Tasavvufî tecrübede avâm-havâs ayrımının anlamı ve önemi: Gazâlî örneği

Bu tezde, tasavvuf ilminin hitap ettiği kitlenin niteliği problemi üzerinde durulmuş ve buna bağlı olarak "avâm, havâs ve havâsü'l-havâs" kavramları incelenmiştir. Ayrıca söz konusu kavramların tasavvuf eserlerinde ele alınış biçimleri ve sûfîlerin bu kavramlara diğer ilmi disiplinlerden farklı olarak nasıl bir anlam yüklediği de sorgulanmıştır. Tezde, Gazâlî'nin tasavvuf ağırlıklı eserleri merkeze alınarak, Gazâlî öncesinde yapılan insan hiyerarşisine de yer verilmiş, böylece mevzubahis kavramların tasavvufî anlamda ilk olarak nasıl ve ne zaman kullanıldığının çerçevesi çizilmeye çalışılmıştır. Dikkat çekilmesi gereken en önemli husus ise burada yapılan derecelendirmenin kast sisteminde olduğu gibi birinden diğerine geçişi mümkün olmayan bir sınıflandırma olarak görülmediğidir. Tez boyunca üzerinde durulan bu sınıflandırma maddi değil, manevi bir sınıflandırmadır. Nitekim tasavvuf ehlinin bile kimi zaman kendi içerisinde çeşitli manevi sınıflandırmalar yaptığı görülmüştür. Bu düşüncenin bir sonucu olarak sûfîler, avâmdan bir kimsenin nefis tezkiyesi ve kalp tasfiyesi ile meşgul olarak daha üst mertebelere çıkma imkânının olduğunu savunmuşlardır. Tasavvuf ehlinin bu düşünceyi dile getirmesinin bir sebebi de bazı sufilerin, şathiyyeleri sebebiyle insanlar tarafından dışlanmaları, hapsedilmeleri, tekfir edilmeleri hatta öldürülmelerine kadar varan olaylar yaşamalarıdır. Gazâlî başta olmak üzere birçok sûfîye göre bu ayrılık ve anlaşılmazlığın arka planında, tasavvufî tecrübe ve irfanî bilgiden kaynaklı müphem söz ve fiillerin, marifet sahibi olmayan kimselere anlamsız gelmesi yatmaktadır. Bu nedenle tasavvuf ehlinin avâm-havâs ayrımını ilk dönemlerden itibaren önemsedikleri anlaşılmaktadır.