XVI. yüzyıl Osmanlı minyatürlerinde astronomi, kozmoloji ve astroloji

Osmanlı Devleti'nde astronomi ilmi kendinden önceki İslam astronomisinin devamı şeklinde gelişmiştir. Kuruluş yıllarından itibarenastronomi ilmi çalışmaların varlığına rastlanılmaktadır. Özellikle Şirazi'nin Sivas gök medreseye gelmesi ile Merega astronomi ekolü Osmanlıya taşınmıştır. Fatih Sultan Mehmet'in İstanbul'u almasının ardından, şehir bilim merkezlerinden biri haline getirilmiştir.On altıncı yüzyıl Osmanlı Astronomi tarihi içinde önemli gelişmelerin yaşandığı bir dönemdir. Bilhassa İstanbul Rasathanesinin kurulması ve Takiyüddin'in çalışmaları bu dönemi daha değerli kılmaktadır. Bu dönem minyatürleri, dönemin astronomi ilminin gelişmesini anlamak için önemlidir.Mamafih, bu döneme ait minyatürlerde usturlap, rubu tahtası, zatü'l kürsi, yer küre, gök küre, cetvel, zatü'l halak, libne, duvar kadranı, zatü'l irfita, zatü's sukbeteyn, zaman çarkları gibi araçlar ve bu araçların nasıl kullanıldığı açık bir şekilde tasvir edilmiştir. Bu aletlerin kullanımı sadece İstanbul gözlem evi ile sınırlı kalmamış, muvakkithanelerde gözlem yapılmaya devam edilmiştir. Mamafih on altıncı yüzyıl sonrası yapılan astronomi çalışmaların sayısında artış olmuştur. Minyatürler, dönemin kozmoloji anlayışını yansıtması açısından da önemlidir.Minyatürler incelendiğinde Devlet-i Aliye'nin, kendinden önceki İslam alimlerinin kabul ettiği dünya merkezli küre katmanları sistemini kabul ettikleri görülmektedir. Evrenin merkezinde dünya vardır ve çevresini eter adı verilen dokuz küre sarmaktadır. İlk kürede Ay, ikinci kürede Merkür ve sırasıyla Venüs, Güneş, Mars, Jüpiter ve Satürn bulunmaktadır. Ardından gelen kürede Zodyak kuşağı yer alır ve son küre atlas feleği olarak adlandırılmakta olup hiçbir gök cisminin bulunmadığı bir katmandır. Astroloji ve gök cisimleri minyatürlerde işlenen diğer konular arasındadır. II. Beyazıt döneminden itibaren sarayda kurulan müneccimlik kurumu, Devlet-i Aliye'de astrolojiye gösterilen ehemmiyeti anlamak açısında önemlidir. Nitekim, saray dışında kurulan bir nevi gözlem evi olarak kullanılan muvakkithanelerde astrolojik yorumlarda da bulunulurdu. Minyatürlerde betimlenen gök cisimleri, sahip oldukları astrolojik özellikleri yansıtacak şekilde tasvir edilmiştir.