Bazı Salvia (adaçayı) türlerinin biyolojik ve kimyasal yönden incelenmesi

Salvia türleri dünya üzerinde 220' ye yakın cins ve 4000' e yakın tür ile temsil edilen Lamiaceae familyasının üyeleridirler. Dünyada en çok Türkiye ve Akdeniz bölgesinde doğal yayılış göstermesine rağmen, hemen hemen tüm habitat türlerinde ve yüksekliklerde yetişebilen Lamiaceae familyasının dünyada yayılış göstermediği çok az bölge bulunmaktadır. Türkiye'de 46 cins ve bunlara ait 586 tür ile temsil edilmekte ve bu türlerin de yaklaşık 239 tanesi endemiktir. Salvia cinsi Türkiye'de 45'i endemik olmak üzere 89 tür ile temsil edilmektedir. Eski zamanlardan beri şifalı bitki olarak dünyanın birçok yerinde kullanılmaktadır. Salvia türleri, ağrıdan epilepsiye kadar özellikle soğuk algınlığı, bronşit, tüberküloz, kanama, menstrual bozukluklar karın ağrısı, baş ağrısı, hazımsızlık ve kalp rahatsızlıkları gibi atmıştan fazla hastalığın tedavisinde kullanılmaktadır. Ayrıca Salvia türlerinin kozmetik, gıda, boya ve ilaç sanayisinde de geniş kullanım alanı bulunmaktadır. Bu çalışmada 8 farklı Salvia türünün (Salvia staminea, Salvia macrochlamys, Salvia kronenburgii, Salvia pachystachys, Salvia spinosa, Salvia blepharochlaena, Salvia suffruticosa, Salvia sclarea) çiçek, yaprak, dal ve kök kısımları ve bu kısımlardan karışımları oluşturulmuş ve daha sonra bu 8 türün 5 kısmının etanol ekstreleri hazırlanmıştır. Bu ekstrelerin toplam fenolik-flavonoit miktarlarının tespiti, β-karoten renk açılımı, DPPH serbest radikali giderimi, ABTS katyon radikali giderimi ve Cuprac yöntemleri ile antioksidan aktiviteleri ve Ellman yöntemi ile antikolinesteraz aktivitelerinin tayini yapılmıştır. Ayrıca hazırlanan ekstrelerin, LC-MS/MS ile bazı fenolik ve flavonoid bileşiklerin miktarsal tayinleri ve sonuçların kemometrik değerlendirilmesi yapılmıştır. Antioksidan yöntemlerde en aktif ekstrelere baktığımızda DPPH yönteminde SP-F ekstresi (IC50: 22.52±0.11), ABTS yönteminde SB-R (IC50: 5.40±0.67), β-karoten-linoleik asit yönteminde SSt-R (IC50: 20.49±0.37) ve CUPRAC yönteminde ise SB-M ekstresi (3.291±0.31) olduğu belirlenmiştir. Çalışılan türler arasında toplam fenolik içerik bakımından SSp-R ekstresinin (283.43±18.83µg pirokatekole eşdeğer/mg ekstre) en zengin olduğu, flavonoid içerik bakımından ise SSf-M ekstresinin (53.81±0.39µg kersetine eşdeğer/mg ekstre) en zengin olduğu tespit edilmiştir. Türlerin antikolinesteraz aktivite sonuçlarına baktığımızda BChE' ye karşı en iyi aktiviteyi SSp-L ekstresinin (81.22± 1.67) gösterdiği belirlenmiştir. Ekstrelerin LC-MS/MS sonuçlarına baktığımızda ise tüm ekstrelerin fenolik bileşiklerce zengin olduğu belirlenmiş ve özellikle yüksek miktarda rozmarinik asit içerdikleri belirlenmiştir. Çalışılan türlerin zengin fenolik içeriğine ve yüksek antioksidan potansiyellerine bakıldığında tüm türlerin gıda koruyucu katkı maddesi olma potansiyellerinin olduğu söylenebilir. Anahtar Kelimeler: Salvia, Antioksidan, Antikolinesteraz, LC-MS/MS, Kemometri