İstanbul Süleymaniye Kütüphanesi'nde bulunan Hicrî yedinci yüzyılda yazılmış hadis rivayet el yazmalarının havâricu'n-nass incelemesi

Hicrî yedinci asır, gerek hadis ilminin gerekse İslâmî eğitim kurumlarının gelişimi açısından önemli bir dönemi temsil eder. Nitekim Eyyûbî Sultanı el-Melikü'z-Zahir Gâzî tarafından yapımına başlanan Zâhiriyye Medresesi (610/1213), Şerefeddin b. Acemî tarafından yaptırılan Şerefiyye Medresesi (640/1241) gibi önemli eğitim kurumları bu dönemde faaliyete geçmiştir. Yine bu asırda İbnü's-Salâh (ö. 643/1245), Muhyiddin Nevevî (ö. 676/1277), Münzirî (ö. 656/1258) gibi alanında otoriter alimler yaşamış ve hadis ilmine büyük katkılar sunmuşlardır. Bu çalışmada ise Hicrî yedinci yüzyıla ait hadis rivayet yazmaları, yazma eserler bakımından zengin bir koleksiyona sahip olan Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi bünyesinde incelenmiştir. Araştırma kapsamında, bu yazma eserlerde yer alan havâricu'n nass (asıl metin dışında yazma esere kaydedilmiş her türlü not) unsurları detaylı bir şekilde analiz edilmiştir. Çalışmamız giriş, sonuç ve üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde hicri yedinci yüzyılın siyasi, sosyal ve ilmi yapısının hadis ilmine etkileri ele alınmıştır. İkinci bölümünde belirlenen yazma eserlerin tanıtımı yapılmış; bu yazmalarda bulunan ferağ kaydı, temellük kaydı, vakıf, mühürler ve müşʿir sistemi gibi metinle ilgili olmayan havâricu'n-nass unsurları incelenmiştir. Üçüncü bölümde ise semaat ve kıraat kayıtları, haşiyeler ve mütalaa notları gibi metne bağlı havâricu'n-nass unsurları analiz edilmiştir. Bu analizler sonucunda dönemin alimleri arasındaki ilişkiler, hadis tahammül ve eda yolları, aktif öğrenim gösteren medreseler hakkında değerlendirmeler yapılmıştır. Araştırmada, havâricu'n-nass kayıtlarının düzenlenmesi ve analizi için veri tabanı oluşturma, ilişki analizi yapma ve görselleştirme gibi süreçlerde çeşitli yazılım programlarından yararlanılmıştır. Bu çalışma, Hicrî 7. Yüzyılda yaşamış alimler arasındaki ilişki seviyesini hadis tahammül ve eda yolları üzerinden ortaya koymayı, bu dönemdeki aktif öğrenim gösteren medreseleri ve bu medreselerin katılımcı profilleri hakkında bilgi vermeyi hedeflemekte, aynı zamanda hadis ilminin bu dönemdeki gelişimini ve bu gelişiminin toplumsal ve siyasal olaylardan ne derece etkilendiğine dair kapsamlı bir perspektif sunmayı amaçlamaktadır.