Theses supervised by Prof. Dr. Nesrin Bayraktar Erten
21 theses · Hacettepe University
Dualar ve şerhler kitabı (Metin-yazı çevrimi-söz yapımı-dizin)
Türk edebiyatında yüzyıllar boyunca çok sayıda eser verilmiştir. Bu eserlerin bazıları üzerinde çalışmalar yapılarak bilim âlemine tanıtılmış, bazıları üzerinde ise henüz bir çalışma yapılmamıştır. Araştırmacılara büyük katkı sağlayan bu el değmemiş yazmalar Türk diline zengin bir kelime hazinesi katmaktadır. Bu sebeple bu eserlerin tanıtılması büyük önem arz etmektedir. Bu tezin konusu olan bu yazmalardan biri de henüz yazarı bilinmeyen, XVI. yüzyıla veya daha öncesine ait olduğu düşünülen ve içerisinde birçok Arapça yazılmış duaların ve bunların Eski Anadolu Türkçesiyle yazılmış şerhlerinin bulunduğu 159 varaktan oluşan "Dualar ve Şerhler Kitabı"dır. Müellif kitaba belli bir ad koymadığı için kitabın içinde yer alan Arapça yazılmış birçok dua ve bunların şerhlerinin olması dolayısıyla kitaba "Dualar ve Şerhler Kitabı" adı vermek uygun görülmüştür. Tezin amacı da içerisinde bazı Arapça duaların bulunduğu ve bunların Eski Anadolu Türkçesiyle yazılmış dua şerhlerini çevirmek, kelimelerin dizinini hazırlamak , söz yapımına bakmaktır. Bu bakımdan çalışma, temel olarak üç bölümden oluşmaktadır. İlk bölümü oluşturan inceleme bölümünde söz yapımı bulunmaktadır. Metin bölümünde söz konusu eserin yazı çevrimi yer almaktadır. Son bölümde ise dizin yer almaktadır. Araştırma doğrultusunda yapılan inceleme sonucu yazmanın bütününe bakıldığında yazılma tarihi Türk dilinin Eski Anadolu Türkçesinin son dönemlerine rastlamaktadır. Bu açıdan yazma bilim dünyasına önemli veriler kazandıracaktır. Yazmada rastlanan birçok arkaik kelimeler yazmanın önemini ortaya koymaktadır. Anahtar Kelimeler: Dua, Şerh , Eski Anadolu Türkçesi, Söz Yapımı
Eski Türkçe, Orta Türkçe ve Türkiye Türkçesi atasözlerinde klitikler
Bağımlı ve bağımsız biçim birimi özellikleri gösterebilen, bağımsız biçim birimlerin bağımlı biçim birimi olarak kendisinden önceki veya sonraki ağırlayıcıya daima eğilimli olan ve böylece fonolojik bir birliktelik oluşturabilen yapılar klitiklerdir. Aynı zamanda ekler ve sözcüklerle ortak özellikler taşıyan, vurgusuz ve vurguyu kendisinden önceki heceye atan yapılardır. Klitiklerin tipolojileri ve sınıflandırılması için yapılmış test çalışmaları, bu tezde detaylı bir biçimde verilmiştir. Eski Türkçe, Orta Türkçe ve Türkiye Türkçesindeki klitikler, atasözleri temelinde ele alınmıştır. Zamir kökenli kişi eklerinin klitikleşme durumu ve ek fiilin klitikleşme durumu incelenmiş ve diğer incelenen klitikler ise ayrı bir başlık içerisinde değerlendirilmiştir. Diğer incelenen klitiklerin çoğu ekleşme, dil bilgiselleşme ve parçacık özelliği gösteren yapılardır. Bu klitikler şunlardır: A / -+A, -+CA, -+çI, dA, erinç, erki ve ki, -gIl, gU / -+gU, kim, klitik +ki, -lA ve -(y)lA ̴ ile, mA / -mA, mX soru klitiği, Ok, takı, teg, üçün ve için, yme. Türk atasözlerindeki klitikler, tezin sonuç bölümünde "Eski Türkçe ve Orta Türkçe Atasözlerinde İncelenen Klitikler" ve "Türkiye Türkçesi Atasözlerinde İncelenen Klitikler" olarak sınıflandırılmıştır.
Muhammed'in Ferruḫ u Hümā ('Işḳ-Nâme) adlı eseri üzerine anlambilimsel ve tematik bir inceleme
Eski Anadolu Türkçesi adlı yazı dilinin evrelerinden Beylikler Dönemi, çok sayıda Türkçe eserin kaleme alındığı bir dönemdir. 14. ve 15. yüzyıllarda, Muhammed adlı yazar tarafından yazılmış olan Ferruḫ u Hümâ ('Işḳ-nāme) adlı eser, Ferruh ve Hüma adlı iki karakter arasında geçen olayları anlatan beşerî bir aşk mesnevisidir. Araştırma, üç ana başlığa sahip olup ilk bölüm, Eski Anadolu Türkçesi Dönemi, söz konusu yazar ve eser hakkındadır. İkinci bölüm, Ferruḫ u Hümā'nın içerisinde yer alan isimlerin tematik olarak sınıflandırması üzerinedir. Üçüncü bölüm ise sözcük anlam bilimi çalışmasının art zamanlı metot ile incelenmesi üzerinedir.
Tercüme-i Ferhengnâme-i Sa'dî'nin söz varlığı
Hoca Mes'ûd XIV. yüzyılda Tercüme-i Ferhengnâme-i Sa'dî isimli eserini yazarak Sa'dî'nin Bostan isimli eserinin Türkçeye ilk manzum çevirisini yapmıştır. Tercüme-i Ferhengnâme-i Sa'dî'nin söz varlığı; Giriş, Tematik Sözlük, Kökenbilimsel İnceleme, Anlambilimsel Yapı, Eşdizimlilik ve Dizin olmak üzere altı başlıkta incelenmiştir. Eserdeki kelimelerden tarama sözlüğünde az tanıklanmış olanlar ve daha önce hiç tanıklanmamış olanlar seçilerek EAT söz varlığına katkıda bulunulmuştur. Eseri meydana getiren kelimeler kökenlerine göre sınıflandırılarak Türkçe kelimelerin metin üzerindeki kullanım oranı ve yabancı kökenli kelimelerin sıklık oranı da tespit edilmiştir. Eserdeki anlam olayları Eski Anadolu Türkçesinden Türkiye Türkçesine göre incelenmiştir.
Türk dili tarihî boyunca {+CA} eki ve işlevleri
Türk dili tarihi boyunca karşımıza çıkan {+CA} eki, Türkçenin ilk yazılı metinleri kabul edilen Orhon Yazıtlarında çekim ekleri içerisinde yer almakta, eşitlik durumu olarak kabul edilmektedir. Ekin tarihi süreçlerdeki değişimi ve çekim eklerinin bulundurması gereken bazı kriterler baz alındığında yapım eki olma niteliğine daha yatkın olduğu anlaşılmaktadır. Eklendiği isimlere bir çekim eki özellikleri vermemekte, sıfat ve zarf niteliği kazandırmaktadır. Bahsedilen nitelikler dışında dil adı, yer adı, hayvan ve bitki adları gibi sözlük değeri olan kalıcı isimler oluşturmakta da kullanılmaktadır. {+CA} eki bu işlevleriyle Türk dilinin tarihî süreçlerinde bir yapım eki gibi hareket etmiştir. Yapım eki olma niteliğiyle birlikte geldiği isimlere yüklediği anlam sadece eşitlik durumuyla kalmamaktadır. Eşitlik anlamı dışında isimlere göre, kadar, gibi, olarak vb. anlamlar katmaktadır. Anlam ve kullanım çeşitliliğiyle Türkçenin işlek kullanıma sahip eklerinden biri kabul edilmektedir. Türkiye Türkçesine gelindiğinde alıntı sözcüklerin Türkçeleştirilmesinde işlek olarak kullanıldığı ve bir yapım eki işleviyle hareket ettiği anlaşılmaktadır.
Türk dili tarihi içerisinde {+lık} ekinin gelişimi ve işlevleri
{+lIk} eki, Türkçenin en işlek yapım eklerinden biri olup Orhon Yazıtları'ndan günümüz eserlerine kadar varlığını korumuştur. Türk dili tarihi boyunca yaşanan değişim ve etkileşimler, {+lIk} ekinin de seyrini etkilemiştir. Ekin gelişimi devam ederken, işlevleri de tarihî süreç içerisinde artış göstermiştir. Yapılan çalışmaya göre, on altı işlev bulunmaktadır. Bu işlevler: bitki, hayvan, alet, eşya, giysi, renk, yer adı yaparak somut adlar; aidiyet ve mensubiyet, meslek, tıp terimleri, sayı, zaman, ölçü ve soyut adlar; ikilemeler, kalıcı isimler, sıfatlar yapmaktır. Bunun dışında ekin, yardımcı filler ve {+çI}, {+mAk}, {+mAz}, {+sIz} gibi eklerle de bir araya geldiği görülmüştür.
Türk dilinde güzel: Kavramsal bir inceleme
Türk dilinde ''güzel'' anlamında kullanılan ve günümüze ulaşan pek çok sözcük bulunmaktadır. Güzel sözcüğü kısaca ''göze ve kulağa hoş gelen, hayranlık uyandıran, çirkin karşıtı, iyi, hoş, tatlı'' gibi anlamlara gelmektedir. Türk dilinin dönemlerine bakıldığında ''güzel'' anlamına gelen yabancı sözcüklerin de dilimize girdiği görülmüştür. Zamanla ''güzel'' anlamını yitiren sözcüklere de rastlanmıştır. Kavram ise bir nesnenin veya düşüncenin zihindeki soyut biçimidir. Bu çalışmada Türk dilinin dönemlerine ve eserlerine bakılarak öncelikle ''güzel'' anlamına gelen sözcüklerin neler olduğu tespit edilmiştir. Giriş Bölümünde, ''güzel'' kavramı ile ilgili kaynaklara ve çalışmada kullanılan yönteme ilişkin bir değerlendirme yer almaktadır. Birinci Bölümde, incelenen eserlerden hareketle sözcüklerin kökenlerine bakılarak Türkçe, Arapça ve Farsça sözcükler tespit edilmiştir. İkinci Bölümde, bu sözcüklerin hangi ekler ile birlikte kullanılmış olduğu örneklerle gösterilmiştir. Üçüncü ve son bölümde sözcükler, güzel sözcüğünün geldiği anlamlara göre sınıflandırılmış ve örnekler verilmiştir. Sonuç Bölümünde ise tezin genelinde elde edilen sonuçlar değerlendirilmiştir.
Türk dilinin giyim kuşam terimleri üzerine biçim ve anlam incelemesi
Giyim, ilk etapta vücudu dış etkenlere karşı korumak, gizlenmek için bir kısmını veya tamamını herhangi bir şekilde örtme, kaplama işidir. Kuşam ise basit anlamıyla kuşanmak, giyinme işini süslemek, sürmek ve sürünmek olarak düşünülebilir. Tarihsel süreçte insan; içinde bulunduğu coğrafyaya, yaşam biçimine, toplumsal statüsüne, inancına ve zevklerine göre giyimini şekillendirmiştir. Toplumdan topluma değişen bu durum Türk kültüründe de konargöçer yaşanılan dönemden başlayıp günümüze kadar gelişim göstererek gelmiştir. Özellikle yerleşik hayata geçiş, ev ve aile olgusunun oluşması, giyim kuşamı belirgin olarak etkilemiştir. Kültürel düzey, coğrafi şartlar, toplumsal etkenler, ticari ilişkiler, ekonomik yapı ve ihtiyaçlar giyim olgusunu ve buna bağlı söz varlığını biçimlendirmiştir. Böylece kullanılan ham maddeden başlayarak; vücudun her bölümü için ayrı ayrı olan giysiler, kadın ve erkeğe ait olanlar şeklinde de çeşitlilik kazanmıştır. Türk kültüründe giyim kuşama verilen değer bu çeşitlilik sayesinde ortaya çıkmaktadır. Türkler için giyim sadece vücudu örtmek ya da korumak için değil; güç sergilemek, beğenilmek ve toplum içinde saygınlığı arttırmak için bir araç hâline gelmiştir. Böylece giyim kuşamlarında tek tip değil, her koşul ve ortam için farklı ürünler seçmişlerdir. Bu çeşitlilik söz varlığına da yansımış; yazılı eserlerde, özellikle sözlüklerde yerini almıştır. Bu süreçte giyim kuşam olgusu için üretilen sözcükler dönemlere ait eserlerden yola çıkılarak rahatlıkla belirlenebilir. Bu çalışmada Türk dilinin insana ait olan giyim kuşam sözcükleri; dönemlere ait eserler temel alınarak belirlenmiş, biçim, anlam ve kavram bağlamında incelenmiştir. Bu sözcükler ait oldukları toplumun maddi ve manevi özelliklerini yansıttıkları için önem arz etmektedirler. Belirlenen sözcüklerin büyük bir çoğunluğunun Türkçe olması, Türk dilinin gücünü ortaya koymaktadır. Çalışmanın amacı Türkçenin kendine has, bizzat kendilerini yansıtan sözcüklerini bulmaktır.
Türkçede -mAk ve -mAklIk eylemlikleri üzerine işlevsel bir inceleme
Dil bilgisi kitaplarında "Mastar, Ad-fiil" olarak nitelendirilen -mAk ve -mAklIk ekleri, fiil kök ve gövdelerine eklenerek geçici hareket adları yaparlar. Bu hareket adları çeşitli oluş, kılış ve durumları gösterirler. -mAk ve -mAklIk ekleri, hareket işlevinin yanı sıra kalıcı ad yapma özelliği de taşırlar. Eski Türkçeden Türkiye Türkçesine kadar kullanımı devam eden -mAk eki ve geçmişte kullanılan ancak günümüzde kullanımdan düşen -mAklIk eki bu tez çalışmasının ana konusudur. Bu tez çalışması iki ana bölümden oluşmaktadır. Öncelikle "Giriş" kısmında, -mAk ve -mAklIk eklerine dair çeşitli araştırmacıların sunduğu bilgiler derlenmiştir. "Birinci Bölüm"de -mAk ekinin cümledeki konumuna göre (yüklem, özne, nesne, dolaylı tümleç, zarf tümleci) hareket işlevi ve kalıcı ad yapma işlevi incelenmiştir. "İkinci Bölüm"de ise -mAklIk ekinin cümledeki konumuna göre (yüklem, özne, nesne, dolaylı tümleç, zarf tümleci) hareket işlevi ve kalıcı ad yapma işlevi incelenmiştir. Bu araştırmalar, Türkçenin tarihî ve günümüz metinlerinden alıntılanan örneklerle yapılmıştır. Son olarak iki ekin cümledeki işlevselliği ve eklerle olan kullanımları gibi karşılaştırmalar "Sonuç" kısmında tablolarla değerlendirilmiştir. Anahtar Sözcükler: -mAk eki, -mAklIk eki, Eylemlik, İşlev, İşlevsellik
Haẕa Kitābu İskender-nāme [90r - 135v] (inceleme-metin-dizin)
İslam Edebiyatında yaygın olarak görülen mesnevi konusu olarak İskendernameler Türk Edebiyatında da önemli yer tutar. Elimizde bulunan eser Vatikan Kütüphanesinin Türkçe Yazmalar bölümünde 145 numarada kayıtlı "Haẕa Kitābu İskendernāme" adlı bir İskendernamedir. Söz konusu eserin 90r ile 135v varakları bu tezin çalışma konusunu oluşturmaktadır. Bu çalışma sırasında nazım kısımlarında müellifinin Hamzavî olduğu tespit edilmiştir. Nüshanın yazılış tarihi kesin olmamakla birlikte, müellifi olan Hamzavî, XIV. ile XV yüzyılları arasında yaşamış olup eser XV. yüzyıl dil özellikleri göstermektedir. Bu sebeple eserin XV. yüzyıla ait olduğu düşünülmektedir. Bu çalışma, "Giriş", "Dil İncelemesi: Söz Yapımı", "Transkripsiyonlu Metin" ve "Dizin" bölümlerinden oluşmaktadır. Yazmayı tanıtan 'Giriş' bölümünden sonra İskendernameler ve Hamzavî'nin hayatı ve eserlerinin ele alındığı birinci bölüm yer almaktadır. 'Dil İncelemesi: Söz Yapımı' bölümünde eserden yola çıkılarak Eski Anadolu Türkçesinde söz yapımı incelenmiştir. "Transkripsiyonlu Metin"in yer aldığı üçüncü bölümde Arap harfli metin Türkçe Transkripsiyon Alfabesine aktarılmıştır. Tezin sonunda "Sonuç" ve "Kaynakça" bölümleri verilmiştir. Daha sonra eseri oluşturan kelimeler ve özel adlar analitik dizin olarak sıralanmıştır. Anahtar Kelimeler: İskender-name, Türk Dili, Eski Anadolu Türkçesi, Hamzavî, söz yapımı
Türkçede "ne… ne(de)…" bağlacının gelişimi
Bağlaçlar kelime, kelime grubu ve cümleleri bağlayan sözcük türleridir. Bağladıkları ögeleri yapı, şekil ve anlam yönünden tamamlar ve kullanıldıkları cümleye sebep, sonuç, şart, olumsuzluk gibi anlamlar katarlar. Bu bağlaçlardan kullanıldığı cümleye olumsuzluk anlamı yükleyen, sözcük, sözcük grubu ve tümceleri bağlamakta kullanılan, genellikle olumlu yüklemle kullanılan ve Türkiye Türkçesine kadar işlekliğini koruyan ne… ne (de)… bağlacı bu tez çalışmasının asıl konusudur. Bu tez çalışması üç ana bölümden oluşmaktadır. "Birinci Bölüm"de bağlaçlar hakkında yapılan tartışmalar, dil bilimcilerin daha önceki çalışmalarından hareketle kronolojik olarak verilmiş ve bağlaçlar için geniş bir tasnif denemesi yapılmıştır. "İkinci Bölüm"de ne… ne (de)… bağlacı üzerinde yapılan çalışmalar, bağlaç üzerindeki tartışmalı konular ve bağlaçların görevleri açıklanmıştır. "Üçüncü Bölüm"de Türkçenin ilk yazılı metinlerinden itibaren incelenen eserlerden hareketle ne… ne (de)… bağlacının tarihî süreç içindeki durumu incelenmiş ve yine bu metinlerden alınan örneklerle ne… ne (de)… bağlacının yapı ve görev bakımından geniş bir tasnifi verilmiştir. "Sonuç" kısmında ise ulaşılan veriler tablolar hâlinde sunulmuştur. Anahtar Sözcükler Bağlaçlar, ne… ne (de)… bağlacı, Anlam, Yapı
Kitāb-ı Ķıyāfet-nāme
Bu tez çalışması Vatikan Kütüphanesinde Türkçe Yazmalar bölümünde bulunan 31 numaralı, müellifi belli olmayan "Kitāb-ı Ķıyāfet-nāme" adlı Arap harfli el yazması eseri üzerinedir. Eserin yazılış tarihi belli değil, ancak eserin dili incelediğinde Eski Anadolu Türkçesinin son dönemine ait olduğunu ve bundan dolayı eserin yaklaşık XV. yüzyılın sonu XVI. yüzyılın başında yazıya geçirilmesini belli oldu. Bu tarih, bazı araştırmacılara göre Eski Anadolu Türkçesi, bazılara göre ise Osmanlıca sayılmaktadır. Eserin dil özellikleri incelediğinde Eski Anadolu Türkçesinin son dönemine ait olduğunu anlaşılmaktadır. Yazmanın ilk sayfasında bir hadise yer verilmiştir. Metin harekeli nesih yazısıyla yazılmıştır. El Yazmanın konusu insan ve insanların diş özelliklerinden çıkararak insanın ruhsal durumu anlama bilgisidır. Bu tez çalışması Giriş, Dil İncelemesi, Transkripsiyonlu Metin ve Analitik Dizin bölümlerinde oluşmaktadır. Giriş Bölümünde kıyāfet-nāmeler konusu ele alınacaktır. Bu bölümde ayrıca eserin iç ve dış özellikleri yer almaktadır. İkinci bölümde eserin dili incelenip biçim özellikleri ve söz varlığı bakımından ele alınmaktadır. Tezin üçüncü bölümü metinin transkripsiyon alfabesi ile Türkçeye aktarılmasından oluşmaktadır. Dördüncü bölümde eser içinde geçen sözcüklerin ve özel adların analitik dizinleri yer almaktadır. Tezde son olarak yararlanılan kaynaklar bulunmaktadır.
Haza Kitabu İskender-name
Bu tez çalışması Vatikan Kütüphanesinde Türkçe Yazmalar bölümünde bulunan 145 numaralı, müellifi belli olmayan "Haẕa Kitābu İskender-nāme" adlı Arap harfli el yazması eserin ilk 45 varağı (90 sayfa) üzerinedir. Eserin yazılış tarihi belli olmamakla birlikte eserin dili incelendiğinde Eski Anadolu Türkçesinin son dönemine ait olduğu ve bundan dolayı eserin yaklaşık XV. yüzyılın sonu XVI. yüzyılın başında yazıya geçirildiği tespit edilmiştir. Bu tez çalışması Giriş, Dil İncelemesi, Transkripsiyonlu Metin ve Analitik Dizin bölümlerinde oluşmaktadır. Giriş Bölümünde İskendernameler konusu ele alınmıştır. Birinci bölümde eserin iç ve dış özellikleri yer almaktadır. İkinci bölümde eserin yazım özellikleri ve biçim özellikleri, Türkçenin tarihsel dönemleri ve günümüz Türkçesiyle, örnekler üzerinde karşılaştırılacaktır. Tezin üçüncü bölümü metinin transkripsiyon alfabesi ile Türkçeye aktarılmasından oluşmaktadır. Dördüncü bölümde eser içinde geçen sözcüklerin ve özel adların analitik dizinleri yer almaktadır. Tezde son olarak yararlanılan kaynaklar bulunmaktadır.
Ahmed Vefik Paşa'nın Lehce-i Osmânî adlı sözlüğünün 1876 ve 1889 tarihli baskıları üzerine sözlük bilimsel bir değerlendirme
Üç bölümden oluşan bu tez çalışmasında, Türkçeden Türkçeye ilk sözlük olan Lehce-i Osmânî'nin iki baskısının modern sözlük bilimi kuramlarının yardımıyla incelenmesi; eserdeki söz varlığının tanıtılması; mevcut baskılarının karşılaştırılarak Ahmed Vefik Paşa'nın sözlükçülük anlayışının ortaya koyulması amaçlanmıştır. Bu doğrultuda Batı'daki sözlük bilimsel inceleme ölçütlerinden faydalanılırken, bu ölçütler Lehce-i Osmânî'nin özelliklerine göre yeniden düzenlenmiş ve incelenecek maddelerin seçiminde bu sözlüğe özgü yeni bir yöntem geliştirilmiştir. Bahsi geçen yöntemler ve inceleme için gerekli kuramsal altyapı, bu çalışmanın Birinci Bölüm'ünde sunulmuş; İkinci Bölüm'de sözlüğün iki baskısı karşılaştırılarak incelenmiş; Üçüncü Bölüm'de ise önceki bölümlerden elde edilen veriler değerlendirilmiştir. XIX. yüzyıl Osmanlı Türkçesinin söz varlığını konu edinen Lehce-i Osmânî'nin "(muhtemel) Türkçe Sözlük" için bir kılavuz kitap amacını taşıdığı; birinci baskısının tamamı ile ikinci baskısındaki birinci cildin söz varlığı açısından aynı çizgide olduğu; ikinci cildin ise Arapça-Farsçadan Türkçeye ayrı bir sözlük (yabancı ögeler sözlüğü) niteliğinde olduğu tespit edilmiştir.
Hikâyet-i Latife-i ʿUcūbe-i Maḥcūbe-i Ẓarife
Eski Anadolu Türkçesi döneminde çok fazla çeviri eser mevcuttur. Özellikle de Farsça ve Arapçadan çok sayıda eser Türkçeye çevrilmiştir. Tez çalışmasını hazırladığımız "Ĥikâyet-i Latįfe-i ʿUcūbe-i Maḥcūbe-i Ẓarįfe" adlı eser de Farsçadan Türkçeye çevrilmiş bir hikâye kitabıdır. Bu eserin en önemli özelliği ise Dede Korkut Kitabı'nın iki nüshasından biri olan Vatikan Nüshasının başında olmasıdır. Bu nedenle bu eserin Türkçeye kazandılması gerekmektedir. Eser, tıpkı Dede Korkut gibi bir mecmua hikâyelerden oluşan bir destan kitabıdır. Eser, Vatikan Kütüphanesinde 102 numarayla kayıtlıdır. Bu tez çalışmasında eser, çeviri-yazı yöntemiyle Latin harflerine çevrilmiş, dizin hazırlanmış, Türkçede Söz Yapımı açısından ele alımarak eserdeki yapım ekleri incelenmiş, son olarak da kaynakçaya yer verilmiştir. Mütercimi ve müstensihi belli olmayan bu yazmanın hangi tarihte çevrildiği de bilinmemekte ancak eserin dil özelliklerinden yola çıkarak metnin XV. yüzyıl sonlarında ya da XVI. yüzyıl başlarında yazılmış olduğu öngörülmektedir.
Türk dillerinde d-biçimlenme ve {tur} biçim birimi
X, Y göstergelerinin anlamsal ilişkilerinin azami derecede düzenli fakat biçimsel ilişkilerinin azami derecede düzensiz olmasına d-biçimlenme (suppletion) denir. D-biçimlenme, asgari bölümsel dil göstergeleri arasında görülmektedir. Bu göstergelerin gösterenleri temsildaş değildir, gösterilenleri temsildaştır. Gösterilenleri birebir aynı olan X, Y göstergeleri aynı biçim biriminin alt biçim birimleridir. Gösterilenleri arasında dil bilgisel temsildaşlık olan göstergeler ise herhangi bir dilin çekim veya türetim yollarından biriyle d-biçimlenmektedir. D-biçimlenme, bir dilin türetim ve çekim morfolojisiyle yakından ilgilidir. Çalışmanın konusu, çağdaş Türk dillerinde {TUR} biçim biriminin d-biçimlenmesidir fakat Türk dillerinde d-biçimlenme çalışmaları yok denecek kadar az olduğu için -çalışmanın konusu olan {TUR} biçim birimi merkezde olmakla birlikte- d-biçimlenmenin Türk dillerinde görülen diğer tipolojilerine de yer verilmiştir. {TUR} biçim birimindeki d-biçimlenme ise çağdaş dil biliminin söz dizimi çalışmaları ile gösterilmiştir. Çağdaş Türk dillerinde {TUR} biçim biriminin d-biçimlenmesi; d-biçimlenmenin tanımı, öncü çalışmaları ve Türk dillerindeki tipolojileri sıralandıktan sonra örneklendirilmiştir. Anahtar Sözcükler değişik biçimlenme, suppletion, tur- eylemi, Türk dilleri, evrensel dil bilgisi, üretici dil bilgisi, biçim bilimi.
Salebî'nin Kısasü'l-Enbiyâ eserinin eski Anadolu Türkçesine çevirileri: Betimleyici çeviri kuramları ışığında karşılaştırmalı bir inceleme
Ebu İshak es-SaǾlebî tarafından Arapça olarak kaleme alınan Kitābu ǾArai'si'l-Mecalis fì Ḳıṣaṣi'l-Enbiyā adlı eser, Türk edebiyatında en çok rağbet gören eserlerden biri olarak Türkçenin pek çok döneminde karşımıza çıkmaktadır. Kısasü'l-Enbiyâ adlı eserin Türkçenin farklı dönemlerinde, Arapçadan Türkçeye birkaç çevirisi bulunmaktadır. İlk çeviri 14. Yüzyılda, son çevirisi ise 19. Yüzyıla aittir. Bu tezde, Eski Anadolu Türkçesi dönemine ait transkripsiyonu yapılmış olan Kısasü'l-Enbiyâ tercümelerinde Yûsuf Kıssası esas alınacaktır. Bunlar, Eski Anadolu Türkçesi dönemine ait çevirmeni bilinmeyen ve Türk Dil Kurumu nüshası olarak bilinen Kısasü'l-Enbiyâ, aynı dönemde yapılan Çerkezî ve İznikî'ye ait çevirilerdir. Bu çalışmada, SaǾlebî'nin Kısasü'l-Enbiyâ adlı Arapça eserinin Eski Anadolu Türkçesine yapılan, yukarıda adı geçen Türkçe çevirileri kaynak dili Arapça olan metinle karşılaştırılarak çevirmenlerin izledikleri stratejiler ve çeviri sürecinde verdikleri kararlar betimleyici çeviri araştırma yöntemiyle ele alınacaktır. Çalışmanın kuramsal çerçevesinde, Türkçe çevirilerinde benimsenen çeviri yöntem ve stratejilerinin açığa çıkarılması için Georges L. Bastin'in düzyazı dilsel-kültürel unsurların sınıflandırılması ve bu unsurların çevirisinde önerdiği belli başlı çeviri yöntemleri temel alınarak Lawrence Venuti ve Gideon Toury'nin görüşleri Tarihi-edebi metinlerin çevirisi bağlamında ele alınarak kuramsal çerçeve oluşturulması amaçlanmaktadır. Son olarak, ele alınan üç farklı çevirinin öncül normları tespit edilerek yapılan çevirilerin kabul edilebilir çeviri kutbuna mı yeterli çeviri kutbuna mı yakın olduğu ortaya çıkartılacak ve nedenleri üzerinde durulacaktır.
Türkçe konuşma dilinde duygusal prozodi ve sözel bileşenlerin incelenmesine yönelik nörodilbilimsel bir inceleme
Prozodinin iletişimsel boyutlarından biri olan ve duyguların konuşmaya aktarılmasını ifade eden duygusal prozodi ses rengi bileşeni, duygu durumu ve prozodik anlamın sezdirilmesinde anahtar rol oynamaktadır. Bu anlamda sözlü dilin etkili bir şekilde kullanılması, konuşmada yansıtılmak istenen anlamın yapılandırılması ve doğru iletişimin sağlanabilmesi açısından bu dizge oldukça önemli bir işlev üstlenmektedir. Sözlü iletişimdeki kritik rolü nedeniyle dilbilim, tıp, bilgisayar bilimleri vb. gibi pek çok disiplinle ilişkili olan duygusal prozodi dizgesinin beyindeki işleyişinin bilinmesi hem dil gelişimi hem yabancı dil öğretimi hem de sözlü iletişim güçlüğü yaşayan bireylerin klinik değerlendirmesinde uygun yaklaşımların belirlenmesine katkı sağlayacaktır. Bu düşünceden hareketle, Türkçe konuşma dilinde duygusal prozodi ve sözel bileşenlerin beyindeki lokalizasyonunun belirlenmesine yönelik yapılan bu disiplinler arası çalışmada, son zamanlarda dikkat çekmeye başlayan ancak kullanımı henüz yaygınlaşmamış bir beyin görüntüleme yöntemi olan fNIRS (Functional Near Infrared Spectroscopy) tekniğinden yararlanılmıştır. Çalışmaya 20 Türkçe ve 20 İngilizce anadili konuşuru sağlıklı birey katılmıştır. Türkçe konuşma dilinde duygusal prozodinin beyindeki lokalizasyonu belirlemek amacıyla katılımcılara duygusal prozodi üretim ve işitsel uyaranlar testi uygulanmıştır. Eş zamanlı olarak da beyinde oluşan aktivasyonu ölçmek için fNIRS kaydı alınmıştır. Çalışmamızda elde edilen bulgular, duygusal değerliliğe bakılmaksızın Türkçede konuşma prozodisinin üst temporal girus, primer ve sekonder işitme korteksinin uzandığı orta temporal girus ve temporal sulkusu kapsayan üst temporal kortekste kodlandığını göstermiştir. Ayrıca bulgularımız mutlu, korku ve sinirli duygu durumlarını yansıtan Türkçe konuşma prozodisinin sol inferior frontal girusta yer alan pars triangularis (Broadmann Alanı 45) ve frontal göz alanlarında (Broadmann Alanı 8) yüksek aktivasyon göstermiştir. Gerek yöntemsel açıdan gerekse nörodilbilimsel açıdan Türkçeye ilişkin literatürde öncü araştırmalardan biri olma niteliği taşıyan bu çalışma, Türkçe konuşma dilinde duygusal prozodinin dil sisteminin bütünüyle ilişkili olduğunu ortaya koymuştur. Ayrıca verilerimiz Türkçe konuşma dilinde duygusal prozodinin beynin her iki yarım küresinde de çift yönlü olarak işlemlendiğini göstermiştir.
Oğuz-Kıpçak dil etkileşimi: Türkiye Nogaycası örneği (Ses ve biçim bilgisi)
18. ve 19. yüzyıllarda ana yurtlarından Türkiye'ye göçmüş olan Nogaylar, bugün Ankara, Konya, Eskişehir, Adana illerinde ve bu illere bağlı köylerde varlıklarını sürdürmektedirler. Bu göçlerle gelen Nogaylar Anadolu coğrafyasında yeni bir kültür dairesine girmişler ve farklı topluluklarla etkileşimler yaşamışlardır. Buna bağlı olarak Türkiye Nogaylarının göçlerin başlangıcından günümüze dek dillerinde de kimi değişimler söz konusu olmuştur. Türkiye sınırları içerisinde konuşulan Nogayca, baskın dil konumunda olan Türkiye Türkçesinin etkisi ile zaman içerisinde Standart Nogaycadan farklılaşmaya başlamıştır. Dil etkileşimine bağlı olarak yok olma tehlikesiyle karşı karşıya olan Türkiye Nogaycasının belgelenmesini de kapsayan bu çalışmanın amacı Oğuz grubu bir Türk dili etkisinde yaşayan Kıpçak grubu bir Türk dilinin değişimini Türkiye Nogaycası üzerinden dilbilimsel ölçütlerle ortaya koymaktır. Bu çalışma, etkileşimi ses ve şekil bilgisi düzeyinde ele almaktadır.
Kardeşlik Dergisi (1961-1976) bağlamında Irak Türkmen Türkçesi atasözleri ve deyimleri
Atasözleri ve deyimler; her milletin kültürünün en önemli unsurlarından biridir. Nitekim atasözleri ve deyimler, o milletin yaşadığı tecrübeleri, bakış açısını ve düşüncelerini yansıtır. Türkmenler ve Türkler, asırlarla ifade edilebilecek ortak bir tarihe sahiptirler. Atasözleri ve deyimler; sosyal, ekonomik, kültürel değerleri yansıtır. Kuşkusuz, her halkın kendine özgü atasözleri ve deyimleri vardır. Aynı zamanda başka halklarla, hem anlam hem de kullanım durumları benzeyen hatta aynı olan atasözleri ve deyimler de mevcuttur. Birbirine benzeyen bu atasözleri ve deyimlerin yanı sıra Talefer lehçesi ve dünyadaki atasözleri, Irak Türkmen Edebiyatı'nın çok zengin ve önemli birikimine sahip olan Kardeşlik Dergisinde görülmektedir. Irak'ın başkenti Bağdat'ta Kardeşlik Ocağı tarafından 1961 yılında yayın hayatına geçirilirken Kardeşlik Dergisi, iki bölümden oluşmaktadır, Türk ve Irak Türkmen Edebiyatı için önem arz eden bu atasözü ve deyimlerin başka herhangi bir kitapta yer almadığı görülmüştür. Bu tez çalışmasında 1961-1976 yılları arasında çıkan ve günümüzde de yayın hayatına devam eden Kardeşlik Dergisinde bulunan atasözü ve deyimler incelenmiştir. Bu çalışma üç ana başlık altında toplanmıştır. Birinci bölümde Türkmence ve Türkçede paralel olan-olmayan atasözleri ile Telafer lehçesi ve dünya atasözleri incelenmiştir. İkinci bölümde ise deyimler incelenmiş ve bu deyimler Türkçede karşılığı olan ve olmayanlar olarak ayrılmıştır. Tezin son bölümünde ise atasözleri ve deyimlerde bulunan Türkmence sözcüklerin Türkiye Türkçesindeki karşılıklarını veren bir sözlükçe yer almaktadır. Anahtar Sözcükler Atsözleri, Deyimler, Kardeşlik Dergisi, Türkmen Türkçesi
Menākıb-ı Mekke (İnceleme-metin-dizin)
İslami menakıpların şiirsel bir dille anlatıldığı Menākıb-ı Mekke 18. yüzyıla aittir. Üç bölümden oluşan yazmanın incelendiği bu çalışma, menzil yerleri hakkında da geniş bilgiler sunmaktadır. İslami bilgiler vermesinin yanında dönemin dil özelliklerini yansıtması ve aruz vezniyle yazılan manzum bir bölüm bulundurması bakımından edebiyatımız için önemli olduğu düşünülmektedir. Bu tez üç başlık altında toplanmıştır. Birinci bölüm olan incelemede, dönemin dil özellikleri dikkate alınarak kelimelerin almış olduğu ekler tek tek incelenmiş, dil incelemesi yapılmıştır. Tezin ikinci kısmı olan metin bölümünde, Arap harfleriyle kaleme alınan bu yazmanın Latin harflerine çeviri yazısı yapılmıştır. Son bölüm olan dizinde ise, kelimelerin ait oldukları dil belirtilerek gramatikal dizin yapılmıştır. Ayrıca tezin başında bulunan giriş bölümünde ise yazmaya ait dikkat çeken hususlar üzerinde durulmuştur.