Çökeltim havuzlarında sediment hareketliliğinin değerlendirilmesi: Çankırı Havzası – Tımarlı Mevkii örneği

Ülkemiz yarı kurak iklim özelliğine sahip, dik yamaçlı, eğimli ve dağlık bölgelerden oluşmaktadır. Dik yamaçlardan ve dere kenarlarından ani sel baskınları sonucu toprağın kütlesel olarak hareketiyle sık sık heyelanlar oluşurken şiddetli yağışlar sonucu havza genelinde erozyonlarda meydana gelebilmektedir. Bunlar neticesinde, akarsu yataklarında önemli miktarda sediment taşınmaktadır. Akarsu yataklarında akım ile beraber sürüntü veya askıda hareket ile taşınan sedimentlerin baraj gibi yapıların rezervuarlarında akım hızının ciddi miktarda azalmasıyla önemli bir kısmı çökelmekte iken, regülatör tarzı yapılarda sedimentin yeterli miktarda çökelmesini sağlamak için ilave olarak çökeltim havuzlarının tesis edilmesi gerekebilmektedir. Bu sebeple, tarım alanlarına sulama amacıyla iletim kanallarıyla iletilecek suyun nispeten iri daneli sedimentlerden arındırılarak iletim hattı boyunca oluşabilecek çökelme risklerinin engellenebilmesi ve nispeten duru suyun taşınabilmesi için regülatör yardımıyla su teminin sağlanacağı sulama projelerinde ana kanalın başında veya belli kısımlarında çökeltim havuzlarının projelendirilmesi yapılabilir. Buna ek olarak, çökeltim havuzları sayesinde iletim hattı boyunca tesis edilecek olan yol geçişi veya dere geçişleri için imal edilen sifon ve menfez gibi kritik yapıların da kolayca tıkanması engellenebilecektir. Tez kapsamında ilave olarak, 40 m uzunluğuna sahip ilk çökeltim havuz uzunluğunun hesabı ile ilgili bilgi verilmiştir. HEC-RAS programında çökeltim havuzunu temsil edecek şekilde kesitlerin değişiklik gösterdiği yerler tanımlanarak yapının modeli oluşturulmuştur. HEC-RAS programında elde edilen sonuçlar ve çökelmesi istenilen minimum dane çapı dikkate alınarak çökelme mesafesi hesaplanabilmektedir. Çökelme mesafesinin belirlenmesi için literatürde birçok denklem önerilmektedir. DSİ tarafından en sık kullanılan denklem pratik olması sebebiyle Sümer tarafından 1977 yılında geliştirilen denklemdir. Yapılan hesaplamalar neticesinde ve çökeltilmesi istenen dane çapına göre DSİ tarafından belirlenen çökeltim havuzu ebatlarının arazideki boyutu ile bire bir aynı ve uygun olduğu sonucuna varılmıştır.