Dicle havzasındaki akarsularda sediment taşınımının matematiksel modellerle belirlenmesi

IV ÖZET Dicle Havzası, M.Ö. 4500 yılından bu yana kültür ve modernleşmede önemli bir rol oynamıştır. Güneydoğu Anadolu Projesi'nin ikinci önemli su kaynağı olan bu havzanın ülkemiz sınırlan içerisinde drenaj alanı 37.280 km2, yıllık ortalama akış miktarı 14.710 milyon m3 tür. Erozyon ve onun sonucu olan sediment taşınımı ve birikimi insanlar ve toplumlar üzerinde ekolojik ve ekonomik açıdan önemli etkileri olan bir olaydır. Bir yandan erozyonla verimli tanm alanları yok olurken, diğer yandan erozyon sonucu oluşan ve nehirlerin taşıdığı sedimentle de içme, sulama ve kullanma suyu temininde çeşitli güçlüklere ve barajları doldurarak ekonomik ömürlerinin kısalmasına neden olmaktadır. Havzalarda çeşitli istasyonlarda ölçülen sediment miktarları, iklim özelliklerine, yağış-akış ilişkilerini etkileyen havza özelliklerine, ayrıca sedimentin oluşmasında ve taşınmasında önemli rol oynayan akım özelliklerine bağlı olarak değişir. Bu amaçla havzaların ölçülen sediment veriminin, bu verim üzerinde etkili olan değişkenlerle bağıntıya getirilmesi ve böylece elde edilen eşitliklerden yararlanılarak matematik modellerinin belirlenmesi, ölçüm yapılamayan benzer nitelikteki havza akarsulanndaki sediment verimlerinin tahmin edilebilmesi olanağı vermektedir. Bu araştırma çalışması, Dicle Havzası akarsulannda farklı örnekleme istasyonlarında kullanılan veriler, Elektrik İşleri Etüt İdaresi ve Devlet Meteoroloji İşleri tarafından yönetilen sürekli ölçüm ve analiz işlerinden elde edilmiştir. Dicle Havzası sınırlan içinde bulunan Dicle Nehri, Botan Çayı ve Garzan Çayı'nda taşınan süspanse- sediment miktarlannın matematiksel modellerinin kurulması amaçlanmıştır. Matematiksel model olarak Yapay Sinir Ağlan (YSA) ve Regresyon Analizi (RA) yöntemleri kullanılarak, her akarsu için kurulan 14 modelden çeşitli istatistiklere göre en az hatayı veren model uygun model olarak seçilmiştir. Her iki modelde de yağış, sıcaklık ve akım parametreleri bağımsız değişken, süspanse- sediment parametresi ise bağımlı değişken olarak ele alınmıştır. Bu çalışmadan, her üç akarsuyun süspanse-sediment miktarlannın modellenmesinde YSA modellerinin RA modellerinden daha iyi sonuçlar verdiği görülmüştür. ANAHTAR KELİMELER: Dicle Nehri, Sediment Taşınımı, Erozyon, Matematik Model, Yapay Sinir Ağlan (YSA), Regresyon Analizi (RA).