesi, konumsal sorgulamaların yapılabilmesi, bu günün ve geleceğin en doğru biçimde planlanabilmesine imkan sağlamak için altyapı bilgi sisteminin bir uygulaması yapılmıştır. Uygulamanın yapılmasında, ölçeklendirilebilir entegre bir CBS yazılımı olan ArcGIS programından faydalanılmıştır. Ayrıca atık su ve içme suyu altyapı bilgi sisteminin Tatvan ilçesine getireceği olası faydalar incelenmiş ve ileride bu tür yapılacak çalışmalar için öneriler sunulmuştur.
Kadastro güncelleme çalışmasında paftalarının değerlendirilmesi: Bitlis ili örneği
Ülkemizde kadastro çalışmaları yaklaşık olarak 90 yıldır devam etmektedir. İlk yapılan tesis kadastrosu dönem şartları düşünüldüğünde eski yöntemler ve eski ölçü aletleriyle yapılmış, çoğu herhangi bir koordinat sistemine dayandırılmamış veya mevzi olarak koordinatlandırılıp oluşturulmuştur. İlk kadastro sonucu oluşturulan bu kadastro paftaları gelişen teknoloji karşısında hem teknik olarak hem de hukuki olarak yetersiz kalmıştır. Değişen bu teknolojiye uyum sağlanabilmesi ve teknik sorunların giderilmesi gibi nedenlerden ötürü paftaların güncellenmesi ihtiyacı doğmuştur. Bu tez çalışmasında, kadastro güncelleme çalışmasının hukuki dayanakları ve teknik boyutları irdelenmiş ve iş akış süreci açıklanmıştır. Özellikle, eski ve güncelliğini kaybetmiş yöntemlerle oluşturulmuş kadastro paftaları ile günümüz teknolojileri kullanılarak oluşturulan nispeten eskiye oranla hata oranı minimize edilmiş paftaların karşılaştırılması ve değerlendirilmesi yapılmıştır.
Dolgu alanları yüzey deformasyonlarının uydu görüntüleri ile belirlenmesi
Trabzon Akyazı Stadyumu, Ordu – Giresun Havalimanı deniz dolgusu üzerine inşa edilen yapılardır. Bu yapıların üzerindeki yüzey deformasyonlarının izlenmesi, yapılarda meydana gelebilecek aksaklıkların önlenmesi için çok büyük önem taşımaktadır. Bu amaç doğrultusunda, dolgu alanına tesis edilen bu yapılardaki yüzey deformasyonlarını belirlemek için Sentinel 1 uydularından elde edilen 2020 ile 2022 yılları arasındaki SAR görüntülerine PS-InSAR yöntemi uygulanmıştır. Uygulama sonucu Trabzon Akyazı stadyumu çevresinde bulunan noktaların hareketlerinin -7 mm ile 4 mm aralığında, Ordu-Giresun Havalimanında meydana gelen yüzey hareketlerinin ise -7 mm ile 8 mm aralığında değiştiği görülmüştür. Özellikle dolgu alanlarının sahil kesimindeki değişimlerin negatif, karasal kesimlerinde ise küçük ve pozitif yönde olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca, elde edilen sonuçlar, dolgu alanı üzerindeki yapıların sürekli olarak izlenmesinde InSAR zaman serisi yöntemlerinin ve SAR uydu görüntülerinin kullanılabilirliğini ortaya koymuştur.