Kırsal kalkınmanın belirleyicileri olarak ekilebilir araziler ve gıda üretimi endeksi ilişkisi: Türkiye-Avrupa Birliği ülkeleri analizi

Yurtdışındaki ekonomi kuruluşlarının ve yurtiçindeki kamu kurumlarının kırsal kalkınma hakkında yeni paradigmalar ortaya çıkardıkları için kırsal kalkınmaya yönelik beklentilerin giderek arttığı görülmektedir. Kırsal kalkınma kavramını etkileyen unsurların fazlalığı nedeniyle bütüncül kırsal kalkınma planlarına ihtiyaç duyulmaktadır. Ayrıca, kırsal alanlara yönelik teşviklerde finansal desteklere ihtiyaç duyulmaktadır. AB üye ülkelere ve aday ülkelere kırsal kalkınma bazında finansal destekler sağlamaktadır. Türkiye, AB'nin kırsal destek sağladığı ülkelerden biridir. Türkiye, tekil olarak çiftçilere veya firmalara kırsal kalkınma destekleri sağladığı gibi, AB ile de çiftçilere veya firmalara yönelik kırsal kalkınma destekleri sağlamaktadır. Bu nedenle, AB'nin sağladığı destekler ülkelerin kırsal katma değeri açısından büyük önem taşımaktadır. Literatürdeki kırsal kalkınma çalışmaları çoğunlukla yabancı ağırlıklı olmakla birlikte son yıllarda Türkiye'de de kırsal kalkınma ile ilgili akademik çalışmalar yapılmaktadır. Bu çalışmada ise, Türkiye ve 27 AB ülkesinde kırsal katma değer, gıda üretim endeksi ve ekilebilir araziler arasında ilişki olup olmadığı test edilmektedir. Çalışmadaki veriler, 2004 – 2022 yıllık verileri kapsamaktadır. N>T olduğu için yatay kesit bağımlılığı testinde Friedman Sıra Korelasyonu testi uygulanmıştır. Çıkan sonuca göre, modelde yatay kesit bağımlılığı bulunmadığı ortaya çıkmaktadır. Modelde yatay kesit bağımlılığı olmadığı için birinci kuşak panel birim kök testleri olarak Breitung, Harris Tzavalis, Fisher ADF ve PP birim kök testleri uygulanıp değişkenlerin birinci fark seviyesinde durağan oldukları belirlenmiştir. Çalışmada, yatay kesit bağımlılığı olmadığı için Westerlund Eşbütünleşme Testi uygulanırken değişkenlerin arasında eşbütünleşme ilişkisi bulunmaktadır. Yapılan homojenlik testi sonucunda, panellerin homojen olduğu ortaya çıkmaktadır. Genelleştirilmiş Momentler Tahmincisi (GMM) (Generalized Method of Moments) sonuçlarına göre, kırsal katma değerin birinci gecikmesi ve gıda üretim endeksinin birinci gecikmesi kırsal katma değeri etkilemektedir. Kırsal katma değerin birinci gecikmesi ve gıda üretim endeksinin birinci gecikmesi gıda üretim endeksini etkilediği ortaya çıkmaktadır. Varyans Ayrıştırması sonucuna göre, kırsal katma değerin değişkenine ait öngörü hata varyansının yüzde 95'i kendisine ait şoklardan meydana gelirken, yüzde 4'ü gıda üretim endeksinden ve yüzde 1'i ekilebilir arazilerden kaynaklanan şoklardan meydana gelmektedir. Etki – tepki fonksiyonu sonucuna göre, kırsal katma değer değişkenine verilen şokun ekilebilir araziler ve gıda üretim endeksi üzerindeki etkisi, 5 yıl içinde sona ermektedir. Özdeğer İstikrar Koşuluna göre, tüm özdeğerler birden küçük ve birim çember içerisinde yer aldığından panel VAR'ın istikrar koşullarını sağladığı görülmektedir. Granger Nedensellik testi sonucuna göre, kırsal katma değer ile gıda üretim endeksi arasında çift yönlü nedensellik ilişkisi bulunmaktadır. Dinamik sabit etkiler tahmincisi sonuçlarına göre, değişkenler arasında kısa ve uzun dönemli ilişki olduğu ortaya çıkmaktadır.