Yerel siyez buğdayının (triticum monococcum) verim ve kalite özelliklerinin belirlenmesi

Çalışma, 2022 yılı buğday üretim sezonunda, Dicle Üniversitesi Ziraat Fakültesi'ne ait deneme alanında yürütülmüştür. Araştırmanın amacı, yerel bir genetik kaynak olan Siyez buğdayı ile Diyarbakır yöresinde yaygın olarak yetiştirilen Tosunbey, Bayraktar, Zühre, Cemre ve Ceyhan-99 buğday çeşitlerinin bazı agronomik ve kalite özelliklerinin karşılaştırmalı olarak incelenmesidir. Çalışma tesadüfi bloklar deneme desenine göre 3 tekerrürlü olarak yürütülmüştür. Araştırma bulgularına göre, Siyez buğdayı ile beş farklı buğday çeşidinin bitkisel özelliklerinden elde edilen ortalama değerler şu şekilde belirlenmiştir: Bitki boyu ortalaması (91,83 cm) olup, en yüksek bitki boyu Bayraktar çeşidinde (113,00 cm), en düşük bitki boyu ise Siyez buğdayında (72,33 cm) saptanıştır. Başakta tane sayısı (15,50 adet) ile siyez buğdayı, (90,67 adet) Tosunbey olarak saptanmıştır. Başakta tane ağırlığı en yüksek (1,18 g) Ceyhan-99, en düşük ise (0,32 g) Siyez buğdayı olarak saptanmıştır. Başak uzunluğu en yüksek (13,63 cm) Bayraktar, en düşük (4,90 cm) Siyez buğdayında ölçülmüştür. Tek bitki verimi en düşük Zühre (3,87 g), en yüksek tek bitki verimi ise Siyez buğdayında (6,43 g) saptanmıştır. Çalışmada en yüksek bin tane ağırlığı 35,12 gram ile Zühre çeşidinde belirlenirken, en düşük değer ise 27,62 gram ile Tosunbey çeşidinde tespit edilmiştir. Hektolitre ağırlığı en yüksek hektolitre ağırlığı Ceyhan-99 çeşidinde (75,80 kg/lt), en düşük hektolitre ağırlığı ise Siyez buğdayında (53,10 kg/lt) bulunmuştur. Tanede nem oranı en yüksek nem oranı Siyez buğdayında (%11,73), en düşük nem oranı ise Cemre çeşidinde (%10,63) gözlemlenmiştir. Gluten değeri bakımından en yüksek gluten değerine sahip Zühre (%37,43), en düşük gluten değeri ise Siyez buğdayında (%2,90) bulunmuştur. Gluten indeksi bakımından en yüksek gluten indeksi Tosunbey (%94,23), en düşük gluten indeksi ise Siyez buğdayında (%38,33) tespit edilmiştir. Sedimentasyon değeri en yüksek Tosunbey (%46,33), en düşük sedimentasyon değeri ise Siyez buğdayında (%8,67) ölçülmüştür. Araştırma bulguları, Siyez buğdayının özellikle tek bitki veriminin yüksek olmasının, fazla kardeşlenme nedeniyle olduğunu, kavuzlu yapısının ise mineral madde içeriğini artırdığını ve buğdayın düşük gluten oranı nedeniyle ekmeklik kalite açısından insan beslenmesine katkı sağladığını göstermektedir. Bu nedenlerle, Siyez buğdayının ekim alanlarının arttırılması ve üretiminin teşvik edilmesi gerektiği sonucuna varılmıştır. Anahtar kelimeler: Siyez Buğdayı, Ekmeklik Buğday Çeşitleri, Bitkisel Özellikler, Kalite Özellikleri