Enderunlu Fazıl Divanı (metin-inceleme)

Enderunlu Fâzıl, 18. yüzyıl sonu ile 19. yüzyıl başında yaşamış, Mahallileşme cereyanını bir adım öteye götürdüğü kabul edilen, sonradan öğrendiği Türkçeyle başta Divanı olmak üzere Hûbânnâme, Zenânnâme, Çenginâme gibi devrinin gündelik hayatına ışık tutan eserler kaleme almış Arap kökenli bir Divan şairidir. Bu çalışma şairin daha önce yapılan çalışmalarda sınırlı sayıda nüsha üzerinden bazı bölümleri Latin harflerine aktarılmış olan Divan'ın tenkidli metninin hazırlanması ve bu metin üzerinden eserin incelemesinin yapılması esasına dayanmaktadır. Bu çalışma altı bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde bu çalışmanın amaç ve önemi ile sınırlılıkları ifade edilmiştir. İkinci bölümde kuramsal ve kavramsal çerçeve çizilmiş, ilgili araştırmalara yer verilmiştir. Üçüncü bölüm araştırma modeli, veri toplama ve analizi sürecine açıklık getirilen yöntem bölümüdür. Dördüncü bölüm çalışmamızın bulgular bölümüdür. Bu bölümde Fâzıl'ın hayatı, edebi kişiliği, eserleri hakkında bilgiler verilmiş, çalışmamızın asıl konusunu teşkil eden Divan'ı şekil, dil ve üslup özellikleri ve tematik hususiyetlerine göre incelenmiştir. Eserin tematik incelemesi yapılırken eserin bölümleri esas alınmış ve her bölüm bir bütün halinde incelenmiştir. Kasideler işledikleri konulara, bölümlerine ve memduhlarına göre; tarih manzumeleri yazıldıkları olaylar, kişiler ve yöntem-teknik özelliklerine göre; gazelleri rindane, hakimane, lirik gibi türlerine, içerdikleri güzellik unsurlarına göre; şarkıları bir bütün halinde, özellikle Çenginâme'sinden taşıdığı izler, Nedim etkisi ve devrin eğlence hayatının yansımaları yönüyle incelenmiştir. Dönemin içki ve fuhuş yasağı, İstanbul ve taşra manzaraları, beynelmilellik gibi eserin farklı karakteristik özellikleri ayrı bir başlık altında değerlendirilmiştir. Beşinci bölüm çalışmamızın tartışma, sonuç ve önerilerinin yer aldığı bölümdür. Altıncı bölüm ise şimdiye kadar bütünüyle bilimsel yayını yapılmamış olan Divan'ın tenkidli metninin yer aldığı bölümdür. Bu bölümde tenkitli metnin kurulmasında takip edilen usüller anlatılmış ve eserin yazma nüshaları tavsif edilerek değerlendirilmiş, nüsha şeceresi tespit edilmiştir. Seçilen nüshalar üzerinden tenkidi yapılan metin, transkripsiyon alfabesi ile verilmiş, metnin hazırlanmasında esas alınan ölçütler, ilgili bölümlerde açıkça ifade edilmiştir. Ayrıca metnin imlâsı ve manzûmelerin sıralanışıyla ilgili aksaklıklar belirtilerek tercih edilen sistem ele alınmıştır. Eser, esas alınan nüshaların ışığında bölümlerine ayrılmış ve tek bir nüsha şeklinde tertip edilmiştir. Divan'ın kıymetinin anlaşılması, daha çok mesnevileriyle tanınan Fâzıl'ın Türk Edebiyatı'ndaki yerinin belirlenmesi amaçlanmıştır. Anahtar Kelimeler: Divan edebiyatı, Enderunlu Fâzıl, Divan, tenkitli metin, inceleme.