
336
Archived Theses
0
DOIs Assigned
0%
DOI Rate
Discipline
Controlled release of ampicillin from coxially electrospun polycaprolactone nanofibers
Controlled release of hydrophilic biological agents is difficult to be achieved with conventional approaches such as single electrospinning. One recent approach for controlled release is production of core-shell fibers via modified coaxial electrospinning. In this study, the application area of this technique was expanded by using it for a hydrophilic drug (ampicillin) which is known to have low compatibility with polycaprolactone (PCL). A partially electrospinnable 4% (w/v) PCL solution was used as a shell fluid in order to create ampicillin-loaded PCL nanofibers shelled by a PCL shield. Scanning electron microscopy and optical microscopy verified that the membranes consisted of nanofibers with core-shell structure. Furthermore, Fourier transform infrared spectroscopy demonstrated that some compatibility might be present between ampicillin and PCL. Finally, drug release studies showed that the drug release kinetics of core-shell products is closer to zero-order kinetics as compared to the products of single electrospinning. Together, these imply that the application area of modified electrospinning in controlled release could be expanded to polymers and drugs with low compatibility.
Tendon-kemik arayüzü için sürekli kademeli kompozit hücre iskelesi üretimi ve uygulaması
Tendon yaralanmaları en yaygın travma çeşitleri arasında yer almaktadır ve sadece A.B.D.'de yılda 250.000'den fazla rotator manşet tendon onarımının yapıldığı bilinmektedir. Türkiye'de ise bu tür yaralanmalar yetişkin popülasyonun %26'ya varan kısmında görülen omuz rahatsızlıklarının %70'ini oluşturmaktadır. Tendon dokusu, damarlanmanın zayıf olması ve geniş ölçekli hareket kabiliyeti sebebiyle kendi kendini rejenere etmede yetersiz kalmaktadır. Problemin giderilebilmesi için güncel klinik yaklaşım, tendon greftlerini mekanik olarak kemiğe tutturmak olup, bu uygulamada, ameliyat sonrası %90'a varan tekrarlama görülmektedir. Ayrıca bu uygulamalar, gerçek dokuda var olan hiyerarşik yapıyı yeniden oluşturamamaktadır. Bulgulara göre, doğal tendon-kemik arayüzü yapısal olarak tendon, fibrokıkırdak ve kemik olmak üzere farklı türdeki üç dokunun birinden diğerine sürekli kademeli olarak geçişinden oluşmaktadır. Bu bilgilerden yola çıkarak, bu çalışmanın amacı elektro eğirme yöntemiyle, içinde hidroksiapatit ve büyüme hormonlarının kademeli olarak değiştiği polikaprolakton bazlı hücre iskeleleri üretmek ve bu hücre iskeleleri üzerinde insan kemik iliğinden elde edilecek kök hücre davranışlarını incelemek olarak belirlenmiştir. Bileşenleri kademeli olarak değişen hücre iskelesi, geleneksel katmanlı hücre iskelesi yaklaşımından belirgin bir farklılık göstermektedir. Bulgular incelendiğinde, bu çalışmada üretilen hücre iskelelerinin, aynı tendon-kemik arayüzünde olduğu gibi fiber mat kalınlığı boyunca doğrusal değişen hidroksiapatit konsantrasyonuna sahip olduğu görülmektedir. Hidroksiapatit, polikaprolakton fiberler içine ağırlıkça %20 oranında yedirildiğinde, fiber çapı 361±9 nm'den, 459±21 nm'ye çıkmış, temas açısı 120±3°'den 115±1°'ye düşmüştür. Yapılan mekanik testler sonucunda ise sadece polikaprolakton içeren hücre iskelesinin dayanabileceği maksimum yük 7,5±1,7N, %16 hidroksiapatit içeren hücre iskelelerinin dayanabileceği maksimum yük ise 11,6±1,3N olarak ölçülmüştür. Kopma gerinimleri de sırasıyla 0,12±0,02 mm/mm, 0,18±0,02 mm/mm bulunmuştur. Kontrollü salım çalışmaları sonuçları, bağ doku büyüme faktörünün (CTGF) ve dönüştürücü büyüme faktörü-β3 (TGFβ3)'ün 28.gün sonunda sırasıyla %27±7 ve %81±25 salındığını göstermektedir. Hücre proliferasyonu ve kolajen üretiminde ise hücre iskelesi tipine bağlı bir değişim gözlemlenmemiştir. Bu bulguların, biyolojik greft fiksasyonunu hedeflemiş biyomimetik doku mühendisliği teknolojileri için in-vitro düzeyde faydalı bilgiler sağlayacağı düşünülmektedir.
Acil yardım akıllı turnike sistemi
Trafik kazaları, ateşli silah yaralanmaları ve patlama gibi olaylar sonucu oluşan ciddi ekstremite yaralanması ve kan kaybı durumlarında yaralı, sağlık personeli müdahale edinceye kadar eğer tek eli sağlam kaldıysa kanayan ekstremitesine turnike uygulayarak kanamanın durmasını sağlayabilir. Turnike uygulanırken dikkat edilmesi gereken bazı hususlar vardır. Eğer turnike kanın durması gereken basıncı sağlayacak kadar sıkılmamışsa kan kaybı devam eder ve yaralının hayatı tehlikeye girer. Gerekenden fazla basınç uygulandığında ve ara ara gevşetilip tekrar sıkılmadığında da ekstremitenin kangren olmasına sebep olur. Ayrıca yaralının kan kaybederken optimum basıncı ayarlayacak derecede turnikeyi manuel olarak uygulayabilmesi, özellikle bacakta, oldukça zordur. Tez çalışmasının amacı, ekstremite yaralanmalarında aşırı kan kayıplarını durdurabilmek için yaralanmanın olduğu ekstremitenin proksimaline bağlanarak gerekli basıncı otomatik olarak uygulayarak kanamayı başarıyla durdurabilen pnömatik, akıllı turnike sistemi geliştirilmesidir. Geliştirilen sistemin ambülanslarda, araçlardaki ilk yardım kitlerinde, hastanelerin acil servislerinde, ilk yardım kuruluşlarında, itfaiye araçlarında, iş sağlığı ve güvenliği kapsamında riskli iş yerlerinin ilk yardım kitlerinde ve benzeri çoğu sivil alanda kullanımının yaygın olacağı düşünülmektedir. Tez çalışmasının çıktısı olarak; kol ve bacak için uygulanabilen, hava motoru ile şişen, gelişmiş bir mikrodenetleyici ile birçok parametreyi yönetebilen, üzerindeki GPS (Global Positioning System) modülü ile turnikenin uygulandığı konumu, RTC (Real Time Clock) ile turnikenin uygulanmaya başladıktan sonra geçen süreyi, hava basınç sensörüyle turnikenin uyguladığı basınç bilgilerini üzerindeki OLED (Organic Light Emitting Diode) ekranda görüntüleyebilen, kullanıcıyı turnikeyi doğru bir şekilde uygulayabilmesi için gerekli direktiflerle sesli olarak yönlendiren, ayrıca toplanan verileri üzerindeki GSM (Global System for Mobile Communications) modülü ile cep telefonuna mesaj atabilen, en temel amacı hayat kurtarmak olan akıllı turnike sistemi prototipi üretilmiştir.
Ortak eksenli elektro-eğrilmiş sığır serum albumin nanoliflerinden ampisilinin kontrollü salımı
Bu çalışmada, doğal bir protein olan sığır serum albümin (SSA) kullanılarak kontrollü ilaç salım platformu geliştirilmiştir. İlaç yüklü amiloid benzeri Sığır Serumu Albümini (AL-SSA) nanoliflerinin üretimi, modifiye ortak eksenli elektro-eğirme işlemi ile gerçekleştirilmiştir. Model ilaç olarak ise hidrofilik bir yapıya sahip olan ampisilin (Amp) seçilmiştir. Kabuk ve çekirdek çözeltileri belirli oranlarda hazırlandıktan sonra, lif üretimi iğne ucunu tıkamadan, sorunsuz ve sürekli olarak gerçekleştirilmiştir. Elektro-eğirme sistemine sadece çekirdek çözeltisi beslenerek tekli (C) membranlar üretilmiştir. Kabuk-çekirdek şeklindeki CS1 ve CS2 membranları ise ortak eksenli elektro-eğirme yöntemi ile üretilmştir. Glutaraldehit, C membran yüzeyinde, ani salımı azaltmak için çapraz bağlayıcı ajan olarak kullanılmıştır. Taramalı elektron mikroskobu (SEM) görüntüleri; C, CS1 ve CS2 nanoliflerin yüzeylerinin pürüzsüz ve homojen olduğunu göstermiştir. Geçirimli elektron mikroskobu (TEM) ise liflerin kabuk-çekirdek yapısına sahip olduğunu doğrulamıştır. Fourier dönüşümlü kızılötesi spektroskopisi (FTIR), AL-SSA nanolifinin, ilaç ile matris arasında hidrojen bağı oluşması nedeniyle ampisilin ile uyum sağladığını göstermiştir. Temas açısı ölçümleri sonucunda ise AL-SSA membranlarının hidrofobik karakterde olduğu görülmüştür. In vitro ilaç salım testleri, C ve GA-C membranlarının Fick taşınımına göre sıfırıncı dereceden kinetik denklemine daha uygun olduğunu; CS1 ve CS2 membranlarının ise başlangıç ani salım aşaması ve sonrasındaki sürekli salım aşamaları ile tipik iki fazlı salım davranışı sergilediğini göstermiştir. AL-SSA kaplı kabuk-çekirdek yapısındaki membranlar tekli elektro-eğrilmiş membranlarla karşılaştırıldığında, ani salım oranlarının daha az, ilaç salım sürelerinin ise daha uzun olduğu görülmüştür. Antimikrobiyal aktivite testleri, ilaç yüklü nanoliflerin gram pozitif Staphylococcus aureus ve gram negatif Escherichia coli'ye karşı inhibisyon bölgeleri oluşturması sonucu, elektro-eğirme işlemi sonrası ilaç etkinliğinin bozulmadığını ve membranlar içerisine yüklenen ilaç miktarının bakteri inhibisyonu için yeterli olduğunu göstermiştir.
Kafatası kayıplarının onarılması için kişiye özel implant tasarımı ve üretimi
Vücut üzerinde bir fonksiyon sağlamak için, gerekli olan bölgeye uygun bir yere yerleştirilen organik veya inorganik cisimler implant olarak tanımlanmaktadır. Tıp alanında ise bir materyalin vücudun belli bir bölgesine yerleştirilmesi anlamında kullanılmaktadır. Protez kavramı da, vücut üzerinde kaybedilen ve fonksiyonel eksikliği hissedilen bölgelerin yapay materyallerle tamamlanması şeklinde ifade edilmektedir. Bu amaçlar için, vücut dokularına yerleştirilen ve ortopedik cerrahi alanında kullanımı yaygın olan eklem protezleri, beyin cerrahisi alanında kullanım alanı bulunan kafatası implant protezleri, travmotoloji alanında ve tümör cerrahisinden sonra kemik dokularında tespit amacıyla kullanımı olan RIF (Rigid Internal Fiksasyon) implant protezleri gibi suni yapılara da implant protezi adı verilmektedir. İmplantla, konservatif tedavi yöntemlerine göre daha sağlam olup, rahatlık ve güvenirlik açısından üstünlükleri vardır. İmplantın başarısının yüksek olması, kendi başına bir yapı olmasıyla ilişkilidir. Ülkemizde genellikle doğal afetlerde, trafik kazalarında ve terör saldırılarına vb. bağlı olarak çok sık beyin yaralanmaları ve hasarları görülebilmektedir. Bu durumlara bağlı olarak tedavi süreçlerinde beyin travmalarında kafatası implantlarına ihtiyaç duyulabilmektedir. Cerrahi amaçla kullanılan tüm implantların mutlaka steril olmaları gerekmektedir. Teknolojik gelişmelere bağlı olarak ihtiyaca göre çok çeşitli implant üretim makinaları, yazılım programları ve donanımları mevcuttur. Bu tez çalışmasında, kafatası bozukluklarının kapatılması için kullanılan 'Cranial Implant' protezlerinin incelenmesi, geliştirilmesi, seçilen hastaya uygulanması hedeflenmektedir. Bu amaçla yöntem olarak, hastanın özgül CT(Computed Tomography) görüntüsü alınacak, MIMICS programı ve cerrahi simülasyon araçları kullanılarak kafatasının 3D modeli oluşturulup, elde edilen kafatası implantının biyouyumluluk testleri uygulanıp, Patran yazılım programı kullanılarak titanyum implantlarının sonlu elemanlar analizi yapılıp, implantın maksimum yer değiştirme, maksimum stres parametreleri istatiksel veriler ile hesaplanıp bununla ilgili resimler, fotoğraflar ve analizler ile desteklenmiştir. Çalışmamızda, titanyum alaşımından yapılan kafatası implantının örnek hasta üzerine çeşitli analizler yapılarak uygulanması ve sonuçları değerlendirilmektedir. Anahtar Kelimeler: Kafatası implant, Kraniyofasiyel implantlar, Hızlı prototipleme yöntemleri
Askeri amaçlı turnike sistemi geliştirilmesi
Harp alanında gerçekleşen ekstremite yaralanmaları önlenemediği takdirde ciddi sayıda can kayıpları meydana gelmektedir. Ekstremite yaralanmalarının sebep olduğu can kayıplarının önlenmesinde turnike uygulaması önemli ve vazgeçilmez bir yöntemdir. Turnike; 4 ile 7 cm genişliğindeki bir bandın, yaralanmanın olduğu ekstremitenin proksimaline bağlanarak kanamanın durdurulmasını sağlayan tıbbi bir cihazdır. Turnike uygulaması basit bir işlem olmasına rağmen, doğru ve başarılı bir şekilde yapılan uygulama sayesinde can kayıpları ciddi derecede önlenmektedir. Harp alanında kullanılmak amacıyla Combat Application Tourniquet (CAT) ve Special Operations Forces Tactical Tourniquet (SOFTT) turnikeleri NATO üyesi ülkelerin ordularında kullanılmaktadır. Askeri amaçlı olarak üretilmiş olan hiçbir turnike sistemi tek elle ve hızlıca uygulanamamaktadır. Bu tez kapsamında geliştirilen turnike sistemi ile kan akışının durdurulması için gerekli olan kuvvet, elektromekanik sistem ile bağlantılı turnike kemerinin ilgili ekstremiteye sarılması ile uygulanmaktadır. Cihaz üzerinde bulunan açma – kapatma düğmesi ile sistem çalıştırıldıktan sonra, turnike sistemi; kol ya da bacak düğmesine basılması ile otomatik olarak çalışmaya başlayarak, kuvvet sensöründen aldığı geri bildirim değeri o ekstremite için belirlenen eşik değerine ulaşana kadar turnike işlemine devam etmektedir. Eşik değerine ulaşıldığında turnike sisteminin uygulandığı ekstremitede kan akışı durdurulduğundan dolayı sistem kasılı bir şekilde bekleme moduna geçmektedir. 1 saat geçtikten sonra turnike otomatik olarak gevşemekte ve 5 dakikalık gevşeme sürecinin ardından turnike işlemi yeniden uygulanarak ekstremitenin kangren olması engellenmektedir. Sistem çalışmaya başladığında turnikenin uygulanma zamanı ve turnikenin uyguladığı kuvvet bilgisi, Bluetooth ile bağlanılan askeri haberleşme standardı ve bu standart ile bir merkeze aktarılmaktadır. Geliştirilen akıllı turnike sistemi turnike uygulamasını, bataryası tükenene kadar ya da kapatma düğmesine basılana kadar tekrarlamaktadır. Turnike uygulamasının gerçekleştirildiği her periyotta merkeze bilgi gönderebilen bu sistem sayesinde askeri alanda, iç güvenlik ve polis teşkilatında çatışma bölglerinde görev yapan personelin, olası yaralanmalar sonucu hayatta kalmasına katkı sağlanmak amaçlanmıştır.
The use of anodic aluminum oxide membranes as a sensing platform for surface-enhanced Raman spectroscopy
Despite the potential sensitivity and the wide range of applications for Surface Enhanced Raman Spectroscopy (SERS), it can not be used as a routine diagnostic tool due mainly to the poor reproducibility of the high intensty SERS signals. In order to obtain reproducibly strong SERS signals, both lithographic and non-lithographic approaches are intensively investigated to produce large-area nanopatterned SERS substrates displaying periodically decorated arrays of nanostructures. Herein, two non-lithographic methods for fabricating periodically decorated plasmonic nanoparticle arrays by using anodic aluminum oxide membranes are presented. These membranes are a class of special biomaterials that are produced from high purity aluminum via two step anodization protocol. The production of these substrates are easy and highly controllable and compared to lithography it is cost-effective. The first part of the study proposes the use of nanobump-decorated barrier sides of the anodic aluminum oxide membranes (AAMs) as SERS substrates. In order to investigate the effect of surface topography on SERS signal intensities, the nanobump-decorated surface (NBDS) is further treated with wet etching to create periodic arrays of nanocraters. SEM and AFM characterizations are performed for the produced platforms. After coating with an optimized thickness of Au through PVD, SERS signal intensities of the nanocrater decorated surfaces (NCDS) and NBDS counterparts are compared by using two different model dyes, Methylene Blue and Congo Red. The experimental data is then confirmed with computer simulations using Comsol 5.0 Optics Module and Lumerical FDTD Solutions. Reproducibility of the signals and the lowest detectable concentration are also investigated. In the second part of the study, the effect of the AAMs pore-size is examined, as they are used as molds to obtain periodically nanopillar-decorated polycarbonate surfaces. Two different pore-sized AAMs are used and silver reduction is performed by coating the surfaces with polydopamine, for the facile creation of plasmonic effect. The obtained surfaces are characterized by SEM and AFM. The intensities of the SERS signals from the obtained surfaces are compared by using Methylene Blue and also is verified with computer simulations using Lumerical FDTD Solutions.
Fenilketonüri tanısına yönelik QTF-tabanlı kütle hassas immünosensör geliştirilmesi
Otozomal resesif bir hastalık olan fenilketonüri, L-fenilalaninin vücutta birikmesi sonucu açığa çıkan ciddi bir hastalıktır. Fenilketonüri hastalığı, ağırlıklı olarak fenilalanin hidrogenaz enzimini sentezleyen 12. kromozomda oluşan mutasyondan kaynaklanmaktadır. Tedavi edilmemesi durumunda, vücut sıvılarındaki L-fenilalaninin miktarı yükselerek; epilepsi, mikrosefali, egzema ve skleroderma benzeri deri lezyonları, gelişim ve zeka geriliği gibi hastalıklara neden olmaktadır. Bu seviyede ciddi sonuçları olan bu hastalığın, erken teşhisinin yapılarak zaman kaybedilmeden tedavisine başlanması büyük önem taşımaktadır. Günümüzde bu hastalığın tanısı, yenidoğan tarama programı kapsamında zorlu bir ön hazırlık süreci gerektiren, karmaşık ve pahalı cihazlar ile koyulmaktadır. Bu nedenle bahsi geçen hastalığın teşhisinde kullanılabilecek, kolay uygulanabilir, hızlı/doğru cevap veren ve ekonomik tanı yöntemlerinin geliştirilerek klinik uygulamalara kazandırılması önem teşkil etmektedir. Bu nedenle doktora tez çalışması kapsamında, fenilketonüri hastalığının teşhisinde kullanılması amacıyla, yüksek performans, hızlı cevap verme ve ekonomik özellikleriyle ön plana çıkan QTF çevirici yüzeyler plazma ile modifiye edilmiş ve ex-vivo ortamdaki L-fenilalan düzeyinin ölçümünü gerçekleştiren QTF-tabanlı bir immünosensör geliştirilmiştir. Bu hedef doğrultusunda öncelikle QTF yüzeyleri plazma polimerizasyon işlemi ile iki aşamada fonksiyonelleştirilmiştir. Fonksiyonelleştirilme işleminin ilk aşamasında, amino grubu içeren plazma modifiye filmlerdeki stabilite problemini aşmak amacıyla QTF çevirici yüzeyleri hidrokarbon bazlı bir prekursör olan n-hekzan ile farklı boşalım güç ve uygulama sürelerinde modifiye edilmiştir. Stabilite testleri ve kimyasal analizler sonucunda, 30 gün boyunca kararlı ince film eldesini sağlayan optimum plazma parametreleri 75 W- 10 dakika olarak belirlenmiştir. İkinci aşamada ise; QTF çevirici yüzeyler, amino grubu içeren etilendiamin (EDA) monomeriyle modifiye edilerek antikor immobilizasyonuna uygun olacak şekilde fonksiyonelleştirilmiştir. Karakterizasyon işlemleri sonucunda, fonksiyonel ince filmlerin üretimi için optimum plazma parametreleri; 75 W-1, -5 ve -10 dakika olarak belirlenmiştir. N(hex) ve EDA modifikasyonları gerçekleştirilen çevirici yüzeylerinin aktifleştirilmesi amacıyla, film yüzeyler farklı süre ve ortamlarda glutaraldehit ile muamale edilmiş, antikor immobilizasyonuna uygun yüzeyler %25 (v:v) gluteraldehit çözeltisi içerisinde 2 saatlik inkübasyon süresi sonucunda elde edilmiştir. İmmünosensör tasarımı aşamasında, aktifleştirilmiş çevirici yüzeyler 1-20 µg/µl konsantrasyon aralıklarında anti-fenilalanin ile dekore edilerek biyolojik tanıyıcı tabaka üretimi gerçekleştirilmiştir. Geliştirilen immünosensörün L-fenilalanine karşı cevabı takip edilerek antikor miktarı 10 µg/µl olarak optimize edilmiş ve ölçüm performansı incelenmiştir. Sonuç olarak, bu çalışma ile litertürde ilk defa fenilketonüri tanısında kullanılabilecek QTF-tabanlı bir kütle hassas immünosensör tasarımı gerçekleştirilmiştir. Üretilen immünosensör platformunun gelecek immünosensör çalışmalarına alt yapı niteliğinde olacağı düşünülmektedir.
Kontrollü ilaç salım sistemlerinin modellenmesi ve tasarlanması
Günümüzde, kontrollü ilaç salımı yapabilen sistemlerin (ilaç molekülleri ile katkılanmış polimer tabanlı matrisler) tasarımı ve üretimi önemli bir bilimsel ve teknolojik araştırma konusu haline gelmiştir. Bu sistemlerin amacı; istenilen ilacın, vücutta istenilen bölgede, istenilen miktarda (terapötik) ve istenilen süre boyunca bulunmasını sağlamaktır. Bu tip ilaç salım sistemlerinin kullanımı konvansiyonel ilaçlara kıyasla birçok avantajlar içermektedir: Öncelikle, ağız yolu ile alınan konvansiyonel ilaçlarda ilaç moleküllerinin kan yolu ile vücudun her yerine iletilmesi (sistemik etki) sonucu karşılaşılan yan etkilerin kontrollü salım ile azaltılabileceği bilinmektedir. Buna ek olarak, ilacın tedavi dozunun ve tedavi süresinin ayarlanması bu tür sistemler ile çok daha kontrollü bir şekilde yapılabilmektedir. İstenilen kontrollü ilaç salım sistemlerinin tasarlanarak üretilebilmesi için bu sistemlerdeki ilaç salım kinetiğinin anlaşılması gerekmektedir. İlacın salım kinetiği, hastaya, vücutta uygulandığı bölgeye ve ilaç ve katkılandığı polimerin özelliklerine (türü, geometrisi, por yapısı, kristalleşme derecesi, moleküler ağırlığı, hidroliz hızı, su ve ilacın difüzyon katsayıları vb.) bağlıdır. İlaç salım kinetiğini kontrol eden mekanizmalar plazmanın (su) ilaç sistemi içerisine difüzyonu, ilaç moleküllerinin polimer matristen hidroliz ile ayrılması, serbest hale geçen ilaç moleküllerinin polimer matris içerisinde difüzyonu sonucu plazmaya geçişi ve vücutta bu ilaç moleküllerinin metabolize olması şeklinde özetlenebilir. Bu tez kapsamında, bu dört ana mekanizma yukarıda bahsedilen parametreleri içeren diferansiyel denklemler ve uygun sınır koşulları ile tanımlanmıştır. Bu diferansiyel denklem sistemleri çeşitli sayısal yöntemler ile 3-boyutlu uzayda çözülmüş ve sonuçta bir simülasyon programı ortaya çıkarılmıştır. Geliştirilen bu program kullanılarak gerçekleştirilen simülasyonlar ile hem farklı sistem parametrelerinin salım kinetiğine etkileri hem de bu parametrelerin birbirleriyle olan etkileşimleri incelenmiştir. Sonuçlar, kontrollü ilaç salım sistemlerinin tasarımında kullanılabilecek haritalar (faz diyagramları) olarak ortaya konulmuştur. Bu tez kapsamında elde edilen bu haritaların kullanılması ile istenilen süre boyunca terapötik etki gösteren ilaç sistemleri (ilaç ve polimer), şekil, boyut ve başlangıçta yüklenen ilaç miktarlarının uygun bir şekilde ayarlanmasıyla tasarlanabilecektir. Anahtar Kelimeler: Kontrollü ilaç salım sistemleri, Modelleme, Difüzyon, Üçlü diyagramlar, Simülasyon.
Meme kanseri tedavisinde doksorubisin yüklü melanin nanoparçacıkların kullanımı
2014 yılı verilerine göre, Türkiye'de kadınlarda en sık görülen kanser türü meme kanseridir (43/100000). Tanı konulan her 4 kadın kanserinden 1'i meme kanseridir. Meme kanserinin tedavisi için klinikte kullanılan yöntemler; cerrahi tedavi, kemoterapi, radyoterapi, hormon tedavisi ve hedefe yönelik tedavidir. Doksorubisin, meme kanseri tedavisinde kullanılan en etkili kemoterapi ilaçlarından biridir. Doza bağlı toksisite, ilaca karşı direncin ortaya çıkması ve kanser hücrelerine karşı düşük seçiciliği, doksorubisinin klinikte kullanımını kısıtlamaktadır. Bu dezavantajları ortadan kaldırmaya yönelik yaklaşımların başında nanoteknoloji gelmektedir. Nanoteknolojideki gelişmelerin ilaç taşıyıcı sistemlere önemli ölçüde etkisi vardır. Nano boyuttaki ilaç taşıyıcı sistemler ilacın kontrollü salınımı, kimyasal kararlılık, yüzeylerinin kolay modifikasyonu ve ilacı immün sistemden koruyabilme özelliklerinden dolayı ilacın yarı ömrünü uzatmakta, biyoyararlanımı arttırmakta, olası yan etkileri azaltmakta ve terapötik pencereyi genişletmektedir. Nanoparçacıklar, birçok klinik uygulama ve araştırmada ilaç taşıyıcı sistem olarak önemli rol oynamaktadır. Nanoölçekte farklı geometrideki platformlara, lipozom, misel, dendrimer, nanokabuk, albümin temelli ve polisakkarit temelli nanoparçacıklar, metalik, seramik ve polimerik nanoparçacıklar örnek verilebilir. Bu çalışma kapsamında kulanılan melanin; biyouyumlu, biyobozunur, metal iyonları ile şelat yapabilen, ilaçlara bağlanabilen ve doğal fotoakustik özellikleri bulunan bir polimerdir. Bu tez çalışması sürecinde; i) melanin nanoparçacık (MNP) sentezlenmesi, ii) polietilen glikol (PEG) ile melanin nanoparçacıkların modifikasyonu, iii) PEG ile modifiye edilmiş melanin nanoparçacıklara doksorubisin (DOX) yüklenmesi iv) salım profilinin incelenmesi, v) in vitro deneyler ile önerilen ilaç taşıyıcı sistemin sağlıklı hücrelerde ve meme kanseri hücrelerinde hücre canlılığına etkisinin incelenmesine yönelik çalışmalar gerçekleştirilmiştir. Sentezlenen nanoparçacıkların morfolojisi geçirimli elektron mikroskopu (TEM) ile, kimyasal yapısı Fourier dönüşümlü kızıl ötesi (FT-IR) spektrometre analizi ile, yüzey yükü zeta potansiyel analiz cihazı ile, ışığı absorblama özelliği ise ultraviyole ve görünür ışık (UV-Vis) absorpsiyon spektroskopisi kullanılarak incelenmiştir. Nanoparçacıkların ilaç yükleme kapasitesi ve ilacı salma profili UV-vis spektrofotometre cihazı kullanılarak belirlenmiştir. Kolorimetrik bir metod olan 3-(4,5-dimetiltiyazol2-yl)-2,5-difeniltetrazolyum-bromür (MTT) testi ile hücre canlılığı takip edilmiştir. Yapılan testler sonucunda melanin nanoparçacıkların, PEG ile modifiye edilmiş melanin nanoparçacıkların ve PEG ile modifiye edilmiş doksorubisin yüklü melanin nanoparçacıkların sırasıyla 50, 30, ve 15 nm boyutlarında küresel şekilde oldukları ve yüzey yüklerinin -24, -22, ve -40 mV olduğu saptanmıştır. Önerilen sistemin kontrollü ilaç salımı yaptığı ve hücre testleri sonucunda sağlıklı hücrelere herhangi bir toksik etki göstermezken, konvansiyonel yöntemle karşılaştırıldığında meme kanseri hücrelerini etkili bir şekilde öldürdüğü görülmüştür. Bu tez çalışmasında polietilen glikol (PEG) ile modifiye edilmiş doksorubisin yüklü melanin nanoparçacıkların, biyomedikal alanındaki araştırmalarda ilaç taşıyıcı sistem olarak kullanılması için önerilebileceği sonucuna varılmıştır. Anahtar Kelimeler: Melanin, Doksorubisin, Nanoparçacık, İlaç taşıyıcı sistemler, Kontrollü ilaç salımı.
Üroflovmetre-elektromiyografi sinyalleri sınıflandırılarak alt üriner sistem disfonksiyonu için tıbbi karar destek sistemi oluşturulması
Alt Üriner Sistem Disfonksiyonu (AÜSD) özellikle çocuklarda oldukça yaygın olarak görülen geniş bir hastalık grubudur. İdrar tutamama, sık idrara çıkma, sıkışma hissi ve zayıf idrar akımı en sık görülen AÜSD semptomlarıdır. AÜSD tespiti için çeşitli yöntemler kullanılmaktadır. Günümüzde pediatrik yaş grubunda AÜSD hastalıklarının teşhisinde ve uygulanacak tedavinin takip edilmesinde, üroflovmetre (UF) ve elektromiyografi (EMG) sinyallerinin eş zamanlı olarak kayıt altına alındığı UF-EMG testi sıklıkla kullanılmaktadır. Bu tezin amacı UF-EMG sinyallerini farklı sınıflandırma algoritmaları aracılığıyla sınıflandırarak en iyi sınıflandırma performansını gösteren sınıflandırma metodunu belirlemektir. Belirlenen en iyi sınıflandırma metodu aracılığıyla sağlık personeline hastaların teşhis ve tedavisinde yardımcı olmak, UF-EMG sonuçlarının yorumlanmasında kolaylık sağlamak hedeflenmiştir. Bu tez çalışmasında üç farklı sınıflandırma yöntemi kullanılmıştır. Bu yöntemler K-En Yakın Komşu algoritması, Destek Vektör Makineleri ve Yapay Sinir Ağları'dır. Tez çalışmasında UF-EMG sinyalleri analiz edilerek sınıflandırma algoritmalarının çıktıları altı farklı gruba ayrılmıştır. Bütün veri seti uzman hekim tarafından analiz edilmiş olup sonuçlar uzman hekim kararının altın standart olduğu dikkate alınarak hesaplanmış, en başarılı sınıflandırma performansını 'İleri Beslemeli Çok Katmanlı Yapay Sinir Ağları' sisteminin gösterdiği belirlenmiştir.
Nöraminidaz-oseltamivir etkileşiminin homoloji modellemesi, moleküler kenetleme ve moleküler dinamik teknikleri ile analizi
Yeni bir ilaç molekülünün tasarlanması, sentezlenmesi ve onaylanıp piyasaya sürülmesi yıllar süren ve milyarca dolarlık maliyet gerektiren bir süreçtir. Bu sürecin hızlandırılması ve maliyetin azaltılması için bilgisayar destekli ilaç tasarımı çalışmaları kullanılmaya başlanmıştır. Bilgisayar destekli ilaç tasarımı, ligand ile protein arasındaki bağlanma kinetiği ve ligandın bağlanma bölgesi bilgilerine dayanarak potansiyel ilaç moleküllerini belirlemek için kullanılır. Bu tez kapsamında örnek olay incelemesi olarak influenza A virüsü seçilmiş ve bu virüs üzerinde bir yüzey proteini olan Nöraminidaz (NA) proteini kullanılmıştır. Mevsimsel H1N1 influenza A virüsü, insan sağlığını olumsuz yönde en çok etkileyen virüslerden bir tanesidir ve her yıl ciddi oranda hastalık ve ölüme neden olmaktadır. Günümüz dünyasındaki jenerik antiviral ilaçlar (oseltamivir (OTV), zanamivir (ZMR), peramivir (PRV) ve laninamivir (LNR)), Nöraminidaz enziminin aktivitesini engellemek üzere tasarlanmıştır. Ancak, virüslerde meydana gelen mutasyonlar, virüslerin ilaçlara karşı direnç kazanmalarına ve bu nedenle antiviral ilaçların etkilerini yitirmelerine neden olabilmektedir. Bu nedenle, ilaçların hedef aldığı yapılardaki direnç mekanizmalarının anlaşılması, günümüzde kullanılan ilaçların verimliliğini belirleyebilmek ve yeni ilaç tasarımları yapabilmek için büyük önem taşımaktadır. Bu amaç doğrultusunda, çalışmada öncelikle, ilaç direnci gösterdiği bilinen mutant NA proteinlerinin, kristal yapısı mevcutsa PDB (Protein Data Bank)'den, kristal yapısı mevcut değilse de homoloji modellemesi ile moleküler yapıları elde edilmiştir. Daha sonra, protein-ligand etkileşimlerini gözlemlemek amacıyla bu yapılar kullanılarak NA ve ilaç molekülü için moleküler yerleştirme (docking) çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Bu çalışmalar ile, ilaç moleküllerinin NA proteini üzerindeki bağlanma bölgesi ve konformasyonları belirlenmiş ve mevcut deneysel kristal yapılarla karşılaştırmaları yapılmıştır. Son olarak, şemsiye örneklemesi (umbrella sampling) yöntemi ile, ligand ile kompleks halinde kristal yapısı bilinen NA'lar kullanılarak ligandın proteinden minimum enerjiye sahip yolaklar üzerinden uzaklaştırılması sırasındaki kuvvetler hesaplanmış, deneysel ve diğer hesaplamalı yöntemlerle karşılaştırmalar yapılmıştır. Böylelikle, bilgisayar destekli çalışmalar kullanılarak bir protein-ligand sistemi için gerçek hayata en yakın ve doğru sonuçları veren yöntem ve simülasyon parametreleri belirlenmiştir. Bu çalışmaların, ilaçların etki mekanizmalarının anlaşılmasında ne tür bilgisayar destekli yöntemlerin kullanılması gerektiği konusunda yol göstererek, olası mutasyonlar sonucunda karşılaşılan yeni tip virüslere var olan ilaçların etkilerinin belirlenmesinde ve/veya yeni ilaçların geliştirilmesinde yardımcı olması beklenmektedir.
Yönlendirilmiş doku rejenerasyonuna yönelik PCL/kitosan içeren formülasyonların geliştirilmesi
Periodontitis, periodontal dokularınzarar görmesine neden olan ve diş kaybı ile sonuçlanan kronik inflamatuar bir hastalıktır. Yönlendirilmiş doku rejenerasyonu (YDR), yıllardır periodontal rejenerasyon için altın standart olarak kabul edilmekte ve kronik periodontitis hastaların klinik parametrelerinin iyileştirilmesinde etkili olduğu bilimsel literatürde ifadeedilmektedir.YDR'nin periodontoloji klinik uygulamaları; kemik ve dokunun yeniden büyümesini sağlamak ve kaybedilen periodontal yapıları yeniden oluşturmak için fiziksel bir bariyer sağlayacak olan membranın yerleştirilmesini kapsar. Bu çalışmada; cerrahi işlem sonrası oluşabilecek enflamasyonu engelleyecek ve lokal antienflamatuar ilaç salımını sağlayacak kitosan kaplı PCL membranların elektroeğirme yöntemi ile üretilmesi ve bu membranların periodontal yara iyileştirici potansiyellerin in vitro olarak araştırılması amaçlanmıştır.YDR amaçlı PCL membranların elektroeğirme yöntemi ile üretilmesi için optimizasyon çalışması yapılmış ve %20PCL (a/h) optimum polimer konsantrasyonu olarak tercih edilmiştir. Optimize edilmiş olan %20 PCL (a/h) fiberlere %5 ve %15 (a/h) Metronidazol yüklenmiş ve fiberler daha sonra kitosan %5 (a/h) ile kaplanmıştır. Üretilmiş olan membranların karakterizasyonu için viskozite analizi, optikmikroskop,FTIR, SEM,temas açısı analizi, mekanik, degredasyonve in vitro salım testi yapılmıştır. Optik mikroskop,FTIR ve SEM analizi sonuçları PCL fiberlerin başarılı bir şekilde oluşturulduğunugöstermiştir. FTIR ve SEM analizi sonuçları ile Metronidazolün PCL fiberlere başarılı bir şekilde yüklendiğini ve kitosan ile kaplandığı görülmüştür. SEM sonuçları karşılaştırıldığında Metronidazol miktarının %0'dan %15'e yükseltilmesi ortalama çapı 2,0±0,29µm'den 0,494±0,22 µm'ye, PCL'in kitosan ile kaplanması sonucu ise ortalama çapı 0,792±0,26µm'ye düşürmüştür. PCL'in temas açısı 114,51±2,10° iken, kitosan kaplı PCL'in 71,29±0,29°, %5 ve %15(a/h)Metronidazol yüklü PCL'in ise 76,02±4,46° ve 52,55±1,69°olarak hesaplanmıştır. Temas açısı sonuçları, PCL'in kitosan ile kaplanması veMetronidazol yüklenmesinin, PCL'in hidrofilik özelliğini arttırdığını göstermektedir. Mekanik test analizi sonuçlarına göre PCL'in young modülü 25,56±3,99 MPa ve çekme gerilim direnci 3,64±0,53 mm/mm iken, kitosan eklenmesiyle mekanik direnci zayıflamış ve young modülü 5,04±1,16 MPa ve çekme gerilim direnci 1,67±0,37mm/mm olarak ölçülmüştür.Yirmi sekiz gün boyunca yapılan degredasyon çalışması sonuçları, kitosan kaplı PCL'in 28. günün sonunda % 93'ünün bozunduğunu ve bu süreç sonunda fiber yapısını hala koruyabildiğini göstermiştir. Membranlardan %5 ve %15 (a/h)Metronidazolün in vitro salım çalışmaları yirmisekiz gün boyunca25° C ve 37° C'de yapılmıştır.28. günün sonunda Metronidazolün 25° C'deki ilaç salımı %72,04±0,09 iken, 37° C'deki ilaç salımı %91,44±0,37 bulunmuştur.Yapılan analizler sonrasında, hazırlanan Metronidazol yüklü membranların biyomedikal ve doku mühendisliği uygulamalarında YDR amacıyla kullanılabilme potansiyeli başarılı bir şekilde gösterilmiştir. Anahtar Kelimeler: Periodontitis, Yönlendirilmiş doku rejenerasyonu, PCL, Kitosan, Elektroeğirme yöntemi, Metronidazol
Proteinlerin mutasyon haritalarının çıkarılarak evrimsel değişimlerinin tahmin edilmesi: Örnek olay incelemesi olarak nöraminidaz proteini (H1N1 virüsü)
Tarih boyunca virüsler ve bakteriler dünyada birçok insanın yaşamını yitirmesine sebep olmuştur. Penisilinin bulunması ve sonrasında geliştirilen antibiyotik ve antiviral ilaçlar ile ölümler büyük oranda azaltılabilmiştir. Ancak, 1960'lı yıllardan itibaren bazı virüs ve bakterilerin ilaçlara karşı direnç gösterdikleri gözlenmektedir. Bu virüslere ve bakterilere karşı ilaçların etkinliği azalmakta hatta bazı ilaçlar hiç etki gösterememektedir. Bir ilaç tasarımı ve üretimi için uzun bir süreye ihtiyaç vardır ve bu süre içerisinde değişime uğramış virüslere karşı önlem alınması zor olmaktadır. Bu nedenle virüslerin evrimsel süreçlerinin anlaşılması, ileride karşılaşılabilecek tehlikeli (ilaçlardan etkilenmeyen) virüslere karşı önlem almak büyük bir önem taşımaktadır. Virüslerin evrimsel değişimi genetik materyallerinde gerçekleşen mutasyonlar yani değişimlerle meydana gelmektedir. Genetik materyalde (DNA ya da RNA) gerçekleşen mutasyonlar, proteinlerin yapılarında değişikliğe sebep olabilmektedir. Proteinlerin amino asit dizilimlerindeki değişiklikleri tanımlamak için oluşturulmuş skorlama fonksiyonları vardır. Bu tezde farklı skorlama fonksiyonları biyolojik ve matematiksel özellikleri ile birlikte açıklanmakta ve birbirleri arasındaki ilişkiler yorumlanmaktadır. Bu bilgiden yararlanarak evrimsel süreçte oluşabilecek olası sekansların tahmin yöntemlerinden bahsedilmektedir. Örnek olay incelemesi olarak birçok ölüme sebep olan domuz gribi virüsü H1N1 kullanılmaktadır. İleride oluşabilecek protein sekanslarını/yapılarını tahmin etmek, antiviral ilaçlara karşı direnç mekanizmalarını anlamak ve yeni ilaç tasarlamak için yol gösterecektir.
Analysis of relation of attention control and mental fatigue with apnea hypopnea index in obstructive sleep apnea patients
Obstructive sleep apnea (OSA) is one of the most widespread breathing-based sleep disorders. Daytime sleepiness and mental fatigue are among the common symptoms that are reported by OSA patients. Previous studies reported cognitive decline in patients with OSA. The diagnosis of OSA is done with laborious overnight polysomnography (PSG) recording. The aim of this thesis is to classify OSA patients according to their Apnea – Hypopnea Index (AHI) and Epworth scores using electroencephalography (EEG) signals that recorded during resting-state and selective-attention-test sessions. For this aim, 25 patients participated to resting-state and selective-attention-test sessions, which lasted 13 minutes in total, following their PSG recordings. Statistical analyses were conducted to detect important features from the EEG signals. Statistically significant features were used as input to Artificial Neural Networks (ANNs). The results show that the EEG features that differed between sessions could classify the disease severity and symptoms with a 79.98% success rate on average. A decision support system that may help doctors to diagnose the disease severity was developed with ANNs.
Prostat kanserinin erken tanısına yönelik prostat spesifik membran antijeni (PSMA) tabanlı immünosensörlerin geliştirilmesi ve performanslarının karşılaştırılması
Prostat Kanseri (PK), erkeklerde genellikle periferal bazal hücrelerde gelişen bir kanser tipidir. Hastalığın klinikteki tanısında, serum Prostat Spesifik Antijeni (PSA) testi, parmakla rektal muayene (PRM) ve Trans-rektal Ultrasonografi (TRUS) gibi testler kullanılmakta, normal dışı PRM/TRUS ve/veya PSA değerinin 4 ng/mL' nin üzerinde olması gibi anomalilerden herhangi ikisi birlikte olduğunda iğne biyopsisi yapılmaktadır. Hastalığın aşamasının belirlenmesinde, yukarıda bahsi geçen test sonuçları baz alınarak Gleason Skorlaması kullanılmaktadır. Erkeklerde akciğer kanserinden sonra ikinci sırada kansere bağlı mortaliteye ve morbiditeye sebep olan bu hastalığın erken dönemde ve doğru tanısının yapılması oldukça önemlidir. Ancak serum biyobelirteci PSA'nın prostat kanserine özgü değil sadece prostata spesifik bir biyobelirteç olması hastalığın doğru tanısını engellemektedir. Bu nedenle prostat kanserinin doğru ve erken tanısında kullanılabilecek, prostat kanserine özgü biyobelirteçlere dayalı, yüksek performanslı tanı yöntemleri/testlerinin geliştirilerek klinik uygulamalara kazandırılması önem teşkil etmektedir. Bu doğrultuda, doktora tez çalışması kapsamında, prostat kanserine spesifik bir biyobelirteç olduğu literatürdeki çalışmalarda sıklıkla ifade edilen Prostat Spesifik Membran Antijeni (PSMA) ölçümünü hedef alan, kuvars ayar çatalı (QTF) tabanlı kütle hassas ve ekran baskılı elektrot (SPE) tabanlı elektrokimyasal PSMA immünosensörlerinin geliştirilmesi amaçlanmıştır. Çalışmanın ilk basamağında, QTF dönüştürücü yüzeyleri sırasıyla amino gruplarınca zengin amiloid benzeri protein nanofiberler ve plazma polimerize ince filmler ile modifiye edilmiştir. Yüzey aktivasyonundan sonra, PSMA antijene özgü antikorun (a-PSMA) QTF yüzeylerine immobilizasyonu yapılmış ve geliştirilen immünosensörün hedef analiti PSMA ile etkileşimi rezonans frekansındaki değişimler ölçülerek takip edilmiştir. İkinci aşamada, elektrokimyasal tabanlı immünosensörün geliştirilmesi hedeflenmiş ve bu hedef doğrultusunda altın çalışma elektrotlu SPE' lerin yüzeyleri sisteamin fonksiyonelleştirilen altın nanoparçacıklar (Cys-AuNp) ile modifiye edilmiştir. Yüzey fonksiyonelleştirilmesi sonrasında, N,N-karbonildiimidazol (CDI) aracılığı ile antikor immobilizasyonu gerçekleştirilmiş ve geliştirilen immünosensörün hedef analiti -PSMA- ile etkileşimi sırasıyla voltametrik analiz ve empedans spektroskopisi ile test edilmiştir. Cys-AuNp modifikasyonu, elektrokimyasal immünosensörlerin analitik ölçüm performansını arttırarak pikogram seviyesindeki analitin dahi fizyolojik tampon çözeltisi (pH:7,4) ve serum ortamlarında tayin edilmesine olanak sağlamıştır. Özetle, bu doktora tez çalışması kapsamında, prostat kanserine spesifik PSMA antijeninin ve PSMA ekspresyonu gösteren hücrelerin ölçümünü temel alan, prostat kanserinin teşhisinde doğrudan/destekleyici olarak kullanılabilecek, QTF-tabanlı kütle hassas ve SPE-tabanlı elektrokimyasal immünosensörlerin tasarımları gerçekleştirilmiş ve geliştirilen immünosensörlerin performansları değerlendirilmiştir. Sonuç olarak, bu doktora tezinde sunulan elektrokimyasal tabanlı immünosensorün prostat kanseri veya diğer kanser tiplerinde geliştirilmesi planlanan gelecekteki tanı sistemleri için bir altyapı sunacağına inanılmaktadır.
Kablosuz polisomnografi cihazı tasarımı
Uyku sırasında yaşanan solunum güçlükleri, uyku apnesi ve horlama gibi solunum problemleri hayatı tehdit eden ve uyku kalitesini olumsuz etkileyen uyku bozukluklarındandır. Bu tip uyku bozukluklarının doğru teşhisi de hayati önem taşımaktadır. Uykuda solunum bozukluklarının tespitinde altın standart olarak kabul edilen polisomnografi; inoperatif elektrofizyolojik izleme yöntemleri kullanılarak uykuya dalma sürecinde, uykuda ve uyku sonrasında sinir sisteminin, kardiyorespiratuar sistemin ve vücut pozisyonu, vücut sıcaklığı gibi uykuyla ilişkili bazı fiziksel ve fizyolojik büyüklüklerin gerçek zamanlı olarak kaydedilmesi olarak tanımlanabilir. Test sonunda toplanan veriler, uzman hekim tarafından incelenir ve uyku bozukluğu mevcut ise inceleme sonrası teşhisi yapılır. Polisomnografi testi oldukça maliyetlidir ve uyku merkezlerinde bu test için sınırlı sayıda oda, test cihazı ve uyku teknisyeni vardır. Bu sebeplerle, test maliyetlerini azaltmak ve daha fazla hastaya hizmet vermek üzere uyku testlerinin evde gerçekleştirilmesine imkân verecek cihazlar üretilmiştir. Genel olarak Evde Uyku Apnesi Testi (Home Sleep Apnea Test) (HSAT) kiti olarak adlandırılan bu cihazlar; kandaki oksijen yoğunluğu (SpO2), vücut pozisyonu ve solunum aktivitesi gibi vital sinyalleri izler ve kaydederler. İlerleyen ve v gün geçtikçe küçülen teknolojinin ofislerimize, evlerimize hatta cebimize kadar taşıdığı ve teknolojide yeni bir trend olan Nesnelerin İnterneti'nin (Internet of Things) (IoT), e-sağlık alanında da önemli bir rol sahibi olacağı görülmektedir. Bu çalışmada uyku problemi yaşayan hastaların bir uyku teknisyenine ihtiyaç duymadan evde uyku testi yapılabilmelerini ve hastanın vital sinyallerinin anlık olarak izlenebilmesini amaçlayan; IoT tabanlı, batarya ile beslenen, giyilebilir ve kompakt bir test cihazı tasarlanmıştır. Hesaplama gücünü ve kablosuz haberleşme yeteneğini Espressif ESP32 SoC'den alan sistem saniyede 200 kez örneklenmiş EEG, EKG, 3 eksenli ataletsel ölçüm birimi, solunum eforu, nazal basınç sensörü sinyallerini toplayabilen; Pulse Oksimetre yardımıyla SpO2 hesabı yapabilen ve toplanan tüm verileri kablosuz ağ üzerinden gönderebilen sistem, FreeRTOS gerçek zamanlı işletim sistemi ile geliştirilmiş bir gömülü yazılıma sahiptir. Geliştirilen PSG cihazı, American Academy of Sleep Medicine Guidelines'a göre Tip II geniş kapsamlı taşınabilir test cihazıdır. Topladığı ve işlediği yaşamsal sinyaller ile elde ettiği SCOPER (Sleep, Cardiovascular, Oximetry, Position, Effort, and Respiratory) skoru S2 C1 O1 P2 E2 R2 dir. Hasta üzerinden toplanan tüm veriler 2.4GHz Wi-Fi ağı üzerinden TCP/IP protokolü aracılığı ile bir hedefe iletilmektedir. Toplanan veriyi izlemek ve kaydetmek amacı ile bir Python uygulaması geliştirilmiştir. Ağ izleme uygulamaları ile yapılan testlerde paket kaybı olmadan saniyede 200 paket iletildiği görülmüştür.
Derin öğrenme modelleri kullanılarak beyin tümörlerinin sınıflandırılması
Beyin tümörleri insan sağlığını önemli derecede etkileyebilmektedir. Bu tümörlerin yanlış teşhisi durumunda, müdahale için alınacak olan kararlar ve bireyin sağlık durumu verimli şekilde belirlenememektedir. Manyetik rezonans görüntülerinin bir hekim tarafından incelenmesi, beyin tümörlerinin belirlenmesinde en yaygın kullanılan yöntemdir. Beyin tümörlerinin çeşitliliğinden ve hekimlerin incelemesi gereken birçok görüntü olduğundan ötürü, bu yöntem hem insan hatalarına yatkındır hem de fazla zaman harcanmasına neden olmaktadır. Bu çalışmada, en yaygın görülen üç beyin tümörü çeşidi olan; Gliom, Meninjiyom ve Hipofiz bezi tümörlerinin derin öğrenme modelleri kullanılarak sınıflandırılması üzerine çalışılmıştır. Çalışmada doğruluk oranının yüksek olmasına önem verilirken, modellerin eğitimi için harcanan zaman da incelenmiştir. Bu sınıflandırma çalışması ile hekimlere yardımcı olabilecek bir sistem yaratmak amaçlanmıştır. Doğruluk oranı %90'a varan bir sistem oluşturulmuştur.
Ultrasonografik tiroid tümör görüntülerinin desen analiz yöntemleri kullanılarak tırads kategorilerine göre sınıflandırılması
Tıbbi görüntülemede tiroid tümörleri sık rastlanan bulgulardan biridir. Bu tümörlerin biyolojik davranışlarını öngörmek için birçok teknik veya yönteme başvurulmaktadır. Medikal görüntüleme yöntemlerinden ultrasonografi, ince iğne biyopsisi ve belirli aralıklarla uygulanan kontroller ile hastalarda gözlemlenen tiroid tümörlerinin iyi veya kötü huylu olduğu belirlenir. Bu işlemlerin uzman hekimlere ilave iş yükü getirmesinin yanı sıra, hastaların ve hekimlerin fazladan zamanını almaktadır. Önceki çalışmalarda tiroid tümörlerinin yüksek oranda iyi huylu çıktığının gözlemlenmesi sonucunda, iş yükünün hafifletilmesi ve hekimler arası iletişimin arttırılması amacıyla tiroid tümörlerinin karakterizasyonu için birkaç risk sınıflandırma sistemi yaratılmıştır. Çeşitli tipleri olan bu risk sınıflandırma sistemlerinden ACR-TIRADS hem uzman hekimler arasında görüş farklılıklarına sebep olabilmekte, hem de fazla parametre incelendiği için zaman kaybına yol açabilmektedir. Bu nedenle, hem hekimlerin görüş farklılıklarını hem de zaman kaybı ile iş yükünü azaltabilecek bir sistem üzerinde çalışılmıştır. Bu çalışma sırasında tiroid tümörleri desen analizi yöntemleri ve sınıflandırma algoritmaları ile TIRADS başlıklarına göre sınıflandırılmaya çalışılmıştır. Tez çalışmasında, doğruluk oranı %94.7'e, duyarlılık oranı %94.5'e, özgüllük oranı %95.4'e ve kesinlik oranı %96.8'e varan sonuçlar elde edilmiştir.
Deri kanseri tedavisine yönelik pirol katkılı amiloid tabanlı nanofibröz doku iskelesinin kullanımının araştırılması
2020 yılında dünya genelinde, 19.3 milyon yeni kanser vakası meydanı gelmiş ve 9.9 milyon kanser bağıntılı ölüm gerçekleşmiştir. Bu yeni vakaların 324,635'i ve ölümlerin 57,043'ü melanom kanseridir. Önceki yıllara kıyasla dünya çapında melanom görülme sıklığı gitgide artmış ve deri kanseri kökenli ölümlerin %75'ini oluşturmuştur. Günümüzde melanom kanseri tedavisinde hastalığın evresine bağlı olarak kullanılan yöntemler: cerrahi müdahale, immünoterapi, kemoterapi, hedefe yönelik tedavi ilaçları ve radyasyon tedavisidir. İdeal bir kanser tedavisinde, kanser hücreleri yok edilirken sağlıklı dokunun bütünlüğünün korunması en temel amaçtır. Tedavi sürecinde ve sonrasında sağlıklı hücrelerin zarar görmeden kanser hücrelerinin tamamen ortadan kaldırılması ve dokunun yenilenmesi tam olarak sağlanamamaktadır. Bu amaç doğrultusunda tez kapsamında; i) sığır serum albüminin (BSA) amiloid forma dönüştürülmesine (AL-BSA), ii) kütlece farklı oranlarda pirol katkılanmış AL-BSA'dan elektro-eğirme yöntemi kullanılarak doğal polimerik yapıda nanofibröz doku iskelelerinin üretilmesine (Pd-AL-BSA), iii) AL-BSA ve Pd-AL-BSA doku iskelelerinin fiziksel ve kimyasal karakterizasyonlarına, iv) in-vitro hücre kültürü çalışmalarında doku iskelelerinin, sağlıklı deri hücrelerinin ve melanom kanseri hücrelerinin canlılığı üzerindeki etkisinin incelenmesine ve v) doku iskelelerinin antimikrobiyal özelliklerinin in-vitro mikrobiyoloji çalışmaları ile analiz edilmesine yönelik çalışmalar gerçekleştirilmiştir. Üretilen AL-BSA, %5, %10, %20 ve %50 Pd-AL-BSA doku iskelelerinin taramalı elektron mikroskobu, temas açısı ölçümü, FTIR analizi, çekme testi ve in-vitro hidrolitik ve enzimatik degradasyon karakterizasyonları gerçekleştirilmiştir. Hücre ve bakteri canlılıkları, kolorimetrik bir metot olan 3-(4,5-dimetiltiyazol-2-yl)-2,5-difeniltetrazolyum bromür (MTT) testi ile takip edilmiştir. AL-BSA, BJ normal insan deri hücresi ve A375 insan melanom hücresi üzerinde herhangi bir sitotoksik etki göstermemiştir. %50 Pd-AL-BSA doku iskelesi AL-BSA ile kıyaslandığında, BJ hücre canlılığını %37.38 ± 2.39 oranında arttırırken A375 hücre canlılığını %64.27 ± 1.30 oranında azaltmıştır. Böylelikle kanser hücrelerinin canlılığı inhibe edilirken sağlıklı hücrelerin canlılığı arttırılmıştır. AL-BSA'ya kıyasla %50 Pd-AL-BSA, E. coli canlılığı %54.45 ± 2.85 oranında inhibe ederken S. aureus'un canlılığında %51.28 ± 2.52 oranında inhibisyona sebep olmuştur. AL-BSA, TCPS'ye kıyasla E. coli ve S. aureus'a karşı yapışma önleyici özellik gösterirken, %50 Pd-AL-BSA antimikrobiyal aktivite göstermiştir. Sonuç olarak, %50 Pd-AL-BSA doku iskelesinin kanser hücrelerini öldürürken sağlıklı hücrelerin çoğalmasını arttırdığı ve antimikrobiyal özelliğe sahip olduğu gösterilmiştir. Bu tez kapsamında üretilen pirol katkılı amiloid tabanlı doku iskelesinin ileriye yönelik yeni biyomalzemelerin tasarımlarına ışık tutacağı düşünülmektedir.
MikroRNA ekspresyon seviyeleri ve genetik varyasyonları ile eksfoliasyon sendromu ve eksfoliatif glokom ilişkisinin incelenmesi
Eksfoliasyon sendromu (XFS) yaş arttıkça daha fazla gelişim gösterdiği bilinen, anormal fibriler moleküllerin göz dokularında birikmesi ile tanımlanan bir hücre dışı matriks hastalığıdır. XFS'nin patogenezinde oksidatif ve hücresel stres ile inflamatuar yolaklar önemli yer tutmaktadır. Aköz hümör sıvısının drenajını sağlayan kanalların eksfoliasyon birikintisi ile tıkanması ve bu suretle göz içi basıncının (GİB) artmasıyla ortaya çıkan eksfoliatif glokom (XFG), tedavi edilmediği takdirde körlüğe sebep olabilmektedir. Bu nedenlerle XFS'nin erken dönemde teşhisinin önemi büyüktür. mikroRNA'lar (miRNA) mesajcı RNA'ların (mRNA) regülasyonunda rol oynayan önemli post-transkripsiyonel düzenleyicilerdir. miRNA ekspresyon seviyelerinin çeşitli hastalıklarda değiştiği belirlenmiştir. miRNA'ların genlerinde bulunan tek nükleotid polimorfizmlerinin (SNP), miRNA'ların işlenmesini etkilediği ve çeşitli hastalıklara yatkınlıkta rol oynayabildiği bilinmektedir. Bu çalışmada, inflamasyon ile ilişkili yolaklarda rol oynadığı bilinen miR-146a ve miR-196a-2'nin plazma ekspresyon seviyeleri ile mir-146a rs2910164 G/C ve mir-196a-2 rs11614913 C/T SNP'lerinin XFS ve XFG hastalıkları için biyobelirteç olma potansiyellerinin incelenmesi amaçlanmıştır. Çalışma grubu, genotipleme kısmında, 260 XFG hastası, 260 XFS hastası ve 295 kontrolden oluşurken, ekspresyon seviyesi belirleme kısmında, her grup içerisinden 27 XFG hastası, 25 XFS hastası ve 27 kontrolden oluşmaktadır. Kan örnekleri Gülhane Eğitim ve Araştırma Hastanesi Göz Hastalıkları Bölümü (Ankara, Türkiye) tarafından toplanmıştır. SNP'lerin genotiplemeleri PCR-RFLP yöntemi ile, miRNA'ların plazmadaki ekspresyon seviyelerinin belirlenmesi ise qRT-PCR yöntemi ile yapılmıştır. Relatif ekspresyon seviyeleri 2-ΔΔCt yöntemi ile hesaplanmıştır. Genotip analizlerine göre, rs2910164 ve rs11614913 için minör alel frekanslarının ve genotip dağılımlarının, XFG, XFS ve kontrol grupları arasında farklı olmadığı görülmüştür. Plazma hsa-miR-146a-5p relatif ekspresyon seviyesinin, XFG ve XFS gruplarında kontrol grubuna göre anlamlı ölçüde yüksek olduğu tespit edilmiştir (XFG vs. kontrol: P<.001, XFS vs. kontrol: P=.001). Hsa-miR-196a-5p relatif ekspresyon seviyesinin ise, gruplar arasında farklı olmadığı görülmüştür. Lojistik regresyon analizleri sonucunda, plazma hsa-miR-146a-5p relatif ekspresyon seviyesinin XFG ile yaklaşık 6 kat (P=.001; dominant model), XFS ile yaklaşık 4 kat (P=.005; dominant model) ilişkili olduğu tespit edilmiştir. ROC analizleri sonucunda, plazma hsa-miR-146a-5p relatif ekspresyon seviyesinin, XFG için "iyi" (AUC=0.897, P<.001, duyarlılık=%89, özgüllük=%78), XFS için "orta" (AUC=0.779, P=.001, duyarlılık=%52, özgüllük=%93) dereceli bir tanı testi olabileceği görülmüştür. Bu çalışmada, mir-146a rs2910164 G/C ve mir-196a-2 rs11614913 C/T SNP'leri ve miR-146a ve miR-196a-2'nin plazma ekspresyon seviyeleri ile XFS ve XFG arasındaki ilişki ilk kez araştırılmıştır. Sonuç olarak, hsa-miR-146a-5p relatif ekspresyon seviyesinin, XFG ve XFS için kan tabanlı biyobelirteç olma potansiyeline sahip olduğu görülmüştür. Bu tez çalışması ileride XFG ve XFS'nin erken teşhisi, prognozun takibi ve tedavisinde kullanılabilecek yeni tanı testleri, biyosensörler ve terapötik ajanlar geliştirilmesine öncülük edecek potansiyele sahip sonuçlar ortaya koyması nedeniyle Biyomedikal Mühendisliğine katkı sağlayan bir projedir.
Obstrüktif uyku apnesinin derin öğrenme kullanılarak tahmin edilmesi
Nefes alışverişinin en az on saniye boyunca durması olarak tanımlanan uyku apnesi, günümüzde sık karşılaşılan bir uyku hastalığı olarak bilinmektedir. Obstrüktif uyku apnesi (OUA), solunum yolunda tıkanmaya bağlı gerçekleşen en yaygın uyku hastalıklarından biridir. Bu sendromun geliştirilen modeller yardımıyla otomatik olarak tespit edilebilmesinin yanında ön görülebilmesi de ciddi seviyelerde sağlık problemlerini ve hayati tehlikeyle karşı karşıya kalma durumunu önlemek açısından önemlidir. Yüksek doğrulukla çalışan tahmin modellerinin geliştirilmesi ile OUA rahatsızlığı yaşayan kişilerin sendrom anı gelmeden uyarılması ve uykudan uyandırılması ile olası risklerin yaşanmadan önlenmesi mümkün olabilecektir. Bu tez çalışmasında, derin öğrenme yöntemlerinden biri olan Evrişimsel Sinir Ağları (Convolutional Neural Networks, CNN) ile OUA tanısı konmuş hastalara ait elektrokardiyografi sinyalleri kullanılarak apne tahmini yapan modeller sunulmuştur. Bu modellerden birincisi, önceden eğitilmiş mimariler ile yapılan sıfırdan eğitim çalışmasıdır. İkinci model, önceden eğitilmiş mimariler ile transfer öğrenme yöntemi kullanılarak yapılan çalışmadır. Üçüncü model, ilk iki modelde gözlemlenen bulgulara bağlı olarak önerilmiş yeni bir modeldir. Son modelde ise üçüncü modelde önerilen derin öğrenme mimarisinden elde edilen özniteliklerin, mimarinin kendi sınıflandırıcısı yerine Destek Vektör Makineleri, Rastgele Alt Uzay k-En yakın Komşuluk ve Rastgele Alt Uzay Diskriminant Analizi yöntemleri ile sınıflandırıldığı durumda gözlemlenen sonuçlar sunulmuştur. Çalışmanın sonucunda gözlemlenen yüksek doğruluktaki bulgular, önerilen modellerin OUA tahmininde iyi bir belirteç olarak kullanılabileceğini göstermektedir.
Meme kanserinin geliştirilmiş makine öğrenme yöntemleri ile tespiti
Meme kanseri dünya genelinde kadınlar arasında en sık görülen kanser türüdür. Meme kanseri erken evrede teşhis edilirse, tedavi edilmesi mümkündür. Bu çalışma meme kanserinin tanısı için geliştirilmiş makine öğrenme algoritmalarına dayalı yeni bir sınıflandırma sistemi önermektedir. Geliştirilmiş makine öğrenme algoritmaları oluşturmak amacıyla öznitelik seçim ve hiperparametre optimizasyon yöntemleri kullanılmıştır. Makine öğrenme algoritması olarak sırasıyla Karar Ağacı, Naive Bayes, Destek Vektör Makinesi, K-En Yakın Komşu ve Topluluk Öğrenme yöntemleri kullanılmıştır. Tüm deneyler Wisconsin Meme Kanseri Veri (WBCD) seti ve Mamografi Meme Kanseri Veri Seti (MBCD) olmak üzere iki farklı meme kanseri veri seti üzerinde test edilmiştir. Veri setlerinin en ayırt edici özniteliklerini belirlemek amacıyla sırasıyla Relief, En Küçük Mutlak Daralma ve Seçme Operatörü ((Least Absolute Deviation and Least Absolute Shrinkage and Selection Operator-LASSO) ve Ardışık İleri Yönde Seçim yöntemleri kullanılmıştır. Makine öğrenme algoritmalarındaki en uygun hiperparametreleri bulmak için Bayes optimizasyon (BO) yöntemi kullanılmıştır. Çalışma kapsamında en iyi sınıflandırma oranını elde etmek amacıyla farklı deneyler yapılmıştır. Önerilen öznitelik seçim-Bayes optimizasyon hibrit yöntemleri çalışmada kullanılan makine öğrenme algoritmalarının sınıflandırma oranlarını artırmıştır. Yapılan deneyler sonucunda, LASSO-BO-DVM yöntemi her iki meme kanseri veri setinde de en yüksek doğruluk, kesinlik, duyarlılık ve F1-skorunu göstermiştir (WBCD için %98,95, %97,17, %100 ve %98,56; MBCD için %97,95, %98,28, %98,28 ve %98,28).
Tiroid nodüllerinin genetik algoritma ile eğitilen anfıs yöntemi kullanılarak iyi huylu ve kötü huylu olarak ayrıştırılması ile yeni bir bilgisayar destekli tanı temelli risk sınıflandırma sistemi önerilmesi
Literatürde kullanılan tiroid nodülü risk sınıflandırma rehberleri, nodüllerin bazı iyi bilinen sonografik özelliklerine göre, hekimlerin klinik tecrübelerine dayanarak oluşturulmuşlardır. Bu özelliklere göre nodüllere tanı konması subjektif bir yöntem olup hekimin tecrübesine bağlıdır. Bu çalışmada, yapay zeka yöntemleri kullanılarak, nodüllerin ayırıcı tanısında çok çeşitli ultrason bulgularının ilişkileri incelenmiş, bu durumun üstesinden gelinmesi amaçlanmıştır. Uyarlanabilir Sinirsel Bulanık Çıkarım Sistemi'nin (ANFIS) Genetik Algoritma (GA) ile eğitimine dayalı yenilikçi bir yöntem, kötü huylu tiroid nodüllerini iyi huylu olanlardan ayırt etmek için kullanılmıştır. Önerilen yöntemden elde edilen sonuçlar yaygın olarak kullanılan ANFIS'in türev tabanlı optimize edilen algoritmaları ve Derin Sinir Ağı (DNN) yöntemi ile karşılaştırılmış, önerilen yöntemin tiroid nodüllerini sınıflandırmada daha başarılı olduğu gösterilmiştir. Ayrıca tiroid nodüllerinin sınıflandırılması için literatürde olmayan bilgisayar destekli tanı (BDT) temelli yeni bir risk sınıflandırma sistemi önerilmiştir. Anahtar Kelimeler: Tiroid, Tiroid nodülü, Sınıflandırma, ANFIS, Derin sinir ağı, Rehber
Damar içi implant materyal yüzeylerinde antitrombojenik ve antibakteriyel aktiviteyi artırmaya yönelik heparin immobilizasyonu
Geçici ya da kalıcı, dahili ya da harici olarak, tedavi ve/veya onarım gibi amaçlarla vücuda dahil edilen malzemeler implant materyalleri olarak adlandırılmaktadırlar. Günümüzde artan popülasyon ve uzun yaşam süreleri göz önüne alındığında, implant materyallerin kullanım sıklığı, miktarı ve süreleri giderek artmaktadır. Bu nedenle kullanılan implantların, kullanıldıkları bölgeye uyum sağlamaları, transplantasyon sonrası herhangi bir komplikasyon oluşmasını önleyecek şekilde tasarlanmaları gerektiği sonucuna ulaşılmaktadır. Tez kapsamında polimerik ve metalik alttaşlar olmak üzere iki farklı malzemede heparin adı verilen, klinikte güncel olarak antikoagülan ilaç olarak kullanılan biyomolekül ile yüzey modifikasyon stratejilerinin geliştirilmesi üzerine çalışılmıştır. Polipropilen (PP) tez kapsamında model polimerik malzeme olarak seçilmiş ve iki basamakta plazma polimerizasyon (PlzP) destekli yüzey modifikasyonu gerçekleştirilmiştir; (i) oksijen ile aşındırma ve (ii) amince zengin fonksiyonel grup oluşturma. PlzP tekniği ile geliştirilen yüzey modifikasyon parametreleri, temas açısı ölçüm, serbest yüzey enerji hesaplamaları, yüzeyde maksimum azot miktarını elde etme, yüzey pürüzlük değerinin artırılması kriterleri kapsamında değerlendirilmiş ve optimize parametre tespit edilmiştir. Heparin immobilizasyon işlemi, saf heparin (hep) ve kovalent bağ ajanları ile destekli (hep*) çözeltiler kullanılarak 3 farklı konsantrasyon üzerinden test edilmiştir. Yüzeye tutunumu sağlanan heparin miktarı Toluidine Mavi (TB) boya ile tespit edilmiş ve maksimum heparin tutunumunun sağlandığı konsantrasyon, optimize parametre olarak belirlenmiştir. Kovalent bağ ajanları ile destekli heparin çözeltisinin iki basamakta modifiye edilen PP yüzeyler ile kovalent bağ oluşturduğu, FTIR-ATR analizinde saptanan amid I ve II pikleri ile kanıtlanmıştır. Heparin immobilizasyonu protein tutunum miktarını referans yüzeylere göre oldukça azaltmış, hemokompatibilite testleri kapsamında (platelet tutunum, hemoliz, kinetik-kan pıhtılaşma oranı) da oldukça etkili sonuçlar vermiştir. Ayrıca heparin immobilizasyonunun PP yüzeylerde antiadherent karakteristiği gram pozitif ve gram negatif bakteriler ile test edilmiş ve heparinin antibakteriyel mekanizmasının "temas ile öldürme" olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Son olarak BJ insan fibroblast hücreleri ile gerçekleştirilen testler sonucunda, geliştirilen yüzeylerin biyouyumlu oldukları ispatlanmıştır. Titanyum (Ti) tez kapsamında model metalik malzeme olarak seçilmiş ve tek basamakta alternatif akım elektroforetik depozisyon (AC-EPD) tekniği ile heparin modifikasyonu gerçekleştirilmiştir. Saf halde heparin depozisyonu, temas açısı ölçüm, serbest yüzey enerji hesaplamaları ve yüzey pürüzlülük değerleri kapsamında incelenmiş ve optimize parametre tespit edilmiştir. Başlangıçta yüzeye depozite edilen heparin miktarı TB boya ile takip edilmiş olmakla birlikte, ilerleyen deney basamaklarında söz konusu yaklaşımın, AC-EPD tekniği ile kaplanan heparin miktarını saptamada yetersiz olduğu saptanmıştır. Ti yüzeylerde heparin depozisyonunun etkisi, PP yüzeylerde olduğu gibi, protein tutunum miktarı, hemokompatibilite testleri, antiadherent karakteristik ve biyouyumluluk testleri kapsamında detaylı olarak araştırılmıştır. Özetle, tez kapsamında gerçekleştirilen çalışmalar ile hem PP hem de Ti yüzeylerde farklı stratejilerle yüzey modifikasyonları gerçekleştirilerek heparinin mevcut antikoagülan karakteristiğinden yararlanmakla birlikte, antibakteriyel, antiadherent ve biyouyumluluk karakteristikleri de detaylı olarak çalışılmış ve literatüre kazandırılmıştır.
Ağrı hissinin EEG sinyalleri kullanılarak objektif tahmini ve derin öğrenme modelleri ile derecelendirilmesi
Ağrı, haz verici olmayan kompleks ve çok boyutlu olmak üzere kişilerin tecrübe ettiği his olarak tanımlanır. Ağrının objektif olarak sınıflandırılması, hastanelerde mönitörize olmuş hastalar için, kendini ifade edemeyen bireyler için ve ameliyat sonrası ya da esnasında anesteziye maruz kalmış kişiler için büyük önem taşımaktadır. Ayrıca ağrının subjektif olarak derecelendirilmesi kişiden kişiye yanıltıcı bir cevaba sebep olabilmektedir ve kişinin yanlış tedavi protkolüne yönlendirilmesi ile sonuçlanabilmektedir. Ağrının yapay zeka modelleri ile derecelendirilmesi sayesinde doğru tedaviye yönelim ve kendini ifade edemeyen bireylerin ağrı şiddetlerini derecelendirebilmesi hakkında bilgiye ulaşmak mümkün olabilecektir. Yapılan tez çalışmasında, ağrı uyarını verilerek bireylerden alınan EEG verileri bir boyutlu evrişimsel sinir ağı modeli (1 Dimensional Convolutional Neural Networks, 1D CNN) oluşturularak yüksek ve düşük ağrı olarak sınıflandırılmıştır. Modelde kullanılacak öznitelik seçimi için alınan EEG verileri öncesinde gürültülerden temizlenmiştir. Sonraki aşamada temizlenen verilere T-test uygulanarak fark oluşan bölümler belirlenmiştir. Belirlenen bölümlerden zaman-frekans cevabında öznitelikler çıkarılarak hazırlanan modelde kullanılmıştır. Tasarlanan model karşılaştırılma amaçlı derin öğrenme modellerinden olan özyinemeli sinir ağları (Reccurrent Neural Network, RNN) modeli ile karşılaştırılmıştır. Tez çalışmasının sonucunda alınan bilgiler dahilinde tasarlanan 1 boyutlu evrişimsel sinir ağları modelinin ortalama %92 oranında doğru sınıflandırma yaptığı gözlemlenmiştir. Elde edilen bulgular dahilinde ağrı hissinin objektif derecelendirilmesi için tasarlanan modelin iyi bir belirteç olabileciğini göstermektedir.
Relapsing-remitting multipl sklerozda clusterin genetik polimorfizmleri ve dolaşımdaki mikroRNA'ların plazma clusterin seviyesi ve bilişsel performans üzerine etkilerinin incelenmesi
Multipl Skleroz (MS), merkezi sinir sisteminin demiyelinizan, otoimmün ve nörodejeneratif kronik bir hastalığıdır. Etiyolojisinde genetik ve çevresel faktörlerin kompleks etkileşimlerinin rol oynadığı MS'in en yaygın klinik formu RRMS'tir. MS'te, progresyonun bir göstergesi olan bilişsel bozukluğun prevelansı %40-70 arasındadır. Clusterin, hücresel yaşam ve ölüm yolaklarında aktif rol oynamaktadır. Bu proteini kodlayan CLU geninde bulunan tek nükleotit polimorfizmleri (SNP) birçok hastalıkla ilişkili bulunmuş olup clusterinin dolaşımdaki seviyelerinin bilişsel performansla ilişkili olduğuna dair bulgular literatürde mevcuttur. Gen ifadesinin düzenlenmesinde rol alan mikroRNA'lar (miRNA) birçok hastalığın teşhisi ve seyri ile ilişkilendirilmiş olup biyobelirteç keşif çalışmalarının önemli odaklarındandır. Bu tez çalışması kapsamında RRMS riski ile CLU rs11136000 C/T, rs3087554 T/C, rs2279590 C/T ve rs1532278 C/T SNP'lerinin ilişkilerinin incelenmesi ve plazma clusterin konsantrasyonu ile CLU ekspresyon seviyesine etki ettiği bilinen miR-21-5p ve miR-195-5p'nin plazma rölatif ekspresyon seviyelerinin hastalık riski ve bilişsel bozukluk ile ilişkilerinin belirlenmesi amaçlanmıştır. Bu amaç doğrultusunda iki çalışma grubu oluşturulmuştur. Grup-1, 310 RRMS hastası ve 310 kontrol bireyden oluşurken Grup-2, 30 naif RRMS hastası, 30 tedavi alan RRMS hastası ve 30 kontrol bireyden oluşmaktadır. Grup-1'deki RRMS hastalarının genotiplemeleri PCR-RFLP ve RT-PCR ile gerçekleştirilmiştir. Grup-2'deki katılımcıların bilişsel değerlendirilmeleri BICAMS bataryası ile gerçekleştirilmiştir. Grup-2 katılımcılarının plazma miR-21-5p ve miR-195-5p ekspresyon seviyeleri qRT-PCR ile; plazma clusterin konsantrasyonu ise ELISA ile belirlenmiştir. Tüm örnekler Ankara Şehir Hastanesi Nöroloji Polikliniği'nden alınmıştır. Bu tez çalışmasında rs3087554 T/C SNP'sinin C alelinin hem RRMS riski hem RRMS progresyonu ile ilişkili olduğu görülmüştür. RRMS ile ilişkileri incelenen miR-21-5p ve miR-195-5p'nin plazma rölatif ekspresyon seviyelerinin RRMS teşhisi için biyobelirteç olabilecekleri görülmüştür. Ayrıca, miR-21-5p'nin potansiyel bir terapötik biyobelirteç olabileceğine dair bulgulara ulaşılmıştır. Buna ilave olarak, hem miR-21-5p'nin hem de miR-195-5p'nin MS'te kullanılan enjektabl immünomodülatör tedavilerin terapötik hedefi olabileceği düşünülmektedir. Bu tez çalışmasıyla birlikte clusterinin MS'teki rolü genotip, fenotip ve bilişsel seviyede değerlendirilmiştir. CLU rs11136000 C/T, rs3087554 T/C, rs2279590 C/T ve rs1532278 C/T SNP'leri ile RRMS riski arasındaki ilişki ilk defa bu tezde çalışılmıştır. Ayrıca, bu çalışmada ilk defa RRMS hastalarının plazma clusterin seviyesi, plazma miR-21-5p ve miR-195-5p rölatif ekspresyon seviyesi ile bilişsel performansları arasındaki ilişkiler incelenmiştir. RRMS'in teşhisi ve prognozunun takibi için plazmadaki potansiyel biyobelirteç adaylarını ortaya koyan bu çalışmanın geliştirilecek biyosensörlere, tedavi ajanlarına ve tanı kitlerine yol göstereceği öngörülmektedir. Multidisipliner bir yaklaşımın ürünü olan bu tez, bahsi geçen yönleriyle Biyomedikal Mühendisliği alanına katkı sağlayan bir çalışma niteliğindedir.
Farklı boyutlarda sürfaktan içermeyen nişasta bazlı mikrokürelerin sentezi, sentez sürecini etkileyen faktörlerin araştırılması
Kontrollü boyut ve morfolojiye sahip olan mikroküreler, medikal alanda ilaç taşıma sistemleri başta olmak üzere çeşitli uygulamalarda tercih edilmektedir. Mikrokürelerin sentezlenmesinde yaygın olarak kullanılan bir yöntem, emülsiyon polimerizasyon tekniğidir. Bu çalışmada, ilaç taşıyıcısı olarak dar boyut aralıklarına sahip, biyouyumlu ve biyobozunur mikrokürelerin sentezlenmesi amaçlanmıştır. Sitotoksisitesi düşük mikrokürelerin üretimi için doğal bir polimer olan nişasta ile sürfaktan içermeyen emülsiyon polimerizayonu yöntemi (SFEP) tercih edilmiştir. Artan polimer konsantrasyonu (ağırlıkça %3 - %10), ortam pH'si (7 - 10), ortam sıcaklığı (30 - 70°C), çapraz bağlayıcı miktarı (hacimce %1 - %20) ve emülsiyon karıştırma hızlarında (500 – 1000 RPM) üretilen mikrokürelerin çaplarındaki azalma ve artan sürekli fazın dağınık faza oranında (%21 - %100) mikrokürelerin çapındaki artma optik mikroskop ile yapılmış gözlemlenmiştir. 400µm üzerinde dar boyut aralıklarında üretilen mikrokürelerin topografisi taramalı elektron mikroskopisi (SEM) ile incelenmiştir. Ortam sıcaklıklığı koşullarında ağırlık ve boyut değişimleriyle genleşme değerlendirmeleri yapılmıştır. Ayrıca, UV-Vis Spektrofotometre kullanılarak partiküllerin ilaç yüklemesi analiz edilmiştir. %99,81 ile en yüksek ilaç yüklenme verimi 500 RPM karıştırma hızı ile elde edilen, bozunma süresi 55±2,33 gün olan mikrokürelerde gözlemlenmiştir. Parçacıkların L-929 hücre hattı üzerindeki sitotoksik etkisi, canlılık testleri aracılığıyla değerlendirilmiş ve ağırlıkça %10 polimer konsantrasyonu ile sentezlenmiş olan mikrokürelerde en yüksek canlılık (%113,53 ± 5,54) gözlemlenmiştir. Bu tez çalışmasının sonuçları, SFEP yöntemi ile nişastadan üretilen stabil mikrokürelerin düşük sitotoksisite ve yüksek ilaç yüklenme verimi ile çeşitli tıbbi ve kozmetik uygulamalarda tercih edilebileceğini göstermektedir. Anahtar Kelimeler: Polimerik mikroküre, Nişasta, Çapraz bağlayıcı, Sürfaktan içermeyen emülsiyon polimerizasyonu
SARS-COV-2 spike proteininin evrimsel yollarının değişebilirlik haritaları ile tahmini
Virüsler, bulaşıcı ajanlar olarak insanlarda hastalıklara ve ölümlere yol açabilmektedir. Bu olumsuz etkileri önlemek için aşılar ve ilaçlar geliştirilmiş olsa da virüsün genetik yapısında meydana gelen mutasyonlar sebebiyle virüs, bağışıklık sisteminden kaçma ve konak hücreye daha iyi bağlanma gibi özellikler kazanarak tedavilere karşı dirençli hale gelebilir. Küresel COVID-19 pandemisi, yeni SARS-CoV-2 varyantları ortaya çıktıkça virüsün genetik materyalinde meydana gelen değişikliklerin hızlı, güvenilir ve etkili bir şekilde izlenmesi ve tahmin edilmesi gerekliliğini ortaya koymuştur. Virüsün yeni genetik yapısına uygun ilaç ve aşıların geliştirilmesi maliyetli ve zaman alıcıdır. Bu nedenle, SARS-CoV-2'nin genomunda meydana gelebilecek mutasyonları ve bu mutasyonların etkilerini henüz gerçekleşmeden önce tahmin etmek ve gerekli önlemleri almak kritik önem taşımaktadır. Bu tezde, COVID-19 pandemisine yol açan SARS-CoV-2 virüsünün evrimsel süreci incelenmiş ve gelecekte meydana gelebilecek önemli mutasyonların tahmin edilmesi amaçlanmıştır. Bu amaç doğrultusunda, öncelikle virüsün insan hücrelerini enfekte etmesinden sorumlu Spike (S) proteini bölgesine ait gen dizileri GISAID veri tabanından temin edilmiş ve ardından bu diziler çeşitli çoklu hizalama yöntemleri (Clustal Omega, MAFFT, TCoffee, vb.) ile hizalanmıştır. Daha sonra bu hizalamalar, çeşitli skor fonksiyonları (Karlin, Sander, Valder, vb.) kullanılarak her bir amino asit için değişebilirlik skorları hesaplanmıştır. Elde edilen değişebilirlik skorları arasındaki korelasyon analiz edilerek S proteininde korunmaya ve değişmeye yatkın bölgeler belirlenmiştir. Hesaplanan değişebilirlik skorları ve deneysel mutasyon oranı kullanılarak, rastgele yürüyüş yöntemi ile gelecekte meydana gelebilecek mutasyonlar tahmin edilmiştir. Bu çalışmanın, SARS-CoV-2 virüsünün evrimsel dinamiklerinin anlaşılmasına katkı sağlaması beklenmektedir.
Sarkopeni hastalığının nöro bilişsel belirteçlerinin işlevsel yakın kızılaltı spektroskopisi ve yapay zeka yaklaşımları kullanılarak belirlenmesi
Yaşlanma ile birlikte kas kütlesi, kuvvet ve fonksiyonlarında görülen azalma olarak tanımlanan sarkopeni, yaşam kalitesini ciddi oranda etkileyen önemli bir hastalıktır. Yakın zamanda yapılan çalışmalar, sarkopeninin yalnızca fiziksel kayıplarla sınırlı kalmayıp, nörolojik fonksiyonları da olumsuz yönde etkileyebileceğini öne sürmüştür. Bu tez çalışmasında, sarkopeninin motor ve bilişsel görevler sırasındaki kortikal hemodinamik etkileri ve bu etkilerin klinik ölçümlerle ilişkisi fonksiyonel yakın kızılaltı spektroskopisi (fNIRS) ile incelenmiştir. Ek olarak, fNIRS verilerinden elde edilen fonksiyonel bağlantısallık özniteliklerinin, makine öğrenmesi modelleri aracılığıyla, sarkopenik bireyleri sağlıklı bireylerden ayırt etmedeki başarımı değerlendirilmiştir. Çalışmaya toplamda 68 kişi (38 sağlıklı, 30 sarkopenik) katılmıştır. Katılımcılara kavrama kuvveti, N-Geri ve Oddball deneyleri uygulanarak fNIRS verileri alınmış, kavrama deneyinde elektromiyografi (EMG) ve el dinamometresi verileri de kaydedilmiştir. Verilerin istatistiksel analizi, t-test, tekrarlı ölçümlü ANOVA ve korelasyon ile gerçekleştirilmiştir. Sonuçlar, sarkopenik bireylerin motor görevlerde EMG ve dinamometre ölçümlerinde anlamlı şekilde düşük performans sergilediklerini ortaya koymuştur. Ayrıca, kavrama, N-Geri ve Oddball deneyleri sırasında precentral gyrus (PcG), middle frontal gyrus (MFG) ve superior frontal gyrus (SFG) bölgelerindeki hemodinamik tepkilerin, sarkopeni grubunda kontrol grubuna kıyasla farklılıklar gösterdiği bulunmuştur. Motor ve bilişsel görevler arasındaki korelasyon analizleri ise, sarkopenik bireylerde motor ve bilişsel fonksiyonların ortak kortikal temsiliyetlere sahip olduğunu desteklemiştir. Makine öğrenmesi ile gerçekleştirilen sınıflandırma sonucunda, sarkopenik ve sağlıklı bireyler yüksek doğruluk (%80-86) ve eğri altı alan değerleri (0.86-0.95) ile sınıflandırılmıştır. Bu sonuçlar, fNIRS tabanlı nörolojik belirteçlerin, sarkopeni tanısı ve klinik değerlendirmede önemli bir potansiyele sahip olduğunu göstermektedir.
SARS-CoV-2 Spike–ACE2 etkileşiminin inhibisyonuna yönelik tasarlanan peptitlerin etkinliğinin moleküler modelleme yöntemleriyle araştırılması
Virüs yalnızca canlı (konak) hücrelerde çoğalabilen enfeksiyöz ajanlardır. Bu bağlamda SARS-CoV-2 virüsü de, yüzeyindeki Spike (S) proteini aracılığıyla anjiyotensin dönüştürücü enzim 2 (ACE2) reseptörüne bağlanarak konak hücreye giriş yaparak COVID-19 hastalığına neden olmakta, kalp ve akciğer gibi dokularda yüksek düzeyde eksprese olan ACE2'nin işlevini bozması nedeniyle COVID-19 pandemisinde Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre 7 milyondan fazla insanın ölümüne yol açtığı bilinmektedir. SARS-CoV-2 genomunda özellikle Spike proteinini kodlayan bölgede görülen yüksek mutasyon oranı; virüsün bulaş hızı ile bağışıklık sisteminden kaçma yeteneğine bağlı olarak virüsün ölümcüllüğünü artırmaktadır. Bu nedenle virüse karşı ilaç geliştirmede Spike–ACE2 etkileşimi hedef alınmakta ve bu etkileşimin peptitler aracılığı ile inhibe edilmesine yönelik çalışmalara ağırlık verilmektedir. Peptitler, küçük moleküllere kıyasla esnek yapıları, özgül bağlanma yetenekleri ve düşük toksisiteleri sayesinde protein–protein etkileşimlerini inhibe etmeye yönelik ilaç geliştirme çalışmalarında önemli bir alternatif sunmakla birlikte geleneksel ilaç geliştirme yöntemlerinin yüksek maliyet ve uzun zaman gerektirmesi nedeniyle erken aşama tarama süreçlerinde bilgisayar destekli ilaç tasarım (CADD) yaklaşımlarının kullanımını gerekli kılmıştır. Spike–ACE2 etkileşimini inhibe etmeye yönelik geliştirilen peptitlerin etkinliğini değerlendiren çalışmalarda kullanılan hesaplamalı ve deneysel yöntemler sonucu elde edilen veriler arasında tutarsızlıkların olduğu gözlemlenmiştir. SARS-CoV-2 Spike–ACE2 etkileşiminin inhibisyonuna yönelik peptit tabanlı inhibitör tasarımında yapı tahmini, moleküler kenetleme programlarından HADDOCK ve AutoDock CrankPEP (ADCP) ile moleküler modelleme programlarından AlphaFold2 (AF2), AlphaFold2-Multimer (AF2M), PepFold3 ve ESMFold üzerinden çalışmalar yürütülmüştür. AF2M programının hem bağlanma bölgesini hem de bağlanma sonrası peptitin konformasyonu doğru şekilde belirlemede diğer programlara kıyasla üstün olduğu gözlemlendiğinden, bu program üzerinden Rosetta Ref2015, Rosetta ddG, Prodigy ve PyDock gibi farklı skorlama fonksiyonlarının etkileri incelenmiştir. AF2M ile modellenen yapıların Rosetta Ref2015 skoru ile sıralanmasının peptitin reseptör Spike proteini üzerinde konumlandırılması açısından anlamlı sonuçlar verdiği gözlemlenmiştir. Bağlanma bölgesine doğru konumlandırılmış olması o bölgedeki etkileşimi inhibe ettiğini göstermediğinden; ilerleyen çalışmalarda skorlama fonksiyonlarının entegrasyonu ile peptit-bazlı inhibitör tasarımında daha güvenilir ve etkili sonuçlar elde etmek için veri setlerinin genişletilmesi, SAPx peptitleri-Spike RBD proteini komplekslerinin biyolojik olarak anlamlı analizinin yapılabilmesi için mikrosaniyeler mertebesinde MD simülasyonlarının yapılması ve bağlanma serbest enerjilerinin hesaplanmasının uygun olacağı değerlendirilmiştir. Sonuç olarak, bu tez çalışmasında, SARS-CoV-2 Spike–ACE2 etkileşimini inhibe etmeye yönelik peptit-bazlı ilaç geliştirme süreçlerinde yapay zekâ destekli modelleme yaklaşımlarında doğru skorlama stratejilerinin kullanımının tasarımın doğruluğunu test etme sürecinde kullanılabilir bir metot olarak üzerinde çalışılmaya değer sonuçlar elde edilmiştir. Hesaplamalı yöntemde doğru skorlama stratejisi kullanımının sorunsalın çözümlenmesinde olumlu katkılar sunabileceği kıymetlendirilmektedir. Anahtar Kelimeler: SARS-CoV-2 virüsü, ACE2 reseptör proteini, Peptit-protein etkileşimleri, Peptit yapı tahmini, Moleküler kenetleme, Moleküler modelleme, Moleküler dinamik simülasyonları
Etkin osteointegrasyon amaçlı alümina membran ile kaplanmış titanyum implantların üretilmesi
İskelet sisteminin geniş alanlı kırıklarında osteointegrasyonun hızlı ve etkin bir biçimde sağlanması, bu bölgede kullanılması planlanan implant yüzeylerinin kemik doku ile benzer kimyasal, mekanik ve topografik özellikleri taşıyan yapıda olmasına bağlıdır. Titanyum temelli biyomalzemeler bu gibi durumlarda klinik kullanımda sıklıkla tercih edilmekte ve bu malzemelerin osteointegrasyon ve implantasyon başarı oranlarını artırmak için kimyasal/nanotopografik özellikler sağlayabilen oksit tabakalar ile kaplanmaları uzun süredir çalışılmaktadır. Bu çalışmanın amacı, anodize alüminyum oksit (AAO) kaplı ve atomik tabaka biriktirme (ALD)-alümina kaplı titanyum alt tabakaların, kendiliğinden iyileşmenin zor olduğu geniş deformasyon alanlarında yüksek ve hızlı mineralizasyon potansiyelini incelemektir. AAO kaplı titanyum (AAO@Ti) yüzeyler farklı elektrolitlerde anodizasyon tekniği ile üretilmiş ve osteojenik potansiyelleri kontrol olarak saf titanyum yüzey ile karşılaştırılarak analiz edilmiştir. Yüzeylerin anodizasyon yoluyla kazandığı iyonik karakterlerin etkisini araştırmak için, oksitlenmiş nanotopografik yüzeyler ayrıca hassas ve konformal bir kaplama buharı biriktirme tekniği olan ALD yoluyla ultra ince bir alümina tabakası ile kaplanmıştır (ALD@AAO@Ti). Ayrıca, nano ölçekli yüzey morfolojisinin etkisini araştırmak için saf titanyum numunesi de ALD ile saf alümina ile kaplanmıştır (ALD@Ti). ALD kaplamadan sonra yapılan XPS analizi, anodizasyon ile üretilen her bir yüzeyin iyonik karakterinin başarıyla baskılandığını göstermiştir. İn vitro çalışmalar, incelenen substratlar arasında, MG-63 osteosarkom hücrelerinin mineralizasyon kapasitesinin, fosforik asitte anodize edilip ALD ile muamele edilmiş ve yalın AAO@Ti örnekleri (H3PO4_AAO@Ti ve ALD@H3PO4_AAO@Ti) üzerinde inkübe edildiğinde en yüksek olduğunu göstermiştir. Bu substratlar üzerindeki mineralizasyon da 2. günden 21. güne kadar tutarlı bir şekilde artmıştır. Osteojenik genlerin ekspresyon seviyeleri ALD@Ti ve ALD@H3PO4_AAO@Ti yüzeylerini ön plana çıkarırken, immünositokimya analizleri de osteojenik aktivitenin en fazla ALD@H3PO4_AAO@Ti yüzeyde meydana geldiğini vurgulamıştır. Dolayısıyla, bu tez sonucunda etkin ve hızlı osteointegrasyon potansiyeli olan ve implant uygulamalarında kullanımı ön plana çıkabilecek en iyi yüzeyin fosforik asit içerisinde üretilip iyonik kimliği baskılanan yüzey olabileceği görülmüştür.
Nötrofillerde endoplazmik retikulum stresinin ve apoptoz yolaklarının yineleyen düzelen multipl sklerozda dimetil fumarat tedavisinin etkinliğinin değerlendirilmesinde biyobelirteç olarak kullanımının boylamsal araştırması
Multipl skleroz (MS), merkezi sinir sistemini (MSS) etkileyen, otoimmün, nörodejeneratif ve nöroenflamatuar bir hastalık olup genellikle 20-40 yaş arası genç yetişkinlerde travma harici engelliliğin bir sebebi olarak görülür. Dimetil fumarat (DMF), MS'nin en sık görülen yineleyen-düzelen formunda (RRMS) birinci basamak tedavi olarak kullanılan immünmodülatör bir ilaçtır. MS'nin kesin bir tedavisi olmamakla birlikte hastalık seyrini değiştiren tedaviler, bireyler arası farklılıklar ve semptomların heterojen doğası nedeniyle her zaman etkili olmayabilir. Bu durumda, hastalık progresyonunu erken dönemde yansıtabilecek biyobelirteçlere ihtiyaç vardır. Nötrofiller, bağışıklık sisteminde fagositoz yapabilen, enflamatuar molekülleri düzenleyen ve antijen sunarak MS'nin otoimmün doğasına katkıda bulunabilen en yaygın lökositlerdir. Nörodejeneratif hastalıklarda görülen endoplazmik retikulum (ER) stresi, artan protein yükünün tolere edilememesi sonucunda hücrede homeostaz kaybına ve apoptoza neden olur. MS'de nötrofiller tarafından düzenlenen enflamatuar molekülllerde ve ayrıca MSS'de görülen lezyonlarda ER stres belirteçlerinde artış bildirilmiştir. Bu tez çalışmasında, RRMS hastalarının nötrofillerinde ER stresi ve apoptoz belirteci genlerin ve proteinlerin rölatif ifade seviyeleri (REL) tedavi yanıtı kapsamında incelenmiştir. Ankara Bilkent Şehir Hastanesi Nöroloji Polikliniğine başvuran RRMS hastalarının DMF tedavisi öncesi (0A) ve tedavinin 3.ayı (3A) ile 6.ayında (6A) oluşturulan gruplarda bu genlerin REL değerleri, gerçek zamanlı PCR sonuçlarından hesaplanmıştır. Analizler, 6A grubunda 0A grubuna kıyasla BCL2 ve CASP3 genlerinin REL değerlerinde anlamlı artış göstermiştir. Ayrıca, bu genlere ait protein düzeylerindeki değişimler de incelenmiştir. 0A, 3A ve 6A grupları arasında yapılan analizlerde, genişletilmiş engellilik durum ölçeği (EDSS) puanında anlamlı bir azalma, T2 lezyon sayılarında ise 3A ve 6A gruplarında 0A grubuna kıyasla düşüş saptanmıştır. BCL2 geninin REL değerindeki değişim ile EDSS puanı ve T2 lezyon sayısı değişimi arasında negatif bir ilişki bulunurken; Bcl2 ve Kaspaz-3 proteinlerin REL değerlerindeki değişimlerle T2 lezyon sayısında görülen değişim arasında pozitif, EDSS puanında görülen değişim arasında negatif bir ilişki belirlenmiştir. Bu çalışma, BCL2 ve CASP3 genlerinin REL değerleri ile BCL2 geni, Kaspaz-3 ve Bcl2 proteinlerinin klinik parametrelerle gösterdiği anlamlı ilişkinin önemine ve apoptoz belirteçlerinin tedavi yanıtını yansıtan potansiyel biyobelirteçler olarak değerlendirilmesine işaret etmektedir. Ayrıca, bu tez çalışması RRMS'li hastaların nötrofillerinde ER stres ve apoptoz belirteci genlerin DMF tedavi yanıtı kapsamında incelendiği ilk çalışma olup, MS'de tedavi etkinliğinin erken dönemde belirlenmesinde biyobelirteç, tanı kiti ve biyosensör geliştirme stratejileri açısından Biyomedikal Mühendisliği alanına katkı sağlamaktadır.
Tiroidin cerrahi hastalıklarının ses özellikleri üzerine etkisinin incelenmesi
Tiroidektomi geçiren hastalarda postoperatif ses kısıklığı sık karşılaşılan bir adli tıbbi sorundur ve önemli bir medikolegal endişe kaynağıdır. Bu tür davalarda sorumluluğun belirlenmesi ve cerrahi sonuçların değerlendirilmesi açısından preoperatif akustik analiz kritik bir rol oynamakta, böylece klinik uygulamaların iyileştirilmesine katkı sağlamaktadır. Bu çalışmada tiroidektomi planlanan 126 hasta öncelikle Kulak Burun Boğaz (KBB) kliniğinde videolaringostroboskopi ile değerlendirildi. Ardından bu hastalardan kaydedilen /a/ ve /i/ ünlü sesleri akustik analizlere tabi tutuldu. Elde edilen analiz sonuçları demografik ve klinik özelliklerle istatistiksel olarak ilişkilendirilerek değerlendirildi. Takiben, sağlıklı ve hasta seslerine ait akustik öznitelikler Cubic Destek Vektör Makineleri (Support Vector Machines, SVM), Quadratic SVM, Radyal Baz Fonksiyon (Radial Basis Function, RBF) SVM, GentleBoost ve LogitBoost algoritmaları kullanılarak sınıflandırıldı, modellerin performansları doğruluk, kesinlik, duyarlılık, özgüllük, Alıcı İşletim Karakteristiği (Receiver Operating Characteristic, ROC) Eğri Altında Kalan Alan (Area Under the Curve, AUC) ve F1 skoru değerleriyle karşılaştırıldı. Ayrıca, sınıflandırma başarısına en çok katkı sağlayan özniteliklerin belirlenmesi amacıyla Shapley Katkı Değerleriyle Açıklamalar (SHapley Additive exPlanations, SHAP) analizi gerçekleştirildi. Pre-tiroidektomi olgularında jitter, shimmer ve spektral düzlük gibi özniteliklerde istatistiksel olarak anlamlı artış gözlenirken; Harmonik Gürültü Oranı (Harmonic to Noise Ratio, HNR), spektral akı, tepe, güç ve enerji gibi özniteliklerde anlamlı düşüş tespit edilmiştir (p < 0,05). Nodül boyutu ve anatomik lokalizasyonunun akustik öznitelikler üzerindeki etkisi istatistiksel olarak anlamlı sonuçlar (p < 0,05) ve yüksek korelasyon değerleri ile gösterildi. Tüm Makine Öğrenimi (Machine Learning, ML) modelleri yüksek sınıflandırma performansı göstermiş olsa da, %100 AUC değeri ve dengeli performans metrikleri ile Cubic SVM en başarılı model olarak öne çıktı. SHAP analizlerine göre, midpower akustik özniteliği tüm modellerde en ayırt edici öznitelik olarak öne çıktı. Pre-tiroidektomi olgularına yönelik gerçekleştirilen bu çalışma, akustik analiz ile ML yöntemlerinin birleştirmesi ve tiroid nodüllerinin anatomik lokalizasyonu ile boyutlarıyla akustik öznitelikler arasındaki ilişkiyi istatistiksel olarak ortaya koyması açısından literatürde öncü bir nitelik taşımaktadır. Elde edilen bulgular, ses bozukluklarının preoperatif dönemde nesnel olarak değerlendirilebileceğini ortaya koymaktadır. Hasta seslerinin sağlıklı seslerden neredeyse tamamen ayırt edilebilmesi, postoperatif dönemde ses kalitesinde bozulma iddialarına yönelik medikolegal sorumluluğun belirlenmesinde kritik bir rol oynayabilir. Ayrıca, nodül lokalizasyonu ve boyutuna bağlı olarak akustik özniteliklerdeki değişikliklerin ortaya konması, tiroid hastalarında ses bozukluklarının takibinde büyük önem arz edebilir. Sağlıklı ve patolojik sesleri yüksek doğrulukla ayırt edebilen ML yöntemleri, klinik karar destek sistemlerine entegrasyon açısından güçlü bir potansiyele sahiptir.
Difüzyon model tabanlı asimetrik dikkat mekanizmaları kullanılarak kardiyak mr görüntü verisi arttırımı
Kardiyovasküler hastalıklar, dünya genelinde en önemli ölüm nedenlerinden birini oluşturmakta ve her yıl yaklaşık 19,8 milyon insanın hayatını kaybetmesine yol açmaktadır. Kardiyak manyetik rezonans (CMR) görüntüleme, kalp hastalıklarının tanısında altın standart olarak kabul edilmekle birlikte, derin öğrenme tabanlı tanı sistemlerinin geliştirilmesi için gerekli büyük ölçekli etiketli veri setlerinin oluşturulması, uzman etiketleme maliyetleri, etik kısıtlamalar ve nadir patolojilerin yetersiz temsili nedeniyle ciddi zorluklarla karşı karşıyadır. Bu tez, kardiyak MR görüntülemede veri yetersizliği problemini çözmek amacıyla asimetrik dikkat mekanizmalı difüzyon modeli tabanlı yeni bir bireşimsel görüntü üretim yöntemi önermektedir. Önerilen yaklaşım, Denoising Diffusion Probabilistic Model (DDPM) çerçevesini temel almakta ve UNet mimarisinde kodlayıcının son iki katmanı ile kod çözücünün ilk iki katmanına stratejik olarak yerleştirilmiş çok başlıklı öz-dikkat mekanizmalarını içermektedir. Bu asimetrik dikkat yerleşimi, hesaplama verimliliği ile anatomik yapı korunumu arasında optimal bir denge sağlamaktadır. Model, 53 sağlıklı gönüllüden elde edilen OCMR (Open Cardiac MR) veri kümesi üzerinde eğitilmiş ve 128×128 piksel çözünürlüğünde bSSFP sekans görüntüleri ile çalışılmıştır. Kapsamlı deneysel değerlendirmeler, önerilen modelin mevcut yöntemlere kıyasla üstün performans sergilediğini ortaya koymuştur. Model, 77,78 FID skoru ile VAE (325,26), WGAN-GP (235,51) ve StyleGAN2-ADA (117,70) modellerine göre anlamlı ölçüde daha iyi sonuçlar elde etmiştir. Yapısal benzerlik metrikleri açısından 0,720 SSIM ve 0,925 MS-SSIM değerleri, üretilen görüntülerin yüksek anatomik tutarlılığını doğrulamaktadır. Ablasyon çalışmaları, asimetrik dikkat yerleşiminin tekdüze dağılıma göre FID skorunda %8,8 iyileşme sağladığını göstermiştir. Üç deneyimli radyolog tarafından gerçekleştirilen klinik Turing testinde %60 doğruluk oranı elde edilmesi, bireşimsel görüntülerin gerçek görüntülerden ayırt edilmesinin zorluğunu ortaya koymuştur. Ayrıca, sol ventrikül, sağ ventrikül ve miyokard yapılarının piksel oranları ile şekil özellikleri açısından gerçek ve bireşimsel görüntüler arasında istatistiksel olarak anlamlı bir fark bulunmamıştır (p > 0,05). Bu tez, kardiyak MR görüntü sentezinde difüzyon modelleri için asimetrik dikkat mekanizması optimizasyonu konusunda özgün bir katkı sunmakta ve üretilen bireşimsel verilerin klinik uygulanabilirliğini kapsamlı bir değerlendirme çerçevesiyle ortaya koymaktadır. Sonuçlar, önerilen yaklaşımın veri artırma, gizlilik korumalı veri paylaşımı ve tıp eğitimi gibi alanlarda önemli potansiyel taşıdığını göstermektedir.
İn siliko analiz yöntemleriyle ınsan CYP2D6 geninde yanlış anlamlı snp'lerin fonksiyonel etkilerinin tahmini
Bu tez çalışmasında, insanlarda ilaç metabolizmasında görev alan önemli bir enzim olan CYP2D6 genine ait yanlış anlamlı (missense) tek nükleotid polimorfizmleri (SNP'ler) in silico yöntemler kullanılarak analiz edilmiştir. Çalışmanın amacı, bu gendeki missense varyantların yapısal ve fonksiyonel etkilerini tahmin araçları yardımıyla değerlendirmek ve potansiyel olarak zararlı etkiler gösteren varyantları belirlemektir. Çalışma kapsamında, CYP2D6 genine ait varyantlar çeşitli biyoinformatik veri tabanlarından elde edilmiştir. Bu varyantların etkilerini belirlemek için SIFT, PolyPhen-2, MutPred2, Panther, FATHMM gibi tahmin araçları kullanılarak toplam 54 SNP'ye ait 167 missense varyant incelenmiştir. Fonksiyonel analizlere ek olarak, belirlenen zararlı varyantların protein stabilitesi üzerindeki etkilerini anlamak için MUpro, I-Mutant 2.0, CUPSAT gibi araçlar kullanılmıştır. Ayrıca, evrimsel korunmuşluk analizi için ConSurf, protein-protein etkileşimleri için STRİNG, gen-gen etkileşimleri için GeneMANIA ve son olarak 3 boyutlu yapısal değerlendirme için HOPE platformları kullanılmıştır. Çoklu analizlerin sonucunda R296S, R296C, R441C ve R365G varyantları beş farklı analiz aracı tarafından zararlı olarak sınıflandırılmış ve çalışmada ön plana çıkan kritik mutasyonlar olarak belirlenmiştir. Bu varyantlar, yapısal ve işlevsel etkileri açısından detaylı olarak değerlendirilmiş ve potansiyel farmakogenetik önemi vurgulanmıştır. Elde edilen bulguların, bireysel ilaç yanıtlarını daha iyi anlamaya yönelik farmakogenetik çalışmalara ve kişiselleştirilmiş tıp uygulamalarına katkı sağlaması beklenmektedir.
Göğüs kanseri tespitinde derin öğrenme temelli hibrit bir yaklaşım
Göğüs kanseri, kadınlar arasında sıklıkla görülen kanser çeşididir ve tüm kanser vakalarının yaklaşık %30'unu oluşturmaktadır. Göğüs dokusunda oluşan tümörlerin iyi veya kötü huylu olduğunun doğru tespiti hayati önem taşımaktadır. Bu tespitin yapılmasında en sık kullanılan yöntem ise mamografi görüntüleridir. Ancak mamografi görüntülerinin incelenmesi zaman alabilmekte ve yorumlama sürecindeki subjektiflik nedeniyle hatalı sonuçlar ortaya çıkabilmektedir. Göğüs kanserinin erken teşhisi ve ayrıca doğru tespiti ilerleyen süreçte tedavi başarısını arttırdığı ve ölümle sonuçlanan vakaların oranını düşürdüğü bilinmektedir. Bu nedenle, teşhis süreçlerini hızlandırma ve doğruluğu arttırmak amacıyla yapay zeka tabanlı yöntemlere ilgi son yıllarda artmıştır. Bu çalışmada derin öğrenme modelleri mamografi görüntülerinde karmaşık desenleri ve anomalileri tespit etmek için kullanılmaktadır. Bu çalışmada da önerilen CNN+FNN tabanlı hibrit model sayesinde göğüs kanseri tespitinde kullanılabilecek hem hızlı hem de yüksek doğruluk oranına sahip bir model tasarlanmıştır. Bu çalışmada, DDSM (Digital Database for Screening Mammography) veri tabanından elde edilen 13.128 mamografi görüntüsü (5.970 bening, 7.158 malign) kullanılmıştır. Modelin eğitim aşamalarında aşırı öğrenmenin önüne geçmek ve veri çeşitliliğini artırmak maksadıyla veri arttırma teknikleri (rastgele döndürme, kaydırma ve ölçeklendirme) uygulanmıştır. Böylece eğitim sırasında her mini-batch için rastgele dönüştürülmüş dinamik yeni örnekler üretilmiştir. Elde edilen görüntüler CNN+FNN temelli hibrit model önerilerek sınıflandırılmıştır. Sınıflandırma doğruluklarının güvenilirliğini artırmak amacıyla farklı eğitim ve test veri bölünmeleri (%50-%50, %60-%40, %70-%30 ve %80-%20) denenmiştir. Ayrıca önerilen modelin performansını değerlendirmek için yaygın olarak kullanılan k-fold çapraz doğrulama (k=5) tekniği de uygulanmıştır. Mamogram görüntülerinin sınıflandırılmasında önerilen yöntem sayesinde %99,75 doğruluk oranı, %99,77 kesinlik, %99,63 hassasiyet, %99,77 F1 Skoru, %99,89 özgüllük, %99,49 Matthews Korelasyon Katsayısı gibi oldukça yüksek performans değerleri elde edilmiştir.
Seçici PB+2 iyonları tayini için metal organik kafesler-agnp temelli elektrokimyasal sensör geliştirilmesi
Biyomoleküllerin ve ağır metal iyonlarının düşük konsantrasyonlarda hızlı ve güvenilir şekilde tespit edilmesi, sağlık ve çevre alanlarında büyük önem taşımaktadır. Elektrokimyasal teknikler, sağlık ve çevre alanlarında düşük maliyetli, taşınabilir ve hızlı analiz imkânı sunar. Sensör performansını arttırmak amacıyla geliştirilen elektrokimyasal sensörlerde, yüksek yüzey alanı ve ayarlanabilir yapısı ile metal organik kafesler, iletkenlik ve dayanıklılık özellikleriyle çok duvarlı karbon nanotüpler ve fonksiyonel özellikleriyle metal nanopartiküller kullanıldı. Bu çalışmada, üstün özellikler sunan hibrit metal organik kafes yapılarının bir türü olan UiO-66-NH₂ sentezlendi. Bu yapıya gümüş nanopartiküller katkılanarak UiO-66-NH2/AgNP kompozit yapısı elde edildi. Karbon nanotüpler ve kompozit yapılar camsı karbon elektrot yüzeyinin modifikasyonunda kullanıldı. Modifiye edilen bu elektrotlar aracılığıyla sensör geliştirmek için dönüşümlü voltametri tekniği uygulanmış, bazı biyolojik moleküller ve ağır metaller gibi analitler üzerinde testler gerçekleştirildi. Elde edilen malzemelerin tayini absorpsiyon spektrumu, FTIR, DSC, SEM-EDX ve XRD gibi karakterizasyon teknikleri ile yapıları doğrulandı. Analitlerin tayininde, geliştirilen elektrokimyasal sensör sistemi ile elde sonuçlar yorumlandı. Karakterizasyon sonuçları, metal organik kafes yapısına gümüş nanopartikül katkısının sonuçlara olumlu etkisini doğrulamıştır. Elektrokimyasal ölçümlerde çok duvarlı karbon nanotüpler ile akım değerleri artmış, UiO-66-NH₂/AgNP eklenmesiyle bu artışın belirginleştiği görülmüştür. Geliştirilen GCE/MWCNT/MOF-AgNP hibrit elektrot sistemi, Pb+2 tayininde hassasiyet ve seçicilik sunan bir elektrokimyasal sensör potansiyeli taşımaktadır. LOD ≈ 3.199 µM ve LOQ ≈ 10.664 µM olarak hesaplandı.
H2-reseptör antagonisti guanidin yapılı ilaçlarda etken madde tayini için potansiyometrik sensör geliştirilmesi, ülser ve mide koruyucu ilaç formülasyonlarında uygulanabilirliğinin araştırılması
Guanidin, üç amino grubunun bir karbon atomuna bağlanması ile oluşan bazik bir moleküldür. Farmakolojik formlarda guanidin molekülü içeren, guanidin türevli moleküllerin etken madde olarak kullanımı oldukça yaygındır. H2-reseptör antagonisti olarak mide rahatsızlıklarında oldukça etkili bir tedavi yöntemi sunmaktadır. Bu tez çalışmasında guanidin türevli etken maddelere sahip ticari ilaç formları kullanıldı ve guanidin molekülüne afinitesi en uygun guanidin türevi araştırılarak guanidin seçici potansiyometrik sensör geliştirildi. En iyi potansiyometrik performans özelliklerini ağırlıkça % 4,0 iyonofor % 32,0 PVC (polivinilklorür), % 64,0 o-NPOE (orto-nitrofenil oktileter) membran bileşimine sahip sensör kompozisyonu ile hazırlanan sensör sergiledi. Sensörün doğrusal çalışma aralığı R2=0,9978 değeri ile 1,0 × 10-5 – 1,0 × 10-1 molL-1, gözlemlenebilme sınırı 5 µmolL-1, ortalama cevap zamanı 4 saniye olarak belirlendi. Sensör 15-40 ℃ aralığında değişen sıcaklık ve pH=5,0-9,0 arasında değişen pH koşullarından etkilenmeden performans sergiledi. Sensör yaklaşık 11 hafta boyunca potansiyel cevaplarında önemli bir sapma olmadan ölçüm gerçekleştirebildi. En sık kullanılan mide koruyucu farmasötik formlar da dahil olmak üzere bazı numunelerde sensör, guanidin molekülü tayini için yüksek geri kazanımlarla başarıyla uygulandı. Geliştirilen sensörün, yüksek tekrarlanabilirliği ve kararlı potansiyometrik cevap üretebilmesi ile analitik kimyada guanidin molekülü için kullanılan tayin yöntemlerine alternatif bir yöntem olarak güvenilir bir şekilde uygulanabilir olduğu ortaya konuldu.
Propranolol etken maddeli ilaç formülasyonlarında propranololün seçici ve hassas tayini için potansiyometrik sensör geliştirilmesi ve uygulamaları
Yapılan bu tez çalışmasında propranolol etken maddeli ilaç formülasyonlarında propranololün tayini için potansiyometrik sensör geliştirildi. Geliştirilen sensörün yapısında iyonofor olarak kullanılmak üzere propranolol-sodyum karbonat iyon çifti sentezlendi. Sentezlenen propranolol-sodyum karbonat iyonoforu ile farklı oranlarda polivinil klorür (PVC) ve plastikleştirici kullanılarak membran bileşimleri hazırlandı. Hazırlanan membran bileşimlerine yüzeyi katı kontak kaplanmış bakır kablolar daldırılarak propranolole seçici sensörler hazırlandı. Hazırlanan sensörler arasında membran bileşimi ağırlıkça % 4,0 iyonofor, % 32,0 PVC ve % 64,0 plastikleştiriciden oluşan sensörün propranolole karşı seçici bir davranış gösterdiği belirlendi. Geliştirilen sensörün potansiyometrik performans özellikleri test edildi. Elde edilen veriler ışığında sensör 49,6 ± 0,7 mV'luk bir eğim ile 1,0 × 10-6 - 1,0 × 10-2 M konsantrasyon aralığında doğrusal bir cevap sergiledi. Sensörün cevap süresi ortalama 7 saniye olarak belirlendi. Sensörün pH çalışma aralığının pH=6,0 - 10,0 aralığında olduğu ve bu aralıkta sensörün çözeltilerin pH değişiminde etkilenmeden bir potansiyel cevap sergilediği gözlendi. Geliştirilen sensörün potansiyel değerleri 15 - 40 °C arasında sabit kalarak iyi bir potansiyometrik yanıt elde edildi. Sensörün kullanım ömrü 8 hafta olarak belirlendi. Ayrıca geliştirilen sensör potansiyometrik titrasyon uygulamasında başarıyla kullanıldı.
Kolay taşınabilir EKG/nabız, solunum ölçüm cihazı tasarımı ve üretimi
Kardiyovasküler rahatsızlığı olan hastalarda, EKG (Elektrokardiyografi) kaydının ve nabız verisinin takip edilmesi gerekmektedir. Sıkça kullanılan EKG cihazları kâğıt üzerinde çıktı vermekte, bilgisayar ortamına veri aktarımı yapmamaktadır. Bu durumda hasta verisinin saklanması, karşılaştırılması ve analizi mümkün olmamaktadır. Günümüzde kullanılan holter cihazları, 12-72 saat boyunca hasta üzerinde kalarak EKG kaydı alabilmektedir. Bu cihaz üzerindeki kayıtlar bilgisayara aktarılarak dijital ortamda ve matbu olarak raporlanmaktadır. Rapor hekimler tarafından yorumlanmakta, gerekirse teşhis ve tedavi süreci başlatılmaktadır. Bu kayıt cihazlarında kullanılan fazla sayıda elektrot ve uzun kablolar hastaya rahatsızlık verdiği gibi sinyallere gürültü eklemektedir. Kablolu veya kablosuz veri aktarımı yapacak yeni nesil cihazların bir kısmında kontrol ünitesi ve sensörler ayrık kartlardadır. Bu çalışmada; EKG ve solunum verisini okuma, kayıt ve aktarma işlemlerini yapan tek kart üzerinde birleştirilmiş bir cihaz tasarlanmış ve üretilmiştir. Cihaz; hafif, ergonomik, kısa elektrot kablolarıyla gürültüden daha az etkilenen ve sadece üç elektrotla tek kart üzerinde bütünleştirilmiştir. Gömülü sistem kullanılarak tasarlanan cihazda kullanıcıdan alınan veriler gerçek zamanda bir veri tabanına kaydedilmiş ve iletilmiştir. Alınan EGK verisi güçlendirilmekte, filtrelenmekte, sayısallaştırılarak bilgisayara aktarılmaktadır. Gömülü sistem üzerindeki bir yazılımla dakikadaki nabız sayısı hesaplanmaktadır. Cihaz; tasarlanan ergonomik ve sağlığa uygun kılıflarla göğüs kafesi ortasına yerleştirilmektedir. Hastaya özel veriler, oluşturulan mobil yazılım üzerinden ilgili hekime aktarılabilmektedir. Yapılan tasarım yoğun bakım ünitelerinde hasta takibi için de oldukça faydalı olacaktır.
Antihistaminik ilaçlarda etken madde desloratadinin tayini için potansiyometrik biyosensör geliştirilmesi
Desloratadin, alerjik reaksiyonların tedavisinde sıklıkla kullanılan H1 reseptörü blokeri olan ikinci nesil antihistaminiklerden biridir. Bu tez çalışmasında geliştirilen sensörün desloratadine seçici olması için desloratadin-tetrafenilborat iyon çifti kullanılarak iyonofor sentezi yapılmıştır. Sentezlenen DES-TPB iyonoforu, farklı oranlarda polivinil klorür (PVC) ve çeşitli plastikleştiriciler ile birleştirilerek membran yüzeyi oluşturulmuştur. Sensörün desloratadine seçici olması amacıyla membran yüzeyleri katı kontak malzeme ile kaplanarak desloratadin seçici potansiyometrik sensörler hazırlanmıştır. Hazırlanan sensörlerden en iyi potansiyometrik yanıt, membran bileşimi ağırlıkça %6,0 iyonofor, %32,0 PVC ile %62,0 o-NPOE (orto-nitrofenil oktileter) plastikleştirici kullanılan bileşiminden oluşan sensörden alınmıştır. Geliştirilen sensörle yapılan potansiyometrik ölçümler sonucu doğrusal çalışma aralığı R2=0,9926 değerindeki bir eğimle 1,0×10⁻7–1,0×10⁻2 M derişim aralığı olarak belirlenmiştir. pH=6,0-10,0 aralığında sensörün pH değişimlerinden etkilenmeden çalışabildiği, cevap süresinin 6 sn olduğu gözlemlenmiştir. 15-35 0C sıcaklık aralığında sensör iyi performans özellikleri göstermiştir. 6 haftalık bir kullanım ömrü olduğu tespit edilen desloratadin seçici sensörün titrasyon uygulamalarında ve gerçek numune analizinde de başarılı ve güvenilir sonuçlar verdiği ortaya konmuştur.
ViT, DeiT ve Swin tabanlı hibrit derin öğrenme modeli ile beyaz kan hücresi görüntülerinin sınıflandırma performansının değerlendirilmesi
Beyaz kan hücreleri (WBC), bağışıklık sisteminin temel bileşenlerinden biri olup yabancı maddelere ve hastalıklara karşı korumada kritik rol oynamaktadır. WBC sınıflandırması, özellikle hematolojik hastalıkların erken teşhisi ve doğru tedavi sürecinin belirlenmesi açısından büyük önem taşımaktadır. Ancak WBC görüntülerinin manuel olarak sınıflandırılması zaman alıcı olmakta ve uzmanlar arasında değişken sonuçlara yol açabilmektedir. Bu probleme karşı, derin öğrenme tabanlı görüntü sınıflandırma yöntemleri yaygın olarak kullanılabilmektedir. Son zamanlarda, bu alanda dikkat mekanizması sayesinde daha etkin özellik çıkarımı sağlayan transformer mimarilerinin kullanımı artmıştır. Çalışmamızda, beyaz kan hücrelerinin sınıflandırılma performansını artırmak amacıyla farklı transformer mimarilerinin güçlü yönlerini bir araya getiren bir topluluk modeli geliştirilmiştir. Geliştirilen model, Raabin-WBC, Lökosit Görüntüleri için Bölütleme ve Sınıflandırma (LISC) ve Periferik Kan Hücresi (PBC) veri setleri üzerinde eğitilmiş ve test edilmiştir. Veri dengesizliğini azaltmak amacıyla yalnızca Raabin-WBC veri setinde Derin Evrişimli Üretici Çekişmeli Ağ (DCGAN) tabanlı sentetik görüntü üretimi yapılmıştır. Tüm veri setlerindeki görüntülere, kontrast sınırlamalı uyarlanabilir histogram eşitleme (CLAHE) ile ön işlem uygulanmıştır. Dönüştürücü (Transformer) tabanlı görsel dönüştürücü (ViT), veri verimli görsel dönüştürücü (DeiT) ve kaydırılmış pencere dönüştürücü (Swin) modelleri bir araya getirilerek topluluk (ensemble) modeli oluşturulmuştur. Geliştirilen bu topluluk modeli; CNN, ResNet50, InceptionV3, VGG19 ve DenseNet121 gibi yaygın evrişimli sinir modeli (CNN) mimarileriyle karşılaştırılmıştır. Sınıflandırma sonuçları Puan Ağırlıklı Sınıf Etkinleştirme Eşlemesi (Score-CAM) yöntemiyle görsel olarak analiz edilmiştir. Geliştirilen topluluk modeli dört farklı veri setinde de üstün performans sergilemiştir. Model, Raabin veri setinde %99,83 doğruluk; dengelenmiş Raabin veri setinde %99,60 doğruluk; LISC veri setinde %99,81 doğruluk; PBC veri setinde ise %99,84 doğruluk ile literatüre göre en yüksek sınıflandırma başarısını ortaya koymuştur. Elde edilen bulgular ile transformer tabanlı topluluk modelinin hem doğruluk hem de genelleme açısından klasik CNN modellerine kıyasla üstün performans sergilediği gözlemlenmiştir.
İn vitro yara modelinde prolinin yara iyileşmesi üzerine etkisinin araştırılması
Bu tez çalışmasında, Prolin amino asidinin in vitro yara iyileşmesi üzerindeki etkileri araştırılmıştır. Prolinin biyolojik sistemlerde kolajen sentezi, hücre proliferasyonu ve doku onarımı gibi süreçlerde önemli roller üstlendiği bilinmektedir. HaCaT hücre hattı kullanılarak prolinin hücre canlılığı ve yara iyileşmesi üzerindeki etkileri incelenmiştir. Steril saf suda çözünerek hazırlanan 0,01 mg/mL 0,05 mg/mL, 0,1 mg/mL, 0,2 mg/mL, 0,4 mg/mL, 0,5 mg/mL, 1 mg/mL ve 1,5 mg/mL dozlarındaki prolin çözeltileri hücre kültürü medyumuna %10 konsantrasyonda eklenmiştir. Farklı dozlardaki prolin çözeltilerinin hücre canlılığı üzerine etkileri, MTT testi ile 24, 48 ve 72. saatlerde analiz edilmiştir. Kültür medyumuna su eklenerek oluşturulan VHC kontrol grubuna göre MTT sonuçları, 0,01 mg/mL (p<0,0001), 0,05 mg/mL (p<0,0001), 0,2 mg/mL (p=0,0031), 0,4 mg/mL(p=0,0035), 0,5 mg/mL (p=0,0003), 1 mg/mL (p<0,0001) ve 1,5 mg/mL (p=0,0001) dozlarındaki prolin uygulamalarının 48. saatte anlamlı düzeyde canlılığı artırdığı, ancak 72. saatte hücre canlılığının 0,2 mg/mL (p=0,0122) dozunda anlamlı şekilde azaldığı görülmüştür. MTT sonuçlarına göre, anlamlı canlılık etkisi gösteren 0,01 mg/mL, 0,05 mg/mL 0,4 mg/mL ve 1,5 mg/mL dozları in vitro çizik yara modelinde kullanılmıştır. Çizik yara alanlarının aynı bölgelerinden, 0, 24, 48 ve 72. saatlerde mikroskop altında görüntüleri alınmıştır. Görüntülerde yara kapanma alanları ImageJ ile analiz edilmiştir. VHC grubuna göre 48. saatte sadece 0,4 mg/mL (p=0,0431), 72. saate ise 0,01 mg/mL (p=0,0443) ve 0,4 mg/mL (p=0,0136) dozları anlamlılık göstererek yara kapanmasını desteklediği gözlemlenmiştir. İstatistiksel analizler için Graphpad Prism kullanılarak anlamlılık düzeyi p<0,05 olarak kabul edilmiştir. Elde edilen bulgular, prolinin doz ve zamana bağlı olarak hücre canlılığını olumlu etkileyebileceğini ve yara iyileşmesini destekleyici potansiyele sahip olduğunu göstermektedir.
Atmosferik basınç plazma ile ilaç tedavisinin meme kanseri hücreleri üzerine etkilerinin karşılaştırılması
Bu tez çalışmasında MCF-7 meme kanseri hücrelerine uygulamak üzere atmosferik basınç soğuk plazma kalem sistemi tasarlanmıştır. Argon ve Helyum gazları kullanılarak elde edilen plazma deşarjları optik emisyon spektroskopisi (OES) yöntemiyle analiz edilmiştir. Atmosferik basınç plazma kalem sisteminde, argon ve helyum deşarjları 1 L/dk'dan 5 L/dk'ya akış hızlarında, kHz ( 7 kV - 50 kHz ve 6 kV - 4 kHz) güç kaynakları kullanılarak elde edilmiştir. 5 cm uzunluğuna kadar ulaşabilen helyum ve 2 cm uzunluğuna kadar ulaşabilen argon plazmalar üretilmiştir. MCF-7 hücre kültürü çalışmasında önemli olan (309 nm) OH, (282,9 nm) NO ve (337 nm) NII gibi reaktif oksijen ve nitrojen türleri OES'lerden tespit edilmiştir. Hücre çalışma aşamasına geçmeden önce plazmanın sıvı ortam üzerindeki etkinliği incelenmiştir. Atmosferik basınç plazma distile su, izotonik serum gibi sıvılara 5 dk ve 10 dk süre boyunca muamele edilmiştir. Uygulama sonrası sıvı ortamda plazmanın meydana getirdiği fizikokimyasal değişimler incelenmiştir. Plazmanın MCF-7 insan meme kanseri hücreleri üzerindeki etkisi, yaygın kemoterapi ilacı olan doksorubisin ile karşılaştırılmış ayrıca ortak etkileri değerlendirilmiştir. Yalnızca plazma, yalnızca Doksorubisin, Doksorubisin + plazma grupları uygulamalarının ardından 24 saat, 48 saat ve 72 saat sonunda deney grupları üzerindeki sonuçları karşılaştırılmıştır. Plazma uygulamalarında meme kanseri hücreleri üzerinde He plazmanın Ar plazmaya göre daha etkili olduğu, İlaç+plazma uygulamalarında plazmanın meme kanseri tedavisinde kullanılan Doksorubisin ilacı etkinliğinin uzun süreli olmasına yardımcı olduğu gözlemlenmiştir.
Nikel(II) iyonu tayini için furfurilamin bağlı keto-oksim modifiye elektrot geliştirilmesi
Ağır metaller çevre kirliliğine sebep olmalarının yanı sıra insan sağlığı için de önemli bir tehlike oluşturmaktadır. Artan sanayi faaliyetleri ile beraber ağır metallerin doğada bulunma oranları zamanla artış göstermektedir. Bu nedenle ağır metallerin bulunduğu ortamlarda hassas bir şekilde tayin edilmeleri önemli hale gelmektedir. Yapılan çalışmada, Ni(II) iyonunun tayininde furfurilamin bağlı keto-oksim (FKO) bileşiğinin ilk kez modifiyer olarak kullanıldığı modifiye elektrotlar hazırlanmıştır. Elektrotların hazırlanmasında dönüşümlü voltametri (CV) tekniği kullanılırken, Ni(II) iyonunun tayininde diferansiyel puls voltametri (DPV) tekniği kullanılmıştır. Elektrodun cevabına etki eden elektrokimyasal parametrelerden döngü sayısı, tarama hızı, oksim derişimi için optimum koşullar belirlenmiştir. Optimum şartlarda hazırlanan elektrotlar ile 2-10 ppm Ni(II) derişim aralığında lineer cevaplar elde edilmiş (R²=0.9995) ve tayin limiti 0.378 olarak bulunmuştur (S/N= 3). Çeşitli su numunelerinde de (saf su ve çeşme suyu) Ni(II) iyonunun analizi yapılmış ve yüksek geri kazanım değerleri elde edilmiştir. Anahtar Kelimeler: Elektrokimya, Furfurilamin bağlı keto-oksim, Modifiye elektrot, Nikel, Voltametri, Ağır metal
Fotodinamik antimikrobiyal tedavi için yeni bir ışığa duyarlı madde
Kanser ve enfeksiyon hastalıkları dahil çeşitli hastalıkların tedavisinde umut verici bir tedavi olarak kabul edilen fotodinamik terapi (FDT) de oksijen varlığında ışığa duyarlı olan fotoduyarlı madde dediğimiz bir ajanı aktive etmek için ışık kullanan ve reaktif radikallerin oluşmasıyla hücre ölümünü gerçekleştiren bir tedavidir. Fotodinamik terapide ana bileşenlerden biri olan fotoduyarlı madde önemli parametrelerden biridir. Fotodinamik terapinin etkin kullanımını geliştirmek için yeni bileşikler gereklidir ve araştırılmaktadır. Yapılan önceki çalışmalarda sentezlenen fotoduyarlı maddelerin fotodinamik terapi için olası uygulamaları ve kombinasyonları önemli ölçüde yol göstermektedir. Bu bilgiler doğrultusunda tezin amacı fotodinamik terapinin uygulama alanlarında avantajlarını ve etkisini güçlendirmek için kullanılabilecek fotoduyarlı madde sentezi gerçekleştirmektir. Bu tez çalışması kapsamında yeni bir bor 2-(2'-piridil) imidazol (BOPIM) türevlendirilmesi ile fotodinamik terapi için etkin bir şekilde kullanılabilecek fotoduyarlı madde sentezlenir. BOPIM kompleksi, agrega göstermeyen, büyük stokes kayması ile floresan yayan bir sınıftır. Sahip olunan bu avantajlı özellikler sayesinde uygun bir şekilde türevlendirilmesi sonucunda sentezlenen bu bileşiğin fotofiziksel özellikleri ve singlet oksijen oluşturma kapasitesi incelenmiştir. Singlet oksijen tuzak molekülü olarak 1,3-difenilizobenzofuran (DPBF) kullanılmıştır. Hedef molekül olan BOPIM'in uyarılması sonucunda oluşan singlet oksijen DPBF'nin absorbansındaki düşüş izlenerek takip edilmiştir. Ayrıca antimikrobiyal deneysel çalışmaları da gerçekleştirilmiştir. Sonuç olarak, yapılan deneysel çalışmalarda sentezlenen BOPIM molekülünün incelenmesi ve bu yapının verdiği sonuçlarda anlamlı bir şekilde singlet oksijen ürettiği ve karanlık ortamda toksik etki yaratmadığı belirlenmiş olup fotodinamik terapide kullanılabilirliği gösterilmiştir. Sentezi gerçekleştirilen bileşiğin yapısının aydınlatılmasında 1H-NMR, 13C-NMR ve MS teknikleri kullanılarak ölçümleri yapılmıştır.
Nanotel yapılı elektrotlar ile kloksasilin ve nafsilinin voltametrik tayini
Penisilinler enfeksiyonların tedavisinde yaygın olarak kullanılan en önemli antibiyotik gruplarından biridir. Penisilin grubu antibiyotiklerin konsantrasyonlarının kesin olarak belirlenmesi için hızlı ve hassas bir yöntemin geliştirilmesi oldukça önemlidir. Bu çalışmada, elektrokimyasal olarak hazırlanmış nanotel elektrotlar ile kloksasilin ve nafsilinin voltametrik tayinini gerçekleştirmek için yeni bir yöntem geliştirilmiştir. Nanotel elektrotlar, elektrot yüzeyinde pirol monomerinin elektrokimyasal polimerizasyonu ve aşırı oksidasyonu ile hazırlanmıştır. Çalışmamızda geliştirilen elektrotlar ile kloksasilin ve nafsilin ilaç etken maddelerinin voltametrik tayini literatürde bir ilktir. Bu voltametrik yöntemde üç elektrotlu sistem kullanılmaktadır. Çalışma elektrotları olarak nanotel kalem grafit elektrot, camsı karbon elektrot ve platin elektrot, referans elektrot olarak Ag/AgCl elektrot ve karşı elektrot olarak Pt tel elektrot kullanılmıştır. Nanotel elektrotların hazırlanmasında iki farklı yöntem kullanılmıştır ve elektrotlar 0.00- (+0.85) V potansiyel aralığında CV yöntemiyle hazırlanmıştır. Elektrotların yüzey karakterizasyonu, taramalı elektron mikroskobu (SEM) ile yapılmıştır. Optimizasyon çalışmaları, optimum pH değerinin 5, döngü sayısının 8 ve tarama hızının 100 mV/sn olduğunu göstermiştir. Optimum şartlarda hazırlanan elektrotlarla doğrusal cevaplar alınmıştır. Geri kazanım oranın üzerinde çıkmıştır. Geliştirilen elektrotların belirtilen ilaç etken maddelerine karşı iyi seçicilik, gerçek numunelerde pratik uygulanabilirlik, düşük tespit limiti, hızlı ölçüm ve seri üretime uygun olma gibi birçok önemli avantajı olduğu görülmüştür.
Plazmayla aktive edilmiş ortamların fizikokimyasal özelliklerinin araştırılması
Atmosferik plazmaların sıvılara uygulandığında gösterdiği kimyasal aktivitesi sayesinde sıvı içinde oluşan türler geniş spektrumlu biyolojik etkilere sahip olmaktadır. Plazma deşarjının sıvılarla etkileşimi halen cevaplanmayı bekleyen sorular içermektedir. Atmosferik basınçta gerçekleştirilen bu deşarjlar sıvılara yüzeysel olarak uygulanabildiği gibi deşarjın sıvı içinde gerçekleştirilmesi de mümkündür. Bu tez çalışmasında, atmosferik basınç plazma su, remineralizasyon solüsyon, hücre besiyeri gibi sıvılara uygulanarak, sıvılardaki fizikokimyasal değişiklikler incelenmiştir. Argon gazı ile oluşturulan soğuk atmosferik plazma suya, yapay sıvılara ve hücre besiyerlerine uygulandığında meydana gelen pH değişimi ve oluşan yeni türlerin miktarının hangi parametrelere göre değiştiği analiz edilmiştir. Sıvı içinde hidrojen peroksit, nitrat gibi türlerin oluştuğu bulunmuştur. Oluşan türlerin miktarları spektrofotometrik yöntem ve test kitleriyle tayin edilmiştir. Argon gazı kullanılarak hücre besiyerine plazma uygulandığında oluşan H2O2 konsantrasyonlarının plazma uygulama süresine göre arttığu ve en yüksek değer olan 7.60mg/L'ye 120 sn süre plazma uygulamasıyla ulaşıldığı görülmüştür. 4°C derecede saklanan aktive besiyerlerine 1 hafta sonra H2O2 tayini yapıldığında konsantrasyonlarda ortalama %36.58 oranında düşme gözlenmiştir. DOX içeren hücre besiyerindeki peroksit konsantrasyonu 0.173mg/L olarak 90 saniye plazma uygulamasında ölçülmüştür. Bu değer DOX içermeyen hücre besiyerindeki değerden (90 saniye için 6.44 mg/litre) daha düşüktür.
Nanohidroksiapatit katkılı polimerik nanokompozit membranların geliştirilmesi ve karakterizasyonu
Bu çalışmada, membran teknolojisini kullanarak biyomalzeme amaçlı kullanılabileceği düşünülen, yeni tür polimerik nanokompozit membranların geliştirilmesi amaçlanmıştır. Bu amaçla, ilk olarak nano boyutlarda hidroksiapatit (nHA) sentezi gerçekleştirilmiştir. Ardından belirlenen oranlarda polimetilmetakrilat (PMMA), polisülfon (PS) ve polivinilalkol (PVA) polimerlerinin uygun çözücüde kontrollü bir sıcaklıkta çözünmesi sağlanmıştır. Çözeltide çapraz bağlayıcı olarak kullanılan polivinilpirolidon (PVP), dimetilformamid (DMF) içinde belirli bir sıcaklıkta homojen oluncaya kadar karıştırılmış ve çözünmesi sağlanmıştır. Daha sonra her iki homojen yavaş yavaş birleştirilerek karıştırılmıştır. Çözeltiye hazırlanan nanohidroksiapatitten belirli miktarlarda (%1, %3, %5, %7) eklenmiştir. Ardından, cam bir plaka üzerine yayılarak oda sıcaklığında kurumaya bırakılmıştır. 12 saat sonra cam plaka üzerinde kuruyan tabaka, saf su dolu bir kabın içine bırakılarak katılaşması ve cam yüzeyden ayrılması sağlanmıştır. Membranlar saf su içinde 4 oC' de muhafaza edilmiştir. Hazırlanan polimerik nanokompozit membranların karakterizasyon işlemleri (FTIR, SEM, SEM-EDS, XRD, AFM) yapılmıştır. Hazırlanan membranların içeriğindeki hidroksiapatitin kemik yapısına benzerliği nedeniyle hazırlanan polimerik nanokompozit membran malzemesinin gerekli testler yapıldıktan sonra ortopedi alanında kullanılabileceği düşünülmektedir.