Karar destek sistemleri
100 theses under this subject heading
Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi Sağlık Uygulama ve Araştırma Hastanesi merkez laboratuvarında biyokimya parametrelerinde onay destek sisteminin kurulumu ve geliştirilmesi
Amaç: Onay destek sistemleri (ODS), laboratuvar test sonuçlarının belirlenen kriterler ölçüsünde değerlendirilmesi ve onaylanması için algoritmaları kullanan postanalitik bir süreç iyileştirme aracıdır. Çalışmamızda Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi, Merkez Laboratuvarında klinik biyokimya testleri için ara yazılım (LIOS) aracılığıyla ODS kurulumu, algoritmaların geliştirilmesi ve yazılımın değerlendirilerek ODS etkinliğinin arttırılması amaçlanmıştır. Yöntem: ODS algoritmaları tasarlanırken ara yazılım aracılığıyla 30 biyokimya testi için değerlendirme kriterleri tanımlanarak onay akış şeması oluşturuldu. Kuralların belirlendiği gibi çalıştığını doğrulamak amacıyla simülatör programda özel olarak üretilmiş 720 hasta sonucu ile kurallar test edilerek beklenen onay durumları elde edildi. Gerçek hasta verileri ile sistem değerlendirmesi için 01.06.2019-31.05.2020 tarihleri arasında çalışılan 194,520 rapor ve 2,025,948 test değerlendirildi. Bulgular: Çalışmamızda test sonuçlarının %77.11-85.03'ü ODS ile onaylandı. Onaylanmayan testlerin en sık onaylanmama nedeninin %40.78 ile onay aralık kontrolü en az %0.09 anlamsız test sonucu olduğu görüldü. Manuel onay ile ODS değerlendirmeleri 7 farklı kullanıcı ve 328 rapor ile karşılaştırıldığında uyum oranları %79.27-88.11 arasında, κ katsayıları ise 0.387-0.629 arasındadır (p <0.001). Sonuç: Tasarladığımız algoritma modeli, klinik biyokimya testlerinde yüksek oranda otomatik onay yapılabileceğini göstererek manuel onaylanan test sonuçlarının sayısını önemli ölçüde azaltmıştır. Uyguladığımız ODS algoritmalarının, analitik ve preanalitik hata tespiti ile test sonuçlarının daha tutarlı bir şekilde gözden geçirilmesini sağladığı düşüncesindeyiz. Anahtar Kelimeler: onay destek sistemleri, biyokimya, klinik laboratuvar
Karar destek teknolojilerinin farkındalığı üzerine Kahramanmaraş ili KOBİ'lerinde bir araştırma
Bu tez çalışmasında, KOBİ niteliğindeki işletmelerin karar destek teknolojileri farkındalığı ölçülmüştür. Bu amaçla birincil veri toplamak için KOBİ niteliğindeki işletmelerde bir anket çalışması yapılmıştır. Ankete katılan işletmelerin çoğunluğu, 12 yıldan uzun süredir faaliyet gösteren, yıllık cirosu 1 milyon TL'den az olan ticaret işletmeleridir. Anketi cevaplayanlar 40 yaşın altında, ilk ve orta öğretim mezunu 7 yıldan daha uzun süredir çalışan işletme sahipleridir. Anketlerin değerlendirilmesinde değişkenlerin aritmetik ortalama, standart sapma ve yüzde frekans değerleri hesaplanmıştır. Ayrıca katılımcıların cevaplarının ortalamaları ile onların sektör ve yönetim yapıları arasında önemli farklılıklar olup olmadığının analizleri tekyönlü ANOVA Testleri ile yapılmıştır. Böylece KOBİ'lerde karar destek teknolojilerinin varlığından ve faydalanma düzeylerinden farkındalıklarına ulaşılmaya çalışılmıştır. Elde ettiğimiz sonuçları göre KOBİ'lerin, donanım teknolojilerine yatırım yaptıkları ancak bu donanımlarda kullanılacak uygulama yazılımlarına sahip olmadıkları görülmektedir. Diğer taraftan karar destek teknolojileri yönetim faaliyetleri aile dışındaki kişiler tarafından yürütülen işletmelerde ve üretim işletmelerinde daha çok kullanılmaktadır. Böylece bu teknolojilerin farkındalığının bu işletmelerde daha yüksek olduğunu söyleyebiliriz.Anahtar Kelimeler: KOBİ, Teknoloji, Karar Destek
Tedarik zinciri yönetiminde tedarikçi seçimi sistemine ait bir karar destek modeli geliştirilmesi ve uygulama sonuçlarının değerlendirilmesi
Birçok sektörde, hammaddelerin ve malzemelerin maliyeti ürün maliyetinin önemli bir kısmını oluşturmaktadır. Bu şartlar altında, satınalma departmanı maliyet düşürmede önemli bir rol oynamaktadır. Satınalma fonksiyonunun en önemli konularından biri de, her tür işletme için ihtiyaç duyulan malzeme, hizmet ve ekipmanın edinimini kapsayan tedarikçi seçimi konusudur. Bir satınalma yöneticisi için en zor kararlardan biri uygun tedarikçilerin seçimidir. Bu kararlar genellikle, eksik bilgi, kalitatif kriterlerin varlığı ve tercihlerin belirsizliği gibi nedenlerle karmaşıklaşmaktadır. Tedarik zinciri yönetimi literatüründe tedarikçi seçimine yönelik çok sayıda karar modeli bulunmaktadır. Bu modellerde en çok ilgi tedarikçi seçim sürecinde son safha olan, seçim aşamasında yoğunlaşmaktadır. Bununla beraber, son seçim aşamasının kalitesi büyük ölçüde, bu aşamaya gelinceye kadar gerçekleştirilen önceki aşamaların kalitesine bağlıdır. Bu sebeple, ?Tedarik Zinciri Yönetiminde Tedarikçi Seçimi Sistemine Ait Bir Karar Destek Modeli Geliştirilmesi ve Uygulama Sonuçlarının Değerlendirilmesi? konulu bu tez çalışmasında, tedarikçi seçim sürecinin tüm aşamalarını kapsayan bir karar destek modeli sunulmaktadır. Geliştirilen model, problem formülasyonu, kriter formülasyonu, tedarikçi niteliklerinin belirlenmesi ve son seçim aşamaları olarak tanımlanan dört ana kısımdan oluşmaktadır. Karar vericileri desteklemek için modelin her aşamasında farklı karar verme metotlarının kullanımı önerilmektedir. Geliştirilen model problemin tanımından, etkin tedarikçiler arasından son seçimin yapılmasına ve sipariş miktarlarının atanmasına kadar tüm aşamaları ile bir elektronik firmasında uygulanmıştır. Elde edilen sonuçlar modelin pratikte uygulanabilirliğini göstermiştir. Ayrıca, senaryo analizleri ile test edilen model sonuçlarının geçerliliği firma yöneticileri tarafından da doğrulanmıştır. Anahtar kelimeler: Tedarik zinciri yönetimi, tedarikçi seçimi, karar destek sistemi, karar verme metotları
Müşteri odaklı sistemler için yapay sinir ağı ve bulanık çıkarım tabanlı bir karar destek sistemi yaklaşımı
Değişen iş dünyası ve piyasa koşulları, işletmeleri sürekli olarak yeni stratejiler aramaya ya da mevcut stratejilerini bu yeni koşullara adapte etmeye zorlamaktadır. Artık organizasyonlar arasındaki farklılığı belirleyen en önemli faktör, bilgi akışı faktörüdür. Dolayısıyla, bir işletmenin başarısı, işlediği ve dağıttığı bilgiden değer yaratma becerisine ve bu değeri ele geçirmek için geliştirdiği iş modeline bağlı olacaktır. Günümüzde, tedarik zinciri yönetimindeki fonksiyonel ve operasyonel entegrasyon kavramı, tedarik zincirinde yer alan tüm birimlere genişletilmiştir. Bu sebeple bir tedarik zincirindeki tüm birimler, zincirin performansını geliştirmek adına birbirlerine ihtiyaç duyar hale gelmişlerdir. Bu noktada müşteri odaklılık, değişen rekabet çevresini dikkate alan yeni bir strateji olarak tedarik zinciri literatüründe yer almaya başlamıştır.Bu tez çalışmasında, tedarik zincirindeki tüm birimlerin iş performanslarını arttırmak amacıyla, çok aşamalı bir tedarik zinciri için değişken temin sürelerini dikkate alan, müşteri taleplerini ve tedarikçi kapasitelerini entegre etmeye olanak tanıyan, güçlü karar destek altyapısı oluşturacak bir model önerilmektedir. Tez çalışmasında, tedarik zinciri üç aşama olarak incelenmiştir; (i) müşteri-bayi aşaması, (ii) dağıtım merkezi aşaması, (iii) üretici aşaması. Yapay sinir ağı ve bulanık mantık yaklaşımları ile modellenen bu yapı, İstanbul'da dayanıklı tüketim malları sektöründe faaliyet gösteren bir işletmeye uygulanmıştır. Her aşama için uygun olan sinir ağı yapıları kurulmuş ve parametrelere bağlı olarak çeşitli simülasyonlar yapılmıştır.Tüm bu değerlendirmelerden sonra; elde edilen değerlerin gerçeğe çok yakın olması sebebiyle, tedarik ve talep zincirlerinin entegre bir şekilde çalışmasının yapay zeka yaklaşımları ile modellenebileceği sonucuna varılmaktadır. Model bünyesinde kalitatif ve kantitatif değişkenleri de içererek, kullanıcıya karar verme sürecinde büyük esneklikler sağlamaktadır. Sonuçlar klasik istatistiksel yöntemlerle karşılaştırmalı analiz şeklinde sunulmuştur. Sonuçların tatmin edici olması, modelin pratikte kullanılabilirliği görüşünü desteklemektedir.
Trenlerarası çatışma yönetimine dayalı trafik kontrolü için bir karar destekleyici sistem
ÖZET Bir ulaştırma alt sistemi olan demiryolları, sistem içindeki taşımacılık payını korumak hatta artırmak durumundadır. Ancak, bunu yaparken diğer alt sistemler (özellikle karayolu taşımacılığıyla) rekabet etmek zorundadır. Rekabet edebilmenin en önemli koşullan arasında, sunulan hizmetin düzeyi (kalitesi) oldukça önemli bir yer tutar. Bir ulaştırma hizmetinin kalitesine ilişkin iki ölçüt, dakiklik ve güvenilirlik olmaktadır. Bu ölçütlerin belirli (istenilen) düzeyde tutulabilmesi, demiryolu işletmeciliğinin sürekli ve tamamlayıcı bir öğesi olan etkin trafik kontrolü ile sağlanabilir. Bu çalışmada, trafiğin önceden hazırlanmış çizelgeye göre yürütüldüğü plan duyarlı işletmecilik koşullarındaki trafik kontrol problemi ele alınacaktır. Önceden hazırlanmış çizelge, trenlerarası çatışmaların bulunmadığı, uygulanabilir bir plandır. Ancak, planlanmamış (normal dışı) olaylar nedeniyle meydana gelen gecikmeler, trenlerarası çatışmaların ortaya çıkmasına neden olabilir. Trafik kontrolü, trenlerarası çatışmaları, çatışma gecikmelerini en küçükleyen bir yöntemle etkin bir şekilde çözerek, yeni bir (uygulanabilir) çizelge hazırlamak için uygulanır. Bu çalışmada, bu amaca yönelik olarak bir sezgisel algoritma hazırlanmıştır. Burada geliştirilen algoritma, tren dispeçerleri için bir karar destekleyici sistem olarak da kullanılabilecektir. Çalışmanın ilk bölümlerinde, bu güne kadar yapılmış olan çalışmalara ilişkin kaynak araştırması yapılmış; demiryolu trafik kontrolünün esasları ortaya konmuş; ve mevcut ve geliştirilmekte olan sinyalizasyon ve tren-trafik kontrol sistemleri incelenmiştir. Daha sonra, çalışmada ele alınan demiryolu sisteminin tanımı yapılmış, trafik kontrolü probleminin matematiksel modeli oluşturulmuştur. Günümüzde demiryolu trafik kontrolü dispeçerler tarafindan yapılmaktadır. Dispeçerler, kontrol işini yıllar boyunca kazandıkları bilgi ve deneyimler ile muhakeme yeteneklerini kullanarak yerine getirirler. Bu nedenle, dispeçerlerin trenlerarası çatışma çözümlerindeki karar davranışlarını belirlemek önemlidir. Bu amaçla, TCDD şebekesinin belirli bir kesiminde çalışma yapılmış ve dispeçerlerin karar davranışlarına ilişkin bir çok nitelikli seçim modeli oluşturulmuştur. Çalışmanın izleyen bölümünde trenlerarası çatışma yönetimine dayalı trafik kontrolü için bir sezgisel algoritma sunulmaktadır. Algoritmanın oluşturulmasında bir sistem yaklaşımı kullanılmıştır. Algoritmanın çekirdeğinde, en erken çatışma bulunmaktadır. Algoritma, bu çatışmanın alternatif çözümlerini bir sistem yaklaşımıyla değerlendirerek, her bir çözümün uygulanması durumunda sistemde meydana gelecek beklenen toplam gecikmeleri hesaplar. Daha sonra, sistemde en az gecikme (ya da çizelgeden en az sapma) oluşturacak alternatif seçilir. Bu işlem, en erken çatışmaların sırasıyla çözülmesiyle devam eder. Algoritma, etkin trafik kontrolü için gerekli olan 'dinamik öncelik sayısı' kavramını da kullanmaktadır. Üretim planlamasında 'kritik oran' olarak bilinen öncelik kuralı, her tren için belirlenen ve trenin seyiri boyunca yenilenen dinamik öncelik sayısının belirlenmesinde kullanılmaktadır. Çalışmanın son iki bölümünde, sırasıyla, geliştirilen algoritmanın test edilmesine yönelik uygulamalara yer verilmiş, ve elde edilen sonuçlar ve değerlendirmeler sunulmuştur. vn
Ürün karmasının belirlenmesi için analitik ve sezgisel yöntemlerin bütünleştirilmesine dayalı bir karar destek sisteminin geliştirilmesi
Üretim ve iş operasyonlarının performansı, bugün pazarda başarılı olmak ve ayakta kalmak için temel etken olan esnekliğin, üretim ve iş sistemleri içerisindeki tasarımı ile sıkı sıkıya ilişkilidir. Bu bağlamda, firmalar kaçınılmaz suretle ürün portföyü, üretim kapasiteleri, malzeme kullanımı ve ürün karması gibi iş stratejileri üzerinde durmak zorundadırlar.Ürün karmasındaki değişikliklere ayak uydurmak, esneklik kavramının bir başka boyutudur. Talep, tedarik ve üretim stratejilerindeki dinamik değişim firmaları ürün karmalarında sürekli değişiklikler yapmaya zorlamaktadır. Böylesi değişimleri incelikle ve etkin bir şekilde yapmak ancak sistem tasarımının esnek üretim ve iş operasyonları esaslı olması ile mümkündür. Ürün karması değişim sıklığının artması durumunda esnek sistem tasarımının yönetimi daha da zorlaşmaktadır. Bu nedenle böylesi koşullar altında optimum ürün karmasının belirlenmesi ve etkilerinin analiz edilmesi süreç tasarımın ayrılmaz bir parçası olarak kalıcı ve esnek üretim ve iş sistemleri oluşturmak açısından esastır.Bu bağlamda, optimum ürün karmasını elde etmek için kısıtlar teorisi altında AHP yaklaşımı ile ürün portföyü stratejilerinin oluşturulması sürecinde karar vericilere kolaylık sağlamak üzere GE/McKinsey matrisi üzerine kurulu bir karar destek sistemi geliştirilmiştir.Yazılımın insan-makine ara yüzü Delphi 7.0 programlama dili ile programlanmış; veritabanı ise MSSQL Server 2008 R2 veritabanı yönetim sistemi üzerinde oluşturulmuştur. Yazılım, biri literatürden diğeri de gerçek bir üretim işletmesinden alınan iki ürün karması problemi veri seti ile doğrulanmıştır.
Geoteknik mühendisliğinde bilgi tabanlı yaklaşımlar: Bir karar destek sistemi uygulaması
Şevlerin planlanan veya mevcut durumdaki kayma tehlikesinin incelendiği şev duraylılığı problemleri, geoteknik mühendisliğinin başlıca konularından biri olarak değerlendirilmektedir. Şev duraylılığı konusunun önemi, vakalar ve meydana gelen hasarlar incelendiğinde açıkça gözlemlenmektedir. Duraylılığın sağlanması aşamasında, çeşitli şev güçlendirme yöntemlerine başvurulmaktadır. Stabilite kayıplarının olduğu bir heyelan bölgesinin iyileştirilmesi ya da potansiyel bir şev kaymasının önlenmesi, zeminin kayma mukavemetinin arttırılması veya şev hareketlerini tetikleyen faktörlerin azaltılması ile mümkündür. Bu aşamada geoteknik dayanma yapısı kullanılarak şevlerin güçlendirilmesi, şevlerde oluşabilecek hareketleri önlemek için kullanılan en uygun yöntemlerdendir. Şev duraylılığı problemlerinde geoteknik mühendisliği uzmanlarından edinilen tecrübeye dayalı bilgilerin ve mesleki kuralların değerlendirilmesi, geoteknik dayanma yapısı seçim sürecinde büyük önem taşımaktadır. Uzman tecrübeleriyle edinilmiş bu bilgi ve fikirlerin küçük bir kısmı literature kazandırılmıştır. Karar alırken deneyimli mühendislerle çalışmak veya onlara sürekli ulaşmak kolay olmamaktadır. Bu çalışmanın amacı şev duraylılığı problemlerinde geoteknik dayanma yapısı seçimiyle ilgili tecrübelere dayalı uzman bilgilerini literatüre aktarmak ve şev duraylılığı problemlerinde hangi geoteknik dayanma yapısı tipinin seçilebileceğini mühendislerin kullanımına sunmaktır. Bu amaçla karar vermede öznelliği azaltan ve karmaşık alternatifler arasında seçim yapmaya yardımcı bir araç olarak geliştirilen karar destek sistemi, geoteknik dayanma yapısı seçiminde tasarımcıların bilgiyi rasyonel bir şekilde yapılandırmasını ve tasarımın uygunluğunu belirleyen tüm unsurların doğru ve düzenli bir şekilde tanımlanmasını sağlamaktadır. Uzman görüşleri ile belirlenen kriterlere dayalı sürdürülebilir, ekonomik ve güvenli bir tasarımın seçim sürecinde karar vericilerin daha hızlı, kaliteli ve doğru karar vermelerine yardımcı olması amacıyla; Analitik Hiyerarşi Prosesi (AHP) ve VIseKriterijumska Optimizacija I Kompromisno Resenje (VIKOR) yöntemlerinden yararlanılan bir karar destek sistemi üzerine odaklanılmıştır.
Havacılık sektöründe bir talep tahmini ve filo atama çalışması
Küresel hava yolu endüstrisinin dünya ekonomisinde büyük bir önemi bulunmakta, her yıl milyonlarca insanın hayatında belirleyici bir rol oynamaktadır. Havacılık sektörü turizm ve sanayi sektörleriyle yoğun olarak iş birliği içinde olması sebebiyle diğer sektörlere kıyasla ekonomik değişimlerden ve uluslararası gelişmelerden daha kolay etkilenmektedir. 2020 yılında küresel salgın olarak ilan edilen Koronavirüs Hastalığı, önceki krizleri ardında bırakarak havacılık endüstrisine büyük bir şok yaşatmıştır. Ülke bazında uygulanan seyahat kısıtlamaları ve yolcu talebindeki benzeri görülmemiş düşüş, çoğu hava yolu şirketinin faaliyetlerini durdurmaya yol açmış, bazı hava yolu şirketlerini ise iflas noktasına sürüklemiştir. Sektör hızla toparlanmaktadır ancak henüz 2019 yılı seviyelerine dönülememiştir. Böyle hassas bir endüstride olası bir kriz dönemi ve kriz dönemi sonrası toparlanma sürecinin iyi bir planlama süreci ile yürütülmesi gerektiği ortadadır. Bu tez çalışması ile kriz dönemi ve kriz dönemi sonrası hava yolu operasyonlarının planlanması için hava yolu yöneticilerine yardımcı olacak bir karar destek sisteminin oluşturulması amaçlanmıştır. Önerilen karar destek sisteminde hava yolu planlama süreçlerinin tüm adımlarında yer alan ve süreci belirleyen yolcu sayılarının tahmin edilmesi ve tahminlenen döneme göre filo atama probleminin çözülmesi amaçlanmıştır. Bu doğrultuda Uzun Kısa Süreli Bellek (LSTM) ve Box-Jenkins yöntemi olan SARIMA modeli ile yolcu sayıları tahmin edilmiştir. Kullanılan veri setinde daha iyi performans gösteren Box-Jenkins yöntemi ile örneklem dışı öngörü yapılmıştır. Ardından, elde edilen öngörüler girdi olarak kullanılarak günlük hava yolu kazancını enbüyükleyen filo ataması matematiksel modeli geliştirilmiştir. Modelleme sonucunda haftalık uçuş-filo çizelgeleri ve hava yolu kazancı elde edilmiştir. İncelenen uçuş firmasının analiz periyodu boyunca yaptığı gerçek filo atama sonuçları ile önerilen karar destek sisteminden elde edilen filo atama sonuçları kazanç kriteri açısından karşılaştırılmıştır. Yapılan analizler sonucunda, önerilen karar destek sisteminin yolcu sayısı tahminlemede ve filo ataması problemini çözümünde etkin olduğu ortaya konulmuştur.
Sürekli üretim sistemleri için talep tahmini ve karar destek sistemi geliştirilmesi: Kimya sektöründe örnek bir uygulama
İşletmelerin gelecekte yapacakları stratejik kararlar için taleplerini iyi analiz etmeleri gerekmektedir. Talep tahminleri analizinde en önemli girdi geçmiş verilerdir. Geçmiş talep verilerinin doğru analiz edilmesi işletmelerin doğru karar almasına fayda sağlayacaktır. Kimya sektöründe katma değeri yüksek ürün üreten işletmelerin, tedarik zincirini optimum kaynak kullanımı ile yönetmesi için doğru bir talep tahmin sistemine sahip olması gerekmektedir. Çalışmada, nicel talep tahmini sistemine sahip olmayan, hammadde stok seviyesi yüksek, nihai ürünlerinde stoksuzluk ve aşırı stokta tutma eğilimi olan kimya sektöründe faaliyet gösteren bir işletmenin, zaman verileri analiz yöntemleri ile, ABC-XYZ ürün sınıflandırma analizi sonucunda A ve X grubunda yer alan ürünleri için talep tahmini yapılmıştır. 32 farklı ürün ilk olarak ABC sınıflarına ayrılmış sonrasında varyasyon katsayısı göz önünde bulundurularak XYZ sınıflandırması yapılmıştır. A ve X grubunda yer alan ürünler için Ocak 2011 ve Aralık 2018 arasındaki 96 aylık talep miktarı veri seti kullanılarak ARIMA ve Holt-Winter yöntemleri ile 3 dönemlik talep tahmini yapılmıştır. ARIMA ve Holt Winter yöntemleri tahmin sonuçları MAPE, MAD ve RMSE hata kriterleri ile karşılaştırılmıştır. %8,1'e kadar daha iyi sonuç veren Holt-Winter yöntemi için en düşük MAPE değerini sağlayacak parametre optimizasyonu yapan karar destek sistemi geliştirilmiştir.
Laboratuvar tetkik sonuçları üzerinde makine öğrenmesi uygulamaları
Vitamin D hem yetişkin hem de çocuk sağlığı için gerekli vitaminler arasındadır ve eksikliği birçok hastalığın habercisi olarak görülmektedir. Diyabet ise birçok ölümcül hastalığın oluşumunda öncü rol oynayan kronik bir sağlık durumudur. Bu çalışmada, nitelik seçimi ile birleştirilmiş veri madenciliği tekniklerine dayalı olarak vitamin D eksikliği teşhisi önerilmiştir. Yapılan çalışma kan testi sonuçları üzerinden vitamin D değerini doğru tahminlemeye çalışırken aynı zamanda tahmin için gerekli parametreleri de azaltmayı hedeflemektedir. Makine öğrenmesi ile yapılan tahminler, laboratuvar ortamında yapılan vitamin D ölçüm sürecinden kıyaslanamayacak derecede hızlı sonuç vermektedir. En iyi sonuç diyabet hastalarının veri seti üzerinde tamamlanan deneyler sonucunda alınmış ve relif-f nitelik seçimi algoritmasıyla seçilen 19 nitelikten oluşan destek vektör makineleri modeli için % 98,030 ile en yüksek sınıflandırma doğruluğunun elde edildiği görülmüştür. Çalışma sonucunda, yapılan testlerin azaltılabileceği görülmüştür. Yöntemlerin performansları sınıflandırma doğruluğu, duyarlılık, özgüllük, kesinlik, f-measure ve kappa gibi performans ölçütleri kullanılarak değerlendirilmiştir. Ayrıca bu çalışmayla tüm parametrik ve parametrik olmayan algoritmalar için yeni bir kıyaslama veri seti hazırlanmıştır.
Istatistiksel süreç kontrolü için web tabanlı arayüz ve uygulaması
Bu tezde üretim ve hizmet sektöründeki işletmelerde, ISO ve benzeri standartlara uygunluk sağlama, süreç iyileştirme, üretim verimliliği artırımı ve karlılık için yaygın olarak kullanılan İstatistiksel Süreç Kontrolü, Süreç Yeterlilik Analizi (Capability), Ölçüm Sistemleri Analizi gibi istatistiksel kalite teknikleri için veri toplama ve analizlerin web tabanlı otomasyonu için bir arayüz tasarlanmıştır. Sistemde üretilen istatistikî raporlar tüm dünyada kabul görmüş ve standart hale gelmiş Minitab 16 kütüphaneleri kullanılarak oluşturulmuştur. Ayrıca tezde kalite iyileştirme sürecinde görevli tüm operatör, mühendis, sorumlu, tedarikçi ve ilgili kişilerin sahadan veya finansal süreçlerden topladıkları verileri, internet platformu üzerinden toplama, merkezleme ve herhangi bir özel yazılım ortamına ihtiyaç duymadan yine internet platformunda anlık olarak İstatistiksel Süreç Kontrol teknikleri ile analiz edebilme ve raporlama imkanı sunmak amaçlanmıştır.
Koroner bypass yapılan olgularda postoperatif dönemde gelişen atriyal fibrilasyon gelişme riski için bir tahmin modeli önerisi
Büyük miktarda veri içerisinden, gizli kalmış, değerli, kullanılabilir bilgileri açığa çıkarmak ve stratejik karar destek sağlamak amacıyla veri madenciliği kullanılır. Bunun yanı sıra veri madenciliği, sağlık verilerinin kullanımında yeni bir perspektif yaratmış ve kullanım yaygınlığı hızla artmaya devam eden bir yöntem haline gelmiştir. Atriyal Fibrilasyon (AF), açık kalp cerrahisi sonrasında en fazla rastlanan komplikasyonlardandır. Çalışma ile AF gelişme riski olan hastalara yönelik, preoperatif dönemde önleyici tedbirler alınmasında hekimlere destek olacak bir sistem geliştirilmesi amaçlanmıştır. Çalışmada Ordu Devlet Hastanesinde 01.01.2015 ve 31.06.2016 tarihleri arasında, Kalp ve Damar Cerrahisi Kliniğinde Koroner Arter Bypass Greft (KABG) operasyonu olan hastaların arşiv dosyaları, AF'nin preoperatif, postoperatif risk faktörleri; cinsiyet, hipertansiyon, EKG'de p dalgasında uzama, total drenaj miktarı, kilo, preoperatif EF, kalp kapak hastalıkları, preoperetif metoprolol kullanımı, yaş, greft sayısı, pulmoner hipertansiyon, diyabetes mellitüs, laboratuar değerleri (CRP, üre, kreatin, AST, GGT, HGB, HCT, Ca, K) yönünden retrospektif olarak incelendi. Hastalar, operasyon sonrası AF geçiren ve geçirmeyen olmak üzere iki gruba ayrıldı. Çalışmaya sadece KABG operasyonu geçiren hastalar dahil edilmiştir. Kronik AF'li hastalar, aynı anda başka bir operasyon yapılanlar dahil edilmemiştir. Karar ağaçları, DVM ve YSA ile KABG sonrası AF'nin sınıflandırılması ve bu yöntemlerin karşılaştırılması ele alınmıştır. Çalışma sonunda elde edilen sonuçlarda karar ağaçları ile yapılan analizde, duyarlılık değeri % 100, özgüllük değeri % 94.11; DVM'de duyarlılık değeri % 83.33, özgüllük değeri ise % 94.11; YSA ile yapılan analizlerde, duyarlılık % 100, özgüllük % 94.11 olarak hesaplanmıştır. Uygulanan metotların ROC eğrileri karşılaştırıldığında en iyi sınıflama YSA ve karar ağaçları ile yapılmıştır. Çalışma ile AF olasılığı yüksek bulunan hastalara, preoperatif dönemden itibaren önleyici tedbirlerin alınması konusunda katkı sağlanabileceği ortaya konulmuştur.
Bursiyer seçim süreci için bir karar destek sistemi
Karar verme uzun ve karmaşık bir süreçtir. Bu süreçte mevcut alternatiflerin belirli kriterlere göre değerlendirilmesi ve en iyi olan alternatifin seçimi amaçlanır. Bu çalışmada, bir karar verme problemi olarak burs verilecek öğrencilerin belirlenmesi sorunu ele alınmıştır. Güncel uygulamada öğrencilerin maddi durumlarının değerlendirilmesi ve bursun en doğru öğrenciye ulaştırılması süreci hassasiyetle ele alınmakta ancak değerlendirme süreci komisyon üyelerinin tecrübe ve deneyimleri ile sınırlı kalmaktadır. Bu durum öznel değerlendirmelere ve yanlış seçimlere neden olabilir. Bu çalışmada, nesnel bir yaklaşımla burs verme sürecini değerlendirerek bursiyer seçiminde Çok Kriterli Karar Verme yöntemlerinden Promethee ve Gri İlişkisel Analiz Yöntemi kullanılmıştır. Seçim sürecinde önemli olduğu görülen 8 farklı kriter Entropi Yöntemi ile ağırlıklandırılmıştır. Araştırma sonucunda Promethee ve Gri İlişkisel Analiz Yöntemlerinin bursiyer seçim problemine uygunluğu tespit edilmiştir. Elde edilen öğrenci sıralaması komisyon üyelerine yol gösterirken, karar vericilerin bireysel kontrol sağlayabilmesine de yardımcı olabilmektedir.
Yapay Sinir Ağı yöntemleri kullanılarak kalp krizinin tahmin edilmesi
Bu tez çalışmasında, kişinin kalp krizi durumunun tespit edilmesi amacıyla, literatürde bulunan makine öğrenme yöntemlerinden birisi olan Çok Katmanlı Yapay Sinir Ağı (ÇK-YSA) modeli ve Elektrokardiyogram (EKG) sinyalleri kullanılarak yardımcı bir karar destek sisteminin tasarımı ve imalatı gerçekleştirilmiştir. Gerçekleştirilen çalışmada "PTB Diagnostic ECG" veri setinden elde edilen EKG verileri kullanılmıştır. Bu EKG sinyalleri üzerinde ilk olarak Pan-Tompkins algoritması kullanılarak gürültüler temizlenmiş ve farklı öznitelikler elde edilmiştir. Elde edilen bu öznitelikler ve belirlenen parametreler ile bir ÇK-YSA modeli tasarlanmış ve eğitilmiştir. Eğitilen ÇK-YSA modelin bulunduğu üniteye ek olarak ayrı bir de kontrol devresi hazırlanmıştır. Bu kontrol devresi ile kişiden anlık olarak EKG sinyalleri alınmış ve bu sinyaller ÇK-YSA modelinin bulunduğu üniteye bluetooth üzerinden aktarılmıştır. Aktarılan sinyallerden, ÇK-YSA ile kişinin sağlık durumu ile ilgili bir tahmin bilgisi elde edildikten sonra tekrar bluetooth üzerinden kontrol kartına gönderilerek kişinin sağlık durumu bilgisi ekran üzerinden kullanıcıya sunulmuştur. Sistemin genel başarısı, doğruluk, pozitif geri çağırma, negatif geri çağırma, pozitif hassasiyet, negatif hassasiyet ve F1 skoru için sırasıyla 0.86, 0.88, 0.70, 0.96, 0.41, 0.92 ve 0.52 değerleri elde edilmiştir. Bu sonuçlar doğrultusunda, sistemin kalp krizi tespitinin tahmininde başarılı olduğu ispatlanarak, literatüre konu ile ilgili güncel bir çalışma daha kazandırılmıştır.
Okul rehberlik servisleri için çevrimiçi bir karar-destek sisteminin geliştirilmesi ve uygulanması
Rehberlik servisleri, öğrencilerin kendilerini gerçekleştirmelerine, eğitim sürecinden yetenek ve özelliklerine göre en üst düzeyde yararlanmalarına ve gizilgüçlerini en uygun şekilde kullanmalarına ve geliştirmelerine yönelik çalışmaların yürütüldüğü yerdir. Rehberlik servislerinde çalışan okul rehber öğretmenleri, üniversitelerin psikolojik danışma ve rehberlik alanlarından mezun olan öğretmenlerdir. Öğrencilerin gizil güçlerini keşfetmeleri yâda yetenek ve özelliklerinden en üst düzeyde yararlanabilmeleri için okul rehber öğretmenleri tarafından öğrencilere anketler/ölçekler uygulanmaktadır. Okullarda uygulanan bu anket/ölçekler genellikle kâğıt üzerinde olmaktadır. Kâğıt üzerinde uygulanan anket/ölçeklerin uygulanmasından değerlendirilmesine kadar geçen süreçte bazı problemler yaşanmaktadır. Bu problemler; ölçeklerin öğrenciler tarafından tam ve doğru doldurulamaması, tüm öğrencilere ulaşılamaması, zaman ve mekân kısıtlılığının olması, öğrenci takibinin zor olması, değerlendirmede yapılan hatalar, değerlendirme sürecinin uzun sürmesi ve kağıt israfının fazla olması gibi problemler olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu araştırmanın amacı, okul rehberlik servislerinde uygulanan anket/ölçeklerin uygulanmasından değerlendirmesine kadar olan süreçte karşılaşılan problemleri gidermeye yöneliktir. Bu amaçla "Okul Rehberlik Servisleri İçin Çevrimiçi Bir Karar-Destek Sistemi" yazılımı geliştirilmiştir. Yazılımın güvenilirliğini kontrol etmek amacı ile Yunus Emre Teknik ve Endüstri Meslek Lisesi'nde yazılım 3 yıl süre ile uygulanarak yazılımın güvenilirliği doğrulanmıştır. Yazılımı kullanım ve tasarım yönünden değerlendirmek amacıyla "Öğretmen Görüş Anketi" ve "Öğrenci Görüş Anketi" oluşturulmuştur. Öğretmen Görüş Anketinde yer alan beş madde öğretmenlerin demografik bilgileri ile ilgili, 34 madde ise sistem hakkındaki öğretmen görüşleri ile ilgilidir. Öğrenci Görüş Anketi 37 maddeden oluşmaktadır, bu maddelerin beşi öğrencilerin demografik bilgileri ile ilgili, 32'si ise sistem hakkındaki öğrenci görüşleri ile ilgilidir. Geliştirilen ölçekler Yunus Emre Teknik ve Endüstri Meslek Lisesi'nde öğrenim gören 200 öğrenciye ve 48 sınıf/okul rehber öğretmenine uygulanarak öğrenci ve öğretmenlerin "Okul Rehberlik Servisleri İçin Çevrimiçi Bir Karar-Destek Sistemi"ne yönelik görüşleri alınmıştır. Elde edilen veriler istatistik işlemlerine tabi tutulmuştur. Ortaya çıkan sonuçlara bakıldığında her iki anketinde ortalaması "Katılıyorum" aralığına denk gelmektedir. Bu sonuç geliştirilen yazılımın kullanım ve tasarım yönünden iyi düzeyde olduğunu göstermektedir.
Web tabanlı bir karar destek yazılımının geliştirilmesi
Karar destek sistemleri kurum ve kuruluşlarca yaygın olarak kullanılmaktadır. Bu amaçla geliştirilmiş farklı yazılımlar mevcuttur. Teknolojik gelişmelere paralel olarak karar destek sistemleri bireyler tarafından da kullanılmaya başlanmıştır. Ancak karar destek sistemlerini bireysel karar verme amaçlı kullanan kullanıcıların gelişmiş yazılımlara sahip olmaları ve onları kullanabilmeleri oldukça sınırlıdır. Bu tezde karar destek sistemlerinin bireysel olarak uygulanması desteklemek amacıyla bir karar destek yazılımı geliştirilmiştir. Yazılımda karar verme yöntemlerinden Analitik Hiyerarşi Süreci kullanılmıştır. Yazılım herhangi bir kurulum veya eklenti gerektirmeyecek şekilde Türkçe dil desteği ile birlikte web tabanlı çalışacak yapıda tasarlanmıştır. Geliştirilen yazılım, diğer karar destek yazılımları ile karşılaştırılmıştır.
Afet yönetiminde kontrol sistemleri bazlı karar destek sistemleri
Son zamanlarda yaşanan doğal afetler yüzünden can ve mal kayıpları artmaktadır. Ülkeler bu tür afetler için oldukça iyi hazırlanmasına karşın, afet sonrasında yaşanan olumsuz etkiler yüzünden gerekli önlemlerin tek başına işe yaramadığını görülmektedir. Bu tür önlemler her ne kadar afetlerin etkilerini azaltmaya yönelik olsa da afet sonrası yaşanan bu olumsuz etkiler tamamıyla insanların neden olduğu koordinasyon eksikliği yüzünden gerçekleşmiştir. Bununla birlikte bu tür stratejik kararlar verilirken gerekli her birim ve bilgi tek bir çatı altından geçmelidir. Ancak ilgili yasalar yüzünden bu tür bilgi akışı hiç bir zaman tek bir birim altında toplanamamaktadır. Örneğin Türkiye'de her hangi bir il sınırı içinde deprem olduğu takdirde oluşturulan Afet Koordinasyonu İl Valiliği Başkanlığı'nda toplanmaktadır. Ancak gereksinim durumunda bir askeri helikopterin kaldırılabilmesi için yetkili başka bir kişiye danışılması gerekmektedir. Bunun gibi zaman kayıpları da geçen her anın değerini azaltmaktadır. Bu çalışmada amaçlanan her hangi bir doğal afet sonrasında oluşan zaman kayıplarını minimize etmek amacıyla gerekli tüm bilgilerin bulunduğu bir sistem tasarlanmasıdır. Çalışmada bu amaçların gerçekleştirilmesi için coğrafi bilgi sistemi üzerinde; kaynakların gösterilmesi, gerekli bilgilerin ilgili protokoller kullanılarak ilgili diğer alt sistemlerden anlık olarak elde edilmesi, ilgili kullanıcılara gerekli bilgilerin gösterilmesi için bir sistem oluşturulmaya çalışılmıştır. Bu sistem Google Map Api kullanılarak geliştirilmeye çalışılmıştır. Geliştirme platformu olarak PHP ve MySQL'un kullanılması uygun görülmüş ancak zorunlu olarak düşünülmemiştir. Bununla birlikte AJAX ve JavaScript gibi ek dillerin yararları dikkate alınarak bu çalışmada söz konusu diller de kullanılmıştır. Ayrıca araç takibi, araçların bilgilerin edinilmesi ve ilgili araçlara bilgi gönderimi için GPRS, ilgili diğer alt bilgi sistemlerinden bilgi alışverişi için XML-RPC teknolojilerinden yararlanılması düşünülmüştür. Çalışmada, XML-RPC metodunun en önemli kullanım gerekçesi diğer bilgi sistemlerinin; XML-RPC kullanılabilmesi için değiştirilmesinin gerekmeyişidir. Bu tür bilgi sistemlerine ek programcıklar yapılarak, XML-RPC sistemini destekler hale getirildiği düşünülmelidir. Yalnız XML-RPC kullanımı sırasında oluşabilecek güvenlik açıklarının minimize edilebilmesi için ilgili güvenlik protokollerinin kullanılması da ön görülmüştür. Bununla birlikte çalışmada herhangi bir yer hakkında görsel bilgi alınmak istendiğinde bir ekip gönderilmesi yerine belli yerlere görüntü sistemlerinin kurulması ve böylece istenen bilginin rahatça alınabileceği gösterilmek istenmiştir. Sonuç olarak, bu tür bir afet yönetim sistemi sayesinde karar verici kararlarını uygularken sistemin verdiği kararı temel alarak veya kendi kararını sisteme yükleyerek sistemin verilmiş kararını uygulamasını isteme yolları ile bilgi akışını sağlayabilecektir. Diğer önemli bir nokta ise, tek bir sistemin olması ve bu sistem üzerinden alt sistemlerin kontrol edilebilmesi mevcut kurumlar arasında oluşan koordinasyon eksikliğini azaltmasıdır. Ayrıca istenen bilgilerin iletimi yeterli hız ve güvenilirlikte olacağından, afet sırasında veya sonrasında bilgi kayıpları veya iletişim sorunlarının olmayacağı düşünülmüştür. Bununla birlikte afet yönetim sisteminin, sadece afet sırasında veya sonrasında kullanılacağı düşünülmemelidir. Böyle bir sistem; normal yaşantımızda oluşan ve sık sık rastladığımız bir ambulansın gecikmesi, bir ekip aracının bir yeri bulamaması, hastane kaynaklarının optimum bir şekilde kullanılamaması gibi sorunları da çözebilecek bir sistem olabileceği dikkate alınmalıdır. Öte yandan XML-RPC metodunun kullanılması ile hem mevcut alt sistemlerin değiştirilmesi mümkün olamayacak hem de alt yapı çalışmaları hızlandırılabilecektir. Böylece bu çalışmada sunulan afet yönetim sistemi yardımıyla gerek afet hazırlık safhasında gerekse afet sonrasında oluşabilecek maliyet kalemleri en azlanmaya çalışılacaktır.
Veri küplerinin bütünleşik kullanımına yönelik yeni bir OLAP mimarisi
Günümüz veritabanlarında Terabyte(Tb)larca verinin yönetimi olağandır. İnsanlar tarafından kavranamayacak kadar büyük hacimli ve detaylı olan veritabanlarında, özetleme, bütünleştirme ve analiz için; Çevrimiçi Analitik İşleme(OnLine Analytical Processing, OLAP) kullanılmaktadır. OLAP üzerinde yapılan işlemlerin daha hızlı ve kullanılacak modelin daha anlaşılabilir olması için Veri Küplerini kullanmak mümkündür. Küpler, belli bir alanı tariflemesi sebebiyle sorgularda daha hızlı ve iyi netice vermektedir. Pratikte karşılanması imkansız olan basit ihtiyaçlar, mevcut OLAP araçları ile çözülebilmekte fakat büyük veri kümelerinde bu imkansız olmaktadır. Veri küplerinin bu ihtiyacı karşılayacak şekilde kullanımı; çeşitli alanlarda daha avantajlı sistemlerin geliştirilmesine imkan sağlayacaktır. Bu çalışmada, Veri Küplerinin bütünleşerek daha fazla karar desteği sağlamasına yönelik; OLAP mimarisinin bir uzantısı olan yeni bir sistem (Bütünleşik Veri Küpü Sistemi ? BVKS) önerilmiştir. Bu sistem sayesinde; OLAP avantajları kullanılarak; Veri Küplerinin kendi aralarında, dışsal verilerle ve çeşitli analitik algoritmalarla ilişkili olduğu bir yapı elde edilmiştir.
Analitik hiyerarşi prosesi ve iki taraflı eşleşme algoritmasının silahlı kuvvetler personel atamasında kullanımı: Bir karar destek sistemi uygulaması
Birçok ülke Silahlı Kuvvetlerinde personel atama sistemi, atamacılar tarafından yürütülen, personelin çok az etkinligi olan, tek taraflı bir süreçtir. Bu süreçte, atamacılar, birliklerin ve personelin tercihlerini ve ihtiyaçlarını mümkün oldugu ölçüde tatmin etmeye çalısarak, pozisyonlara personel atarlar. Birbiriyle çelisen çesitli kriteri aynı anda göz önünde bulundurup, en iyi atamayı yapmak zor bir istir ve dikkate alınması gereken pek çok kriter olması sebebiyle, atama gibi çok kriterli problemleri tam olarak çözebilmek çogu zaman insan kapasitesinin sınırları dısındadır. Bunu yapabilme kabiliyetine sahip bir matematiksel çözümün probleme dahil edilmesi, karar vericiler için faydalı bir bakıs açısı saglayabilir ve bütün olarak personel atama sürecinde tarafsızlıgı arttırabilir. Bu baglamda, analitik hiyerarsi prosesinin kullanımı yararlı olacaktır. Yapılan çalısmalar mevcut süreçte sıkıntılar oldugunu ve iki taraflı eslesme algoritmasının kullanılması durumunda belli seviyede pozitif sonuçların alınabilecegini göstermistir. Yine bu çalısmalarda, iki taraflı eslesme sürecinin, atamacıların sayısında önemli bir azalıs saglayabilecegi ve yapılan atamaların toplam kalitesini yükseltebilecegi bulunmustur.İki taraflı eslesme ve analitik hiyerarsi prosesi, personelin bir sonraki görev yerinin, tercih ettigi yerlerden birisi olacagını ve Silahlı Kuvvetlerin ihtiyacı olan kaliteli personeli, ihtiyaç duyulan yerde bulabilecegini garanti etmektedir. Yaptıgımız çalısma, bu konuları incelemekte ve personel ile Silahlı Kuvvetler için kazançlı olacak bir karar destek sistemi önermektedir. Tezde, çok kriterli bir karar destek modeli tasarlanmıs ve bu model kullanılarak personel atamasını gerçeklestirecek bir yazılım gelistirilmistir. Anahtar Kelimeler : Analitik Hiyerarsi Prosesi, iki Taraflı Eslesme, Atama Problemi , Karar Destek Sistemi
Talep tahmininde makine öğrenmesi ve zaman serileri temelli bir karar destek sistemi
Gerçek hayatı modelleyen bir tahmin uygulaması geliştirmek oldukça zor olabilir. Zaman serilerini modellemek ve onlar üzerinde tahmin yapmak, içlerinde barındırdıkları doğrusal ve doğrusal olmayan örüntüler nedeniyle karmaşık bir hal alabilir. Bu gibi durumlarda, farklı tekniklerin sahip oldukları mekanizmaları bir yerde birleştirdiği için, tekil modellere göre doğruluk açısından daha iyi sonuçlar elde etmek üzere hibrit modellerin kullanımı öne çıkmaktadır. Bu çalışmada, bir gerçek hayat tahmin problemi için doğrusal ve doğrusal olmayan yaklaşımların yanı sıra hibrit modelleri de model tabanında barındıran, model yönelimli bir web tabanlı karar destek sistemi geliştirilmiştir. Model tabanında yer alan ARIMA (Bütünleşik Otoregresif Hareketli Ortalama), LSTM (Uzun Kısa Vadeli Bellek Ağları) ve hibrit modelin performansları bitcoin değer tahmin örneği üzerinden gösterilmiştir. Ayrıca gerçek hayat uygulama problemi üzerinden oluşturulmuş örnek veri kümeleri için yöntemlerin performansları karşılaştırmalı olarak sunulmuş ve geliştirilen karar destek sisteminin bileşenleri detaylı olarak açıklanmıştır
Tedarikçi performansının değerlendirilmesi için bir karar destek sistemi
TEDARİKÇİ PERFORMANSININ DEĞERLENDİRİLMESİ İÇİN BİR KARAR DESTEK SİSTEMİ (Yüksek Lisans Tezi) Tahsin ÇETİNYOKUŞ GAZİ ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ Mayıs 2003 ÖZET Yöneticiler, zamanlarının büyük bir çoğunluğunu karar almak için harcamaktadırlar. Doğru ve tutarlı kararların alınabilmesi, o kararların alınabilmesi için gerekli olan bilgilerin üretilmesi ihtiyacını doğurur. Bu da bilgi sistemlerinin tasarlanmasıyla mümkündür. Karar destek sistemleri (KDS) bir bilgi sistemi olup, özellikle belirsizlik seviyesi yüksek olan kararlar için analitik model(ler) kullanarak karar vericiye destek sağlayan sistemler olarak tanımlanmaktadır. Bu tezde, tedarikçi ilişkileri yönetimi ve tedarikçi performansının değerlendirilebilmesi için kullanıcıya vereceği kararlarla ilgili alternatif durumları üreten bir KDS geliştirilmiştir. Bilim Kodu : 919 Anahtar Kelimeler : Karar destek sistemleri, tedarikçi ilişkileri yönetimi Sayfa Adedi : 102 Tez Yöneticisi : Doç. Dr. Hadi GÖKÇEN
İşletmelerde karar verme ve analitik hiyerarşi yöntemiyle bir uygulama
işletmelerde karar verme ve Analitik Hiyerarşi Yöntemi adı altında hazırlanan bu çalışma, dört bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, karar verme kavramı üzerinde durulmuş ve işletmelerde karar verme süreci ele alınmıştır. İşletme kararlarının özellikleri ve çeşitleri tanıtılmış, karar verme sürecinin safhaları açıklanmıştır. Ayrıca karar analizi ve karar vermede kullanılan model ve teknikler tanıtılmıştır. ikinci bölümde, ilk olarak sistem yaklaşımı ve sistem analizi metodolojisi ele alınmıştır. Daha sonra işletmelerde kullanılan bilgi sistemleri ve bilgi sistemlerinin gelişimi sunulmuştur. İlerleyen bölümlerde de Yönetim Bilgi Sistemleri ve Karar Destek Sistemleri hakkında bilgi verildikten sonra, YBS ve KDS'lerinin kıyaslaması yapılarak bölüm tamamlanmıştır. Üçüncü bölümde ise, uygulamanın esasını oluşturan Analitik Hiyerarşi Yöntemi anlatılmıştır. Yöntemin algoritması verildikten sonra, sırasıyla hiyerarşik modelin kurulması, ikili karşılaştırılmalarının yapılması, özvektörlerin bulunması ve sonuçların hesaplanması incelenmiştir. Dördüncü ve son bölüm, Analitik Hiyerarşi Yöntemi'ni kullanarak yapılan bir uygulamayı içermektedir. Bu uygulamada, OPET petrol dağıtım şirketinin istasyon yeri ve bayilik seçimi problemi ele alınmıştır.
Uçak seçimi problemlerinde çok-ölçütlü karar verme: düşük maliyetli havayolu için analitik hiyerarşi süreci (AHP) tabanlı bir yaklaşım
Son yıllarda artan yolcu talebi ve uçak üretim süreçlerinde yaşanan gecikmeler, havayolu işletmelerini alternatif filo genişletme stratejileri geliştirmeye yöneltmiştir. Bu doğrultuda, düşük maliyetli havayolu şirketleri, ikinci el uçakları; maliyet avantajı, kısa teslimat süresi ve operasyonel esneklik gibi nedenlerle stratejik bir seçenek olarak değerlendirmektedir. Ancak ikinci el uçak seçimi, birbirinden farklı ve çoğu zaman çelişen çok sayıda kriterin dikkate alınmasını gerektiren çok kriterli bir karar problemidir. Bu tez çalışmasında, söz konusu karar sürecini analitik ve sistematik biçimde modellemek amacıyla AHP yöntemi uygulanmıştır. Literatürde genellikle farklı üreticilere veya yeni uçak modellerine odaklanan çalışmaların aksine, bu çalışmada aynı üreticiye ait ikinci el uçaklar ele alınmıştır. İki farklı modelden üç uçak (iki adet Boeing 737-800 ve bir adet Boeing 737-8 MAX), teknik özellikler, maliyet, emniyet geçmişi ve planlı bakım durumu olmak üzere dört ana kriter çerçevesinde karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. Bu yönüyle çalışma, hem düşük maliyetli havayolu işletmeleri için hem de ikinci el uçak piyasası açısından özgün ve uygulanabilir bir karar destek modeli sunmakta, literatüre nitelikli bir katkı sağlamaktadır.
Aircraft trajectory prediction using deep learning
With the continued growth of global air traffic, accurate trajectory prediction has become increasingly important for ensuring safety and improving efficiency, particularly within congested terminal airspaces. This thesis presents a data-driven, neural network-based approach for predicting the trajectories of arrival aircraft in the Istanbul Terminal Maneuvering Area, focusing on the spatiotemporal dynamics of this complex environment. The model is trained using 2023 Automatic Dependent Surveillance–Broadcast data, which includes flight parameters such as position, altitude, and speed. A comprehensive preprocessing pipeline is applied, including noise filtering, interpolation of missing values, temporal segmentation, and grouping by callsign to generate time-series samples. Each sample is formatted in JSONL, with input vectors containing both aircraft-specific features and slot-based attributes of surrounding aircraft. This structure allows the model to incorporate local traffic complexity and proximity interactions. A Multilayer Perceptron architecture is adopted to process the structured inputs. The model is tested on a scenario entirely excluded from training: 23 June 2024, the busiest traffic day of the year at Istanbul Airport, with 1,612 recorded flights. In this scenario, trajectories of six aircraft present in the TMA are predicted. Performance is assessed using Dynamic Time Warping and Mean Absolute Percentage Error. The model yields an average horizontal deviation of 2.34 NM and a vertical error of 369 feet per step. These results suggest that the model is capable of generating reasonably accurate trajectory predictions under high-density traffic conditions, while considering the presence and dynamics of nearby aircraft.