Fâtımîlerden Memlüklere geçiş sürecinde Ezher Camii ve Medresesi

İslam tarihinde bilimsel faaliyetlerin gerçekleştirildiği ilk kurumlar camiler olmuştur. Tarihsel perspektiften değerlendirildiğinde gerek jeopolitik ve idari sebepler gerekse başka sebeplerle camiler, en önemli mekânlardan biri olarak öne çıkmaktadır. Özellikle Ortaçağda kurulan her devlet kendi mezhep yapısını ve siyasi iradesini camiler aracılığıyla ifade etmiştir. Bu nedenle mezhep uygulamalarındaki değişikliklerin izlerinden fikir yapısındaki dönüşümlere, ilmin değişen yapısına hatta yönetimin siyasi tercihlerine kadar birçok parametreyi dönemin en önemli unsuru olan camiler üzerinden okumak mümkündür. Bu çalışmada, değişen fikir yapılarının yansıması olan uygulamaların dönüşümü ve dönemin ilmî sürecini anlamlandırmak amacıyla Ezher Camii'nin faklı yönetimler altındaki kullanım süreci incelenmiştir. Cami incelenirken bir yandan da Ezher hakkında yapılan araştırmalar üzerinden bir analiz yapılmak istenmiştir. Çalışma, caminin Fâtımîler dönemindeki kuruluş ve işleyişini, Eyyûbîler devletindeki sürecini ve Memlükler'in ilk 50 yılını kapsamaktadır. Bu sayede, Şiî mezhebine mensup Fâtımîler ile Sünnî mezhep görüşünü benimseyen Eyyûbîler ve Memlükler'in uygulamalarını karşılaştırma imkânı doğmuştur. Ayrıca, bu üç devletin benimsediği eğitim stratejilerinin, camideki değişim ve dönüşümler aracılığıyla analiz edilmesi hedeflenmiştir. Bu çalışmada, özellikle Eyyûbîler iktidarının Ezher Camii'ne yönelik politikalarının anlaşılması amaçlanmaktadır. Ancak konunun bütüncül bir gözle ele alınabilmesi için, caminin önceki ve sonraki dönemleri de çalışma kapsamında ele alınmıştır. Ezher hakkında yapılan çalışmalar irdelenerek gerçekleştirilen bu araştırmada, mümkün olduğunca nesnellik sağlanmaya özen gösterilmiştir. İncelenen süre zarfında Ezher Camii'nin hiçbir zaman tamamen kapanmadığı, ancak bazı dönemlerde diğer dönemlere nispeten daha az merkezî bir rol üstlendiği anlaşılmıştır. Şiî havzalarının ilk siyasî nüvesi olan Fâtımîler döneminde, siyasî düşüncenin geliştirildiği mekân olan Ezher Camii sadece Fâtımîler'in değil tüm Şiî havzanın merkezi olmuştur. Ezher Camii'nin Fâtımîler dönemindeki bu işlevi sebebiyle Eyyûbîler, camiyi kısmen atıl olarak kullanmış fakat tamamen kapatmamışlardır. Burada eğitim-öğretim faaliyetleri sürdürülmüş ve vakit namazlarının eda edilmesine izin verilmiştir. Fâtımîler döneminde merkezi bir rol üstlenen Ezher Camii, Eyyûbîler iktidarında bu işlevini medreselere devretmiştir. Memlükler döneminde ise Sünnî eğitim sistemi bölgede tamamen kabul görmüş ve yerleşmiştir. En nihayetinde olarak Ezher Camii merkezi rolüne dönmüş ve zamanla bölgenin ana eğitim kurumlarından biri olmuştur.