4,331
Archived Theses
33
DOIs Assigned
1%
DOI Rate
Discipline
An example about weeping for a wife by the poets deek al Jin al Homsi and Nizar Qabbani between ancient Ghazal and modern romanticism
The study consists of the analysis of poetry which is one of the most beautiful arts, closest to the heart. For ghazal has to do with love, emotion and beauty and it has always been usual since the existence of mankind. Romanticism appeared in Arabic poetry in ancient times. As Arab poets sang ghazals to the beloved until they reached the main purpose intended in the qasida. However, romanticism, with its characteristics and privileges, has developed in our modern times and has become a theoretical school. The study discusses the development of ghazal focusing on the Abbasid period and the modern times and the factors that triggered this development. The researcher chose two poets: Deek Al Jin Al Homsi from the Abbasid period and NizarQabbani from the modern times. The researcher compared these two poets who had great influence in the fields of love and ghazal. Especially the love for their spouses and the circumstances that surrounded them and affected their personalities and ghazals after the murder of their spouses, bring these two poets together at a common point in a unique and interesting way. Thus, the romantic relationships in the poems of these two poets, which are about their love and tears for their spouses, were studied. The research also highlighted some of the reasons why the researcher believes that Deek Al Jin Al Homsi was one of the most popular poets of his time and holds a place in the lost poetic heritage. The research concluded that ghazal has developed in terms of both form and content. Because ghazal was not an independent art branch in the pre-Islamic era. There are ghazal types such as chaste and frank. After the advent of Islam, the ghazal became cleaner and more ethical, and the chaste ghazal became more dominant than the frank ghazal. As a result of the economic and political development during the Umayyad period, a cultural and material ghazal emerged especially in Hijaz. However, this ghazal type adhered to some social rules. In the Abbasid period, as a result of major developments in social structure, spreading to different areas and mixing with other societies and cultures, new types of ghazalappeared that had previously been uncommon. Ghazals about men-concubines and containing condemned sexual perversion can be given as an example. Another conclusion reached by the study is that romanticism, with all its characteristic features, is a passionate and sincere feeling, an original discovery in symbolism, seeking refuge in nature, a great imagination, a renewal of the qasida in terms of form and content that's independent of the old qasida order. All this gave ghazal the highest signs of beauty and perfection and allowed it to enter the heart without permission.
فضولي وديوانه العربي
This research is mainly about the Arabic poetical work of the poet "Fadhuli ALBaghdadi ». It aims to show the poetic purposes used like (advice, flirting and praise). This research sheds some lights on how the poetical work was hardly found because it has only one copy, which is originally a transcript This study analyses AL-Baghdadi's poems, as well as Sheding some lights on earlier life and his other compositions, AL-Baghdadi is considered a tri-lingual poet who wrote in Turkish, Arabic and persian. His Surname as "AL- Baghdadin was as mentioned by some historians, due to his being born in Baghdad or to All a resident in Baghdad at that some poets, who wrote in Arabic have been mentioned here also, like The judge Burhan Al-Din and AL-Sultan . Selim (the Conqueror of Egypt ). As far as the poetic intelligence is concerned, there must be a mention of those famous poets who had a great history in Arabic, Turkish and Persian Literature during that period. This research consists of two chapters that are deeply Focusing on one of the greates hieroglyphs in order to show how good the Arabic poetical work of this famous Poe. Keywords: Turkish literature, Al-Baghdadi, Persian literature, his Arabic poetry, Fuzuli. تناول بحثنا الديوان العربي للشاعر فضولي البغدادي، والتعرف إلى أغراضه الشعرية، موعظة، وغزل، ومدح وغيرها، وتسليط الضوء كيف عُثر على ديوانه العربي، كونه نسخة واحد فقط، وهي عبارة عن مخطوط، وتناولت دراستنا تحليل القصائد للشاعر وتناولنا حياته، ومسقط رأسه، ومؤلفاته، ويعد الشاعر فضولي من ذوي الألسن الثلاث، الذين كتبوا باللغة التركية، والعربية، والفارسية، وأن شهرته بالبغدادي حسب ما ذكر بعض المؤرخين أنه من مواليد مدينة بغداد، والبعض الآخر أسند لقبه البغدادي بسبب أنه قضى زمنا من حياته في بغداد عاصمة العراق. واستطردنا في بحثنا ذكر بعض الشعراء الذين كتبوا بالعربية منهم، القاضي برهان الدين، ويازجي، وأوغلي محمد، والسلطان سليم الأول فاتح مصر، أتينا على ذكرهم في بحثنا كما تناولنا أغراضه الشعرية والجوانب الفنية، في ديوان فضولي العربي. فضولي؛ إذا كتبنا عن العبقرية الأدبية، لا بد أن نذكر عباقرة الأدب، الذين نقشوا أسمهم في تاريخ الأدب العربي والتركي والفارسي، وصاروا طلاسم لبوابات العالم الأدبي المتعددة المواضيع. ذكرنا كنيته سابقا (فضولي) وهو الشاعر التركي الأصل، العراقي المولد محمد بن سليمان المكنى (فضولي البغدادي) تناول بحثنا المقسم إلى فصلين عن أحد الطلاسم الأدبية الرفيعة، وفك شفرتها بما قدر الله لنا علما، لبيان شعرا عربيا أصيلا لديوان قل نظيره كتبه باللغة العربية.
شرح قصيدة بانت سعاد لأحمد بن عثمان الأرضرومي، المتوفى سنة (1130 هـ)
Lütfullah et-Tokâti'nin bu talikatı, haşiyeler üzerine yapılan talikatların en değerlilerinden biri olarak kabul edilir. et-Tokatî, el-Cürcânî'nin haşiyesini okuyanların anlaması zor olabilecek yerleri kısa ta'liklerle açıklar. Haşiyesine "kavluhu" (قوله) lafzıyla başlayıp talik etmek istediği kelimeyi söyler, ardından Cürcânî'nin bu kelimeyle kastettiği şeyi kısaca ifade eder. Bazen açıklamasına konu dışı anti parantez bir mesele girer. Farklı konuya girme sebebini açıklar. Açıklamasına devam edebilir ve burada konuyu saptırdığını ve bunun nedenini söyleyebilir. Haşiyede konu dışı başka bir konuyu ele alabilir. Bazen haşiye düştüğü konuda başka bir konuya haşiye düşebilir. et-Tokatî dil ve gramer açıklamalarından kaçınır. Bazen el-Cürcâni'ye bazı konularda muhalefet eder. Bu durumda muhalefet etme sebebini de açıklar. İtiraz ederken bazı şârihlerin sözlerini de aktarır. Bazen münakaşaya "sen söylersen, ben de şöyle söylerim." (فإن قلت) (قلت) sözleriyle başlar. Ara sıra bazı konularda şerh ettiği nüsha ile diğer nüshalar arasındaki farkları zikreder. Bu haşiyenin tahkiki adına biz öncelikle elde ettiğimiz nüshaları bir araya getirip nüshalardan yazara isnadı en güvenilir olanı seçerek diğerleriyle bu nüshayı karşılaştırdık. Haşiyedeki farkları ve ihtilafları metni ve lafızdaki müşkil olabilecek şeyleri olduğu gibi herhangi bir ta'lik de (açıklama) bulunmadan ortaya koyduk. Buradan sonra yazma nüshadaki sözlerin tahricini yapıp kaynaklarına ya da okuyucu başka kaynaklarda gördüğü için o kaynaklara dayandırdık. Vârid olan hadis ve şiir beyitlerini tahriç etmekle birlikte metinde yer alan ayetlerin sûre ve ayet numaralarını tesbit ettik.
اثر الشخصية الرئيسية في عناصر السرد الروائيرواية رائحة التفاصيل لسليمان الصدي نموذجا
The novel is considered one of the most popular narrative arts and the most visible on the Arab and non-Arab scene, and its importance comes from being an anecdotally, elastic, rubber, and continually. There are several themes that show the importance of this prominence that stem from the core of the novel that we will work on in our future work with the help of God Almighty. It includes identifying the most important aspects of the novel. This aspect is that of the main character and especially the main character, Azzam AlAbdullah, who leads the work, moves with him and affects other personalities and various places as well as political, social and cultural influences as well as the great environmental diversity in the movements of the character. And from here, I figure, the work starts with the personality that drives all the details, Which may to some extent include the novelist Suleiman AlSaddy. As for the second chapter, it dealt with the main character and the place, and there were also divisions, the first: the main character and the national place, the second: the main character and the place of alienation, and the third included the main character and temporary places. The third chapter is between the main character and the elements of the narration, and it is based on three sections: the first: the main character and the dialogue, the second dealt with the main character and time, and the third: the main character and the event, and the thesis was concluded with results that dealt with the most prominent findings of the study.daha sonra doldurulacak
المفارقة في شعر ابراهيم الوائلي (دراسة أسلوبية)
The Paradox In The Poetry Of Ibrahim Al-Waeli, A Stylistic Study The linguistic and stylistic studies are among the literary studies that took a wide scope until it became the indispensable necessity for the development and nourishment of the "literary text" in its various colors. Modern language teaching methods, due to their holistic approach, perform a task that literary and modern text research cannot stay away from in revealing the true meaning of literary texts. This message included many contents of stylistic paradox that attracted the beauty in Al-Waeli's poetry as an artistic strategy that enables him to extend his vision of the world. However, the importance of the research lies in the modernity of this type of study adopted by the researcher, as well as the new method adopted by the poet in formulating his literary output by employing and including paradox with different elements and references and in a new rhetorical style that made his poetic texts of high artistic value carrying many linguistic connotations be it musical or rhetorical. As for the approach adopted in the study, it is the analytical stylistic approach. Because it is the appropriate approach in this type of study, in order to enable the researcher to reveal the paradoxes he found in the poet's diwan and analyze them stylistically. The most important findings of the study are that the poet was one of the most prominent poets of the seventies of the last century and a pioneer of poetry in that era, not only at the level of Iraq, but also at the local and Arab levels. This is due to what distinguished this great linguistic heritage in the poet's poetry, from high eloquence, fine style, wonderful artistic construction, and linguistic portrayal in a distinctive style. Keywords: Arabic Language. Al-Balagah (Rhetoric). Style. Paradox. Linguism, Ibrahim Al-Waeli.
الإرشاد لحل ألفاظ بانت سعاد لمسعود بن حسن من لوحة ٥٦ إلى نهاية الكتاب (دراسة وتحقيق).
This is study is research of the handwriting describing the eulogy of Mesut bin Hasan Al-Kanawi (Banat Suad). The importance of this handwriting is that it praises Mohammed (may God's praise be upon him). Al-Kanawi's explanation is one of the most important explanations about the eulogy. Al-Kanawi used different, new methods. At the end of his eulogy explanations, he mentioned the verses of the Qur'an and hadiths, and even the stories that would complete the explanation of his eulogy (Banat Suad). Also, one must not forget Sheikh Al-Kanawi's eagerness to check his position, his scholarly office, and his explanation of the poem. Burda eulogy is one of the most famous odes of the Islamic poetry heritage and is also one of the most important poems in the Arabic poetry treasury. Many studies have been done on this. Due to the importance of Al-Kanawi
الإرشاد لحل ألفاظ بانت سعاد لمسعود بن حسن من بداية الكتاب إلى لوحة ٥٥ (دراسة وتحقيق).
daha sonra doldurulacak
حاشية جمال الدين اسحاق بن محمد القرماني على تفسير البيضاوي ( من أول سورة القصص إلى نهاية سورة العنكبوت ) دراسة وتحقيق
This research deals with "The Hashiya to the Tefsir al-Baydawi, the two surahs of Al-Qasas and Al-`Ankabut" by Jamal al-Din Ishaq al-Qarmani (d. 933 AH), known as Jamali Khalifa, one of the scholars of the Ottoman era. His book included comments on Al-Baydawi's sayings, explaining what was concealed from them, detailing what was more beautiful in them, and removing confusion from issues that were problematic, especially those related to retirement. His approach was based on a His approach was based on a matchmaking between the two methods of interpretation with the maxim and the rational interpretation, with his style characterized by the smoothness of style and ease of expression. On some ambiguous phrases and problematic words, and among the most important results he reached: introducing Al-Qarmani and clarifying aspects of his life despite the few Arabic sources that wrote about him, and the Hashiya was distinguished by a kind of mental arguments by reviewing and discussing the sayings and opinions of the commentators, and the Hashiya was not devoid of linguistic jokes, grammatical and rhetorical, such as deducing the grammatical rule by referring to the linguistic meaning, or a statement of rhetorical benefit, or the location of the syntax and its significance within the context, and the footnote is not devoid of some drawbacks such as the author mentioning many narrations about Israeliyet without explaining these narrations or commenting on them. Also he cites many weak hadiths without indicating that they are weak. Keywords (Tefsir, Hashiya, al-Qarmani, Al-Baydawi, Al-Qasas, Al- `Ankabut)
حاشية جمال الدين، اسحاق بن محمد القرماني على تفسير البيضاوي ( من أول سورة طه إلى نهاية سورة الأنبياء )دراسة وتحقيق
In this research, the researcher studies a valuable manuscript of al-Muhashshi Jamal al-Din al-Qaramani, where the manuscript is linked to the culture of the era of the alMuhashshi, who we did not find an adequate biography of him. This research sheds light on this book entitled, Tafsir al-Baydawi, and the valuable information it contains. And what it contains of valuable information, and scientific importance in X the interpretation of Jamal al-Din al-Qaramani for the tow surahs: (Ta Ha, al-Anbiya) because it included a diversification of cognitive paths, based on the statements of followers, jurists and commentators in the explanations of the Qur'anic verses to support the opinion and prove the point of view, as well as the inference of the noble Prophet's hadith In support of the interpretation of the Qur'anic verses. The interpretation of Jamal al-Din al-Qaramani included the presentation of morphological issues in explaining the verses, and strengthening of the interpretation with the explanations of rhetoric, and the contrast between the Qur'anic verses corresponding in indication or pronunciation, as well as taking care of the explanations of the words and their lexical meanings. The researcher followed the method found in the achievement requirement, and the researcher studied two copies of the manuscript, compared them and established the differences, and documented the sayings of the companions, followers, commentators, jurists, modernists and linguists and attributed it to its sources. he supports his views by taking a lot from the book: Tafsir al-Zamakhshari (al-Kashshaf) as well as from Imam al-Razi (Mafatih alGhayb), and reliance on it in most of his explanations, sayings and inferences. As well as the frequent inclusion of the sayings of the commentators and linguists, which requires more follow-up of the sayings in their contexts, and more research and scrutiny. He also expands on the semantic differences between words according to their contexts. Keywords (al-Qaramani, al-Baydawi, Tafsir, Hashiyah, Ta ha, al-Anbiya)
حاشية شمس الدين الكرماني(786هـ) على تفسير البيضَاويّ (من أول سورة ابراهيم الى آخر سورة النصر ) تحقيق ودراسة .
The comments of Sheikh Muhammad bin Yusuf Al-Karmani (died: 786 AH) on the interpretation of Al-Baydawi are among the important valuable notes. And in order to remove some of what constitutes for the reader what Al-Baydawi expressed succinctly and eloquently. The author begins his footnote with the word (saying), then he comes with Al-Baydawi's words and then explains it with more explanation and clarification of his meanings. He may elaborate on some issues and come up with other sayings, such as Al-Razi, Al-Ghazali, or other scholars, without explaining the reason for the elaboration. Rather, all of them touch on jurisprudential, ideological, or contentious issues, or rhetorical or grammatical observations, and he does not deal with his explanation of all the verses, but rather chooses some of them, which constitutes for the reader to understand from the words of Al-Baydawi. Al-Kirmani may explain the vocabulary of the poetic verses and indicate the place of inference in them, and the footnote is not devoid of his preferences for some opinions over the opinion of Al-Baydawi, such as the opinion of Imam Al-Razi in some of the commentaries, and expresses by saying: If you said... I said. The researcher approached the historical descriptive method in reviewing the author's life and works in the study section, and in the investigation section, he followed the scientific method followed in investigation and commentary, so he collected the copies and chose the most complete and made them the original, and matched the other copies with them, then pointed out the differences in the footnote, controlling the text and explaining strange words He extracted the sayings and attributed them to their sources from the sources and references, and controlled the verses and attributed them to their surahs and their number, as well as the hadiths that took into account the statement of judgment on them from the approved books, as well as the poetic verses. On the author's multiple cognitive paths, as he explained and explained various research issues and expressed his opinion on them without committing himself to what Al-Baidawi sees, and this is in some places, but he often thanks the judge and praises him for his correct view.
حاشية السيواسي على شرح العصام على رسالة الاستعارة للسمرقنديلإسماعيل بن سنان بن إسماعيل السيواسي (ت 1048هـ)دراسة وتحقيق
Abu'l-Qasim Hassan bin Mohammad bin Abi Bakr al-Laithi al-Samarkandi's book Explaining the Metaphor Message of Imam al-Siwasi is one of the books on the art of declamation. The author, Sheikh Al-Siwasi, has announced an important book called Samarkand Message, which is famous on the horizons, God rest his soul. Despite its tiny size, this book has returned to many declamation books. In addition to being used as grammar books, interpreters and linguistic dictionaries, it is the transfer of many words of scholars among the interpreters, linguists and declamator. I presented a comprehensive review of the manuscript I mentioned about the author's life and work, and took a serious stance on his approach in this book. As I mentioned the method he followed and the references he received the material from in the explanation, as I mentioned the copies adopted in the investigation, I drew a consistent approach for me in the realization of this article and concluded this study by making technical indices that will support the reader to apply to him. Keywords: Risalah Al-Istiarah, Ismail Al-Siwasi, Annotation for Al-Isaam, Al-Samarqandi.
Nahiv-tefsir ilişkisi bağlamında Mekkî b. Ebî Tâlib'in El-Hidâye Ilâ Bulûği'n-Nihâye adlı eserinin incelenmesi
Bu çalışmada, İslâm dininin temel kaynağı olan Kur'ân-ı Kerîm'in çeşitli sûre ve âyetleri, Mekkî b. Ebî Tâlib'in (ö. 437/1045) el-Hidâye adlı eserinde yer verdiği şekliyle dilsel açıdan ele alınmıştır. Müellifin âyetleri açıklarken İbn Mes'ûd (ö. 32/652-53), İbn Abbâs (ö. 68/687-88), Katâde b. Diâme (ö. 117/735) ve daha birçok sahabe, tabiin ve müfessirden aktarım yaptığı anlaşılmaktadır. Bununla birlikte, sık sık nahiv ilminin kurallarına başvurduğu ve bu kuralları kendi görüş ve düşüncesine bir delil ve dayanak olarak yorumladığı görülmektedir. Kur'ân tefsirinde nahiv ilminin etkisi var mıdır? Varsa bu etkinin düzeyi nedir? Müellif, hangi âyet türlerinde daha çok nahiv ilminden yararlanmıştır? Müellif, nahiv bilginlerinden hangilerine yer vermiştir? Nahiv ilminin kuralları, âyetlerin anlamını değiştirmede ne derece etkilidir? Bu ve benzeri konular Mekkî b. Ebî Tâlib'in el-Hidâye adlı eseri özelinde irdelenmiştir. Bu bağlamda eserde nahiv-tefsir ilişkisini yansıtan çok sayıda örnek tespit edilmiştir. Örnekler kategorize edilerek ilgili bölüm ve başlıklar altında değerlendirilmeye tabi tutulmuştur. el-Hidâye ile birlikte, dokümantasyon yöntemi ile çok sayıda nahiv ve tefsir ilmine ait eser incelenmiştir. Bu eserlerdeki görüşler ile müellifin nahiv ilmi aracılığıyla ulaştığı anlamlar karşılaştırılmıştır. Mekkî b. Ebî Tâlib'in âyetler hakkındaki dilsel açıklamaları, genellikle klasik dönemin önde gelen dilcilerinin nahiv ilmine dair görüşleriyle uyumlu olduğu anlaşılmaktadır. Bununla birlikte, Mekkî'nin nahiv ilmi aracılığıyla âyetlerden daha önceki müfessirlerin değinmediği anlamlara ulaştığı görülmektedir. Kur'ân âyetleri tefsir edilirken nahiv bilmenin gerekliliğine ve bu ilmin tefsir ilmine olan katkısının hangi düzeyde olduğunu göstermesi açısından çalışmanın önemli bir boşluğu dolduracağı düşünülmektedir.
Abdulganî Karabâğî'nin Şerhu'l-muhtâr adlı kitabının edisyon kritiği değerlendirilmesi (Edisyon kritik)
Bu çalışma edisyon kritik yani tahkik diye isimlendirilen bir çeşit literatür değerlendirme çalışmasıdır. Araştırmamıza konu olan eser, Hanefî mezhebi alanında yazılmış, dört meşhur metinden birisi olarak kabul edilen el-Muhtâr isimli eserin şerhlerinden Şerhu'l-Muhtâr'dır. Osmanlı fakihlerinden Abdulganî Karabâğî Efendiye ait olan bu el yazma eserin edisyon kritiğini yaparak müellifin usülünü ve eserin muhtevasını değerlendirdik. Çalışmamız dört bölümden oluşmaktadır. Birinci bölüm giriş, araştırmanın amacı, kapsamı, yöntemi ve müellif Abdulganî Karabâğî'nin hayatı hakkındadır. İkinci bölümde eserin yazılış nedeni, ihtiva ettiği konular ve bu konuların işleniş tarzından bahsedilmiştir. Üçüncü bölümde Karabâğî'nin fıkhî tercihleri, mezhep içi tercihleri bu tercihlerde kullandığı lafızlar ve diğer mezheplere yaptığı atıflar ele alınmıştır. Son bölüm olan dördüncü bölümde ise Şerhu'l-Muhtâr'ın eldeki mevcut nüshası ve tahkikte izlenen yol anlatılmıştır.
Kelamda vesvese kavramı
Bu araştırmada; nefs, cin ve şeytânın, insanların kalbine şer ve hayırsız şeyleri telkin etmesi, akla ve kalbe yararı olmayan düşünceler atması manasına gelen vesvesenin, itikadi alandaki etkileri ele alınmıştır. Araştırmamızda nitel araştırma yöntemi kullanılmış olup ilk olarak vesvese kavramının tanımı yapılmış, sonrasında islami ilimler noktasında vesvese konusuna temas edilmiştir. Daha sonra vesvese ile psikoloji ilminde psikolojik bir rahatsızlık olan ve dini obsesyon kavramlarının benzer yönleri ele alınmış, itikadi noktada kalbe gelen vesveselerin insanda günahkârlık ve suçluluk duygusuna neden olduğu ve insanda yoğun bir kaygıya yol açtığı üzerinde durulmuştur. Çalışmamızda her ne kadar aksi görüş beyan eden âlimler olsa da islam âlimlerinin ekserisinin ifade ettiği üzere şeytanlar, peygamberlere de vesvese girişiminde bulunabilmektedir. Fakat Allah, peygamberlerin ismet sıfatı gereği şeytanların bu vesveselerini boşa çıkarmış ve peygamberlerini günah işlemekten muhafaza etmiştir. Çalışmamızda değindiğimiz bir diğer konu ise Allah'ın veli kulları olarak bilinen takvalı ve ihlaslı kulların da şeytanların vesvesesine maruz kalabileceğidir. Bu noktada her ne kadar bu salih kullara şeytanların etkisinin olamayacağı görüşünde olan âlimler olsa da ekser ulema veli kullara da şeytanın vesvese verebilecği görüşündedirler. Onlar her ne kadar peygamberler gibi ismet sıfatına haiz olmasalar da takvaları ve ihlasları sayesinde şeytanların vesveselerinden daha az etkilenmişlerdir. Cenab-ı Hakk vesveselerin kaynağı olan şeytanları, insanların zarar görmesi için değil; herşey zıddı ile bilinir kaidesince şerrin ve hayrın bilinmesi, samimi kulların tespit edilmesi, gafletin dağıtılması, salih kuların Allah'a sığınması ve âlemin tefekkür edilmesi gibi insanların yararına olacak pek çok hikmetlere binaen yaratmıştır. Bu vesveselere uymak ya da uymamak iradesini de Allah insana vermiştir. Yani insan bu vesveselere tabi olarak iradesini kötüye kullanıp günaha işleyebileceği gibi bu vesveseleri uygulamayıp Allah'a tabi olarak sevap da işleyebilmektedir. Şeytanın bu noktada insana zorla günah işlettirebilme gibi bir gücü ve kudreti yoktur. O, ancak kötülükleri vesvese suretinde telkin edebilir. Bu telkinler uygulanmadığı ve hayata tatbik edilmediği sürece insana bir zararı olmayacaktır. Şeytanın itikadi noktada pek çok vesveseleri olmakla birlikte bunların başında Allah'a iman hususundaki vesveseleri gelmektedir. Şeytan; "Allah var mı yok mu?" , "Allah'ı Kim Yarattı?" , "Allah'ı Neden Göremiyorum?" , "Allah Kaldıramayacağı Taş Yaratabilir Mi?" gibi birtakım vesveseler ile insanın Allah'a olan inancını, ahiret'in varlığı hususundaki vesveseler ile ise onun ahirete olan inancını sarsmak ister. Bu vesveselerden korunmak için; öncelikle bu vesveselerin nefs ve şeytandan geldiği bilinciyle Allah'a sığınılmalıdır. Kuran-ı Kerim tefekkür edilerek okunmalı, Allah'ı zikir ile meşgul olunmalıdır. Tuzak bilinirse etkisiz kalır düsturuyla şeytanın tuzakları ve telkinleri bilinmeli ve gelen vesveselerin tersi yapılmalıdır. Son olarak ise; gelen vesveseler çok yoğun ve insanı aşırı derecede meşgul edecek durumda ise yani psiklojik hasatalık seviyesine ulaşmış ise psikologlardan da destek alınmalıdır.
Safiye Erol'un hayatı, eserleri ve tasavvuf Anlayışı
Tezimizde Safiye Erol'un hayatı, eserleri, tasavvuf tarihine dair tespitleri, tasavvuf felsefesi hakkındaki değerlendirmeleri, tasavvuf edebiyatına dair yaklaşımları, tasavvuf büyüklerine dair analizleri, mürşidi Ken'an Rifâî hakkındaki tespitleri, seyru sülûk hayatına dair tespitleri, tasavvufî haller ve makamlara dair yaklaşımları ve irfanî tasavvuf anlayışına dair yaklaşımları kavramlar açısından ele alınıp incelenmiştir. Tezimiz daha önce yapılan tez çalışmaları, makaleleri, tebliğleri ve temel eserleri inceleyerek kaynak taraması, bilgi toplama, elde edilen bilgileri sınıflandırma, karşılaştırma, anlama, açıklama, yorumlama ve değerlendirme yapma yöntemleri kullanılarak tamamlanmıştır. İnsan faktörünün göz önünde bulundurulmasına dikkat edilecektir. İncelenen şahsın doğduğu ortam, çevre, şartlar, başından geçen olaylar tam bir tarafsızlık ilkesiyle ve tasviri bir metotla ortaya konulmuştur. Tez çalışmamız iki bölümden oluşmaktadır. Tezin birinci bölümünde Safiye Erol'un hayatı ve eserleri, ikinci bölümde ise tasavvuf anlayışı kavramlar açısından ele alınmıştır.
İbnü'z-Zübeyr es-Sekafî ve Milâkü't-te'vîl adlı eseri
Endülüs'te yetişen âlimlerden İbnü'z-Zübeyr es-Sekafî, İslâmî ilimlerin birçok dalında temayüz etmiş, değerli eserler ortaya koymuş ve yetiştirdiği öğrencilerle İslâm dünyasının ilmî mirasına eşsiz katkılarda bulunmuştur. Onun tefsîr ilminin önemli konularından olan lafzî müteşâbih âyetlerin yorumlanması meselesindeki özgün yorumlarını içeren Milâkü't-te'vîl eseri, kendisinden sonraki âlimlere referans olmuştur. Bu çalışmada ilk önce İbnü'z-Zübeyr'in hayatı ve ilmî konumu ele alındıktan sonra Milâkü't-te'vîl eserinin temel özellikleri ayrıntılarıyla birlikte ortaya konulmuştur. Daha sonra Milâkü't-te'vîl eserinin konu edindiği lafzî müteşâbih âyetlere dair İbnü'z-Zübeyr'in ortaya koyduğu özgün yorumları sistematik ve tematik bir biçimde başlıklar halinde değerlendirilerek eserin yazıldığı alandaki diğer eserlerden farklılığı ortaya çıkarılmıştır. Çalışmamız vesilesiyle Milâkü't-te'vîl eseri özelinde lafzî müteşâbih âyetlerdeki farklılıkların üzerinde düşünülmesi gereken önemli bir konu olduğuna vurgu yapılmıştır. Ayrıca söz konusu âyetlerin belirlenmesi ve yorumlanmasında öznelliğin önemli bir faktör olduğu ve ortaya çıkan yorumların ilgili âyetlerin bulunduğu bağlam çerçevesinde düşünülerek değerlendirilmesi gerektiği gerçeğine ulaşılmıştır.
Çağdaş İslam düşüncesinde kelâmın temel meseleleri
Son iki asır içinde ilim, inanç, insan hak ve özgürlüklerine yaklaşım tarzında değişiklikler ve gelişmeler meydana gelmiştir. Batı, medeniyet yolunda bilimsel çalışmaları ve teknolojik ilerlemeleri hızla artırırken, bu dönemde İslâm toplumları iç ve dış sorunlarla uğraşmak durumunda kalmış ve Batı medeniyetine karşı güçlü bir hamle gösterememiştir. Son iki asırda İslâm coğrafyası yoğun bir şekilde Batı'nın meydan okumalarına maruz kalmıştır. Batı düşüncesindeki bu değişim, klasik kelam ilminden tevarüs eden ve temelde Yunan felsefesinden etkilenmiş olan kavramsallaştırmayı, yöntemi ve muhtevayı etkilemiştir. Son dönemde İslam düşünürleri, ortaya koydukları fikir ve çabalarla, kelam ilmine yeni perspektif kazandırmışlardır. Onlar, ateist ve materyalist akımlara karşı İslâm'ı savunma çabasına girmişler, özellikle din karşıtı akımların saldırısına maruz kalan ve halkın pratik hayatta karşı karşıya kaldığı inanç problemleriyle ilgilenmişlerdir. Bu durum, kelâm ilminin çağdaş dönemde konu bakımından klasik döneme göre yenilenmesine sebep olmuştur. Bu çalışma kelâm ilminin klasik dönemde ve son iki asırda tartışılan konularını ortaya koymakta ve çağdaş İslâm düşünürlerinin güncel problemlere dair görüşlerini ele almaktadır. Anahtar kelimeler: Çağdaş İslâm Düşüncesi, Kelâm Konuları, İlâhiyat, Nübüvvet, Sem'iyyât
Kur'an-ı Kerim'in İngilizce tercümelerine eleştirel bir yaklaşım (The Translation of the Meanings of the Noble Quran örneği)
Muhammed Takiyyüddin el-Hilâlî ve Muhammed Muhsin Khan tarafından "Translation of the Meanings of The Noble Quran in the English Language" isimli bir kitap yazılmıştır. Kur'an basımlarını gerçekleştiren Kral Fahd Külliyesi, bu kitabı H. 1325 - 1417 yılları arasında Kur'an metni ile birlikte ve Kur'an metni olmaksızın büyük ve küçük hacimlerde milyonları aşan sayılarda basmak suretiyle İngilizce konuşan dünyanın her bir yanına bedelsiz olarak dağıtımını gerçekleştirmiştir. Bu araştırmada, "Translation of the Meanings of The Noble Quran in the English Language" isimli kitap hakkında eleştirel bir değerlendirme yapılmıştır. Bu çalışmada Fatiha suresinden Tevbe suresine kadar on sure araştırmaya dâhil edilmiştir. Bu eserin, "İngilizce okurlar için Kur'an-ı Kerim'i anlamada değerli bir kaynak olarak görülüp görülmeyeceği", "bu eserin artı ve eksilerinin neler olduğu" vs. gibi konular irdelenerek, kitapla ilgili değerlendirmeler yapılmıştır. Anahtar Kelimeler: Kur'an-ı Kerim, İngilizce Kur'an Tercümesi, Takiyyüddin el-Hilâlî, Muhammed Muhsin Khan.
Mutezile düşüncesinde Rü'yetullah meselesi
İslam dünyasında siyasi anlaşmazlıkların ortaya çıkışı ile beraber İslami mezhepler gün yüzüne çıkmaya başlamıştır. Kur'ân ve sünnette geçen naslar hakkındaki farklı düşünceler ise çoğalmıştır. Bu farklı düşünceler inanç noktasına da girerek günden güne artmıştır. Bunun sonucunda ortaya çıkan şüphelere cevap verme konusunda Mu'tezile önemli bir rol üstlenmiştir. Esasen Mu'tezili düşünce Kur'ân ve sünnette geçen naslar hakkında şüpheye düşenlere cevap vermek ve şüphelerini izale etmek için akli delil getirme yöntemine ve nasları yorumlamaya dayanmaktadır.Mu'tezile Allah'ın varlığını ispatlamak için akli yolu kullanmış ve Allah'ın sıfatlarını reddetmiştir. Bunun sonucu olarak rü'yetullah meselesinin ilk sıralarda olduğu büyük anlaşmazlıklar ortaya çıkmıştır. Bunun ile beraber Mu'tezile, bu konularda kendilerinden farklı düşünen Ehl-i Sünnet, Şia ve sufilere farklı deliller sunmuştur. Mu'tezile kendi akli düşüncelerine dayanarak ahirette Allah'ın görülmesinin mümkün olmadığı görüşünü benimsemiştir. Bu konudaki Kur'ân ayetlerini yorumlamada akli yöntemi kullanmışlardır. Kaynaklarda geçen konu ile ilgili sahih hadisleri de inkar etmiş veya sahih olmadığını belirtmişlerdir. Ehl-i Sünnet ise, bu hadislerin sahih olduğunu söyleyip Mu'tezile'nin dayandığı delillerin zayıflığını göstermek için kendi akli ve nakli delillerini ortaya koymuştur. Mu'tezile'nin rü'yetullah konusunda ve diğer birçok mesele de kullandığı temel yöntem aklın naklin önüne geçirilmesidir. Onlar aklın nakilden üstün olduğunu savunmaktadırlar. Bundan dolayı onlar rü'yetullah meselesinde kendi akli delillerine dayanarak rü'yetullahın imkansız olduğunu ifade ederek buna karşı olan diğer görüşleri reddetmektedirler. Anahtar Kelimeler: Mu'tezile, Rü'yetullah, Ehl-i Sünnet.
Osmanlı Devleti XV. yüzyıl kelamcıları -İbn Kemâl, Taşköprülüzâde ve Birgivî örneği-
XVI. Yüzyıl Osmanlı Devleti'nin siyasî, askerî ve ekonomi alanında olduğu gibi ilim ve bilimde de zirvede olduğu dönemdir. Bu yüzyılda ilim ve bilim alanında birçok bilgin yetişmiş ve önemli eserler bırakmışlardır. Literatür taramamızda Osmanlı'nın yükseliş devrinde kelâm ilminde şerh ve haşiye çalışmalarının ağırlıkta olduğu görülse de özgün eserler de verilmiştir. Özellikle bu yüzyılda meşhur olan Şeyhülislâm İbn Kemâl, Taşköprülüzâde Ahmed Efendi ve İmam Birgivî gibi üç Türk kelâmcısı dikkatleri çekmektedir. İbn Kemâl devlet hizmetinde olması dolayısıyla o dönemde yoğun olan Şiî propagandasına karşı yazdığı risâleler ve verdiği fetvalarla halkın tereddütlerini gidermiş ve padişaha destek olarak ülkenin birliğini, dirliğini sağlamıştır. Taşköprülüzâde felsefe, kelâm ve tasavvufu şahsında birleştirerek eklektik bir âlim tipini temsil etmiştir. Birgivî ise daha çok halkla iç içe olarak verdiği dersler ve vaâzlarla halkı bilinçlendirmiş, bid'at ve hurafelerle mücadele etmiştir. Bu âlimlerin, bazı konularda farklı düşünceleri olsa da her üçünün de İslâm mezheplerinden Hanefî-Maturidî ekolünü benimsedikleri ve hem devlet kademeleri hem de halk nezdinde Sünnî İslâm anlayışının yerleşmesi için yoğun çaba harcadıkları görülmektedir. Sahip oldukları ahlâk ve aldıkları eğitim doğrultusunda hayatları boyunca devlete ve millete hizmet etmişlerdir. Anahtar Kelimeler: Osmanlı, Kelâm, İbn Kemâl, Taşköprülüzâde Ahmed, Birgivî
İslam Hukukunda vasiyet
Çalışmamızda, vasiyetin tanımı, çeşitleri ve geçerli bir vasiyet olması için, vasiyetin tarafları ve konusu olan mûsi, mûsa leh ve mûsa bihte olması gereken şartlar üzerinde ayrıntılı durulmuştur. Bunun yanında vasiyeti ifsat eden nedenler ve vasiyetten rücû şekillerine değinilerek, mer'i hukukun hükümlerine de atıflar yapılmıştır.
İslam Hukukunda liân ve hükümleri
Yapıldığı iddia edilen zina sebebiyle gerçekleşen liân, karısının zina ettiğini ve doğan ya da doğacak olan çocuğun zinadan olduğunu iddia eden bu duruma kendisinden başka şahidi olmayan kişinin, mahkeme huzurunda karısıyla yeminleşerek evliliğini sonlandırmasıdır. "İslâm Hukukunda Lian ve Hükümleri" adlı tezimiz üç bölüm ve sonuçtan meydana gelmektedir. Girişte evlilik birliğini sona erdiren durumlar kısaca anlatılmıştır. Birinci bölümünde liân'ın tanımı, fıkhî anlamı ve bu kelimeyle ilgili kavramlar verilmiştir. İkinci bölümde liân'ın hukukî dayanakları, sebebi ve liân'ın şartları incelenmiştir. Üçüncü bölümde ise liân'ın hukuki sonuçları ve liân'ın hükmünü ortadan kaldıran durumlar açıklanmıştır. Bu çalışmadan elde ettiğimiz neticeler sonuç bölümünde ifade edilmiştir. Anahtar Kelimeler: Talâk, Liân, Nesebin Reddi
İbn Ebî Zemenîn ve "Tefsîru'l-Kur'âni'l-'Azîz" adlı eserinin filolojik açıdan incelenmesi
Ebû Abdillâh Muḥammed b. Abdillâh İbn Ebî Zemenîn, 324/935 yılının Muharrem ayında İlbîre'de doğdu. İlk tahsilini babasından ve İlbîre (Elvira) ulemâsından aldıktan sonra Beccâne (Pechina) ve Kurtuba'daki ulemânın yanında eğitimine devam etmiştir. Endülüs'ün altın çağı sayılan h. IV. asırda yaşayan müfessir, ilim tahsili için doğuya giden diğer âlimler gibi bir seyahat düzenlememiş, daha çok bulunduğu coğrafyanın önde gelen âlimlerinden ders almış ve kendisi de birçok talebe yetiştirmiştir. Çeşitli ilim dallarında söz sahibi olan İbn Ebî Zemenîn tefsir, fıkıh, hadis, tasavvuf, edebiyat ve tarih gibi birçok alanda eserler telif etmiştir. Müellif 399/1008 yılının Rebiyülâhir ayında İlbîre'de vefat etmiştir. İbn Ebî Zemenîn'in Tefsîru'l-Ḳur'âni'l-'Azîz adlı eseri, Yaḥyâ b. Sellâm (ö. 200/815)'ın tefsirinin bir muhtasarı niteliğindedir. Yaḥyâ b. Sellâm'ın söz konusu eseri, tefsirin müstakil bir ilim olarak tedvin edilmeye başlandığı h. II. asırda yazılmış olması bakımından büyük bir öneme sahiptir. Bu eser, bir bütün halinde günümüze ulaşmamış olsa da kendisinden yapılan alıntılar ve hakkında yazılan muhtasarlar sayesinde büyük oranda bu eserin initkali sağlanabilmiştir. Söz konusu muhtasarlardan birisi de İbn Ebî Zemenîn'in Tefsîru'l-Ḳur'âni'l-'Azîz adlı eseridir. Müfessir, Yaḥyâ b. Sellâm'ın tefsirini ihtisar ederek bu eserin günümüze ulaşmasını sağladığı gibi birçok âyette yaptığı filolojik tahlillerle ona adeta yeni bir boyut kazandırmıştır. Nitekim İbn Ebî Zemenîn, tefsirinde birçok yerde âyetlerin kıraat ve i'râb şekillerine değinmiş ve bu vecihlerle oluşan anlam farklılıklarını izah etmiştir. Müellif bir ihtisar yöntemi olarak birçok konuda kısa bir ifade kullanmaya ve konuyla ilgili tartışmalara girmeyip sadece tercihe şayan bulduğu görüşü/görüşleri zikretmeye özen göstermiştir. Filolojik konularda hiçbir ekole taassup derecesinde bağlı olmadığı anlaşılan İbn Ebî Zemenîn, en fazla Basra dil ekolünün görüşlerini tercih etmiştir. Bu durum İbn Ebî Zemenîn'in esas aldığı prensiplerin Basra ekolünün prensipleriyle örtüşmesinden kaynaklanmaktadır. Bununla birlikte sağlam bir delille ortaya konması halinde Kûfe ve Bağdat dil ekollerinin görüşlerini de tercih ettiği olmuştur. Tefsirinde semâ'a büyük önem veren müellif, filolojik konularda Kur'ân, hadis, kıraat, lehçeler ve Arap kelâmıyla istişhâd etmiştir. Bunun yanında hadisle istişhâdı genellikle kelimelerin lügavî anlamlarını delillendirirken kullanmış, belâğat ilmine ise çok az yer vermiştir. İbn Ebî Zemenîn'in bu tür ilave ve katkıları sayesinde eser, kendisine nisbet edilerek Tefsîru İbn Ebî Zemenîn şeklinde isimlendirilmiş veya "Yaḥyâ b. Sellâm'ın tefsirinin şerhi" şeklinde nitelendirilmiştir. Bu çalışmamız, İbn Ebî Zemenîn'in ilmî ve edebî kimliğini tanıtmak ve Tefsîru'l-Ḳur'âni'l-'Azîz adlı eserinin önemini, ihtiva ettiği filolojik mülahazalar çerçevesinde inceleyerek ortaya koymayı hedeflemiştir. Bu bağlamda hem İbn Ebî Zemenîn'in dilciliği incelenmiş, hem de tefsir ilmî için dil bilimlerinin önemine dikkat çekilmiş olacaktır.
Mâverdî ve İbnu'l-Cevzî'nin tefsir yaklaşımlarının mukayesesi
"Mâverdî ve İbnu'l-Cevzî'nin Tefsir Yaklaşımlarının Mukayesesi" adlı bu çalışmamızda en-Nuket ve'l-'Uyûn ile Zâdu'l-Mesîr eserleri örnekliğinde iki müfessirin tefsir yaklaşımlarını, tefsir yöntemi ve Kur'ân ilimleri açısından karşılaştırdık. Hicrî 4-6. asırlar arasında rivayet metodu ile yazılan tefsirlerin tarihsel süreci ve gelişimini yansıtma açısından önemi hâiz olan bu çalışma, aynı zamanda Hanbelî tefsir tarihine ışık tumakta ve söz konusu iki müfessir hakkında önceden yapılmış araştırmalarla elde edilen sonuçların tenkidini amaçlamaktadır. Bu çalışma giriş ve 2 bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde müfessirlerin hayatlarını, şeyhlerini, öğrencilerini ve eserlerini anlattık; ayrıca içinde yaşadıkları zaman diliminin siyâsî, sosyal ve ekonomik yönlerini, eserlerindeki genel yöntemlerini ve yararlandıkları kaynakları mukayeseli bir şekilde açıkladık. Birinci bölümde rivayet ve dirayete dayalı tefsir yöntemleri açısından iki eseri karşılaştırdık. Bu bağlamda Kur'ân'ı Kur'ân, Sünnet ve selefin sözleri ile tefsir etmeleri, ayetlerin tefsirinde esbâb-ı nüzûl, kıraatler ve isrâîliyyâttan yararlamaları ile fıkıh ve akîde alanlarındaki görüşleri açısından onları karşılaştırdık. Ayrıca dil bilgisi konularında nasıl bir yöntem izlediklerine ve hangi şekillerde kendi görüşlerini belirttiklerinden söz ettik. İkinci bölümde ise Muhkem-Müteşâbih, Nesh, İ'câzu'l-Kur'ân, Mekkî-Medenî vs. gibi bazı Kur'ân ilimleri açısından iki tefsiri karşılaştırdık. Sonuç bölümünde de bu çalışmamızın sonunda ulaştığımız sonuçlara yer verdik.
Birgivi Mehmed Efendi'nin İslam mezheplerine bakışı
Birgivî Mehmed Efendi, XVI. yüzyılda yaşamış bir Osmanlı Türk âlimidir. Bu çalışma "Birgivî Mehmed Efendi'nin İslam Mezheplerine Bakışı" hakkındadır. Çalışmamız giriş ve üç bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde, çalışmamızda kullanmış olduğumuz yöntem ve kaynaklar hakkında bilgi verilmiştir. Birinci bölümde, Birgivî'nin yaşadığı dönem, hayatı, doğumu, hocaları, talebeleri ve eserleri hakkında bilgi verilmektedir. İkinci bölüm, Birgivî'nin mezhep tanımı, mezhepleri tasnif metodu, Ehl-i Sünnet tanımı ve Ehl-i Sünnet ve'l- Cemaat hakkındaki görüşlerini içermektedir. Üçüncü bölüm ise, Birgivî'nin bid'at fırkaları tasnifi ve bu fırkaların temel görüşleri incelenmektedir. Sonuç kısmında ise genel bir değerlendirme yapılmaktadır.
Müstakimzâde Süleyman Sâdeddin Efendi'nin hayatı ve bazı kelâmî konulara dâir görüşleri
18.yüzyılda yaşamış Osmanlı âlimlerinden Müstakimzâde Süleyman Sâdeddin Efendi (ö.1788) birçok alanda müstakil eserler kaleme aldığı gibi şerhler de yapmıştır. Tercüme-i Fıkhü'l-Ekber ile Hz. Ali Divanı Tercümesi ve Şerhi onun yaptığı birçok tercüme ve şerhlerden iki tanesidir. Müstakimzâde Efendi ismi geçen tercüme ve şerhlerinde zaman zaman kendi görüşlerini de dile getirip kelâmî konularda önemli bilgiler kaydetmiştir. Biz tezimizde bu iki eseri inceleyerek Müstakimzâde Efendi'nin kelâmî görüşlerini ortaya koymaya çalıktık. Bize göre Ehl-i sünnet taraftarı olarak bilinen Müstakimzâde Efendi'nin kelâmî görüşlerini tespit etmek, yaşadığı dönemin dini anlayışını ortaya koyma bakımından önemlidir. Ayrıca mezkûr eserlerden başka müellifin ulaşabildiğimiz diğer eserlerine de müracaat etmeyi ihmal etmedik. Tezimizin birinci bölümünde Müstakimzâde Süleyman Sâdeddin Efendi'nin hayatı, eserleri ve yaşadığı dönemin özellikleri üzerinde durduk. Tezimizin ikinci bölümünde ise Müstakimzâde Efendi'nin de değinmiş olduğu kelâm ilminin ana konuları olan, Amel-İman ilişkisi, Büyük Günah İşleyenin Durumu, Kaza- Kader vb. konuları ele aldık. Birinci ve ikinci bölümlerde ulaştığımız neticeyi sonuç bölümünde kaydettik.
Hadis fihrist ilmi ve Ahmed B. Tâhâzâde'nin Buhârî fihristi'nin tenkitli neşri ve tahkiki
Bu çalışmada, Osmanlı'nın son dönemlerinde, bir Osmanlı şehri olup kültürel ve ilmi açıdan çok hareketli bir yer olan Halep'te yaşamış Ahmed b. Tâhâzâde'nin tam künyesi ile el-Kâdî Ahmed b. Tâhâ b. Mustafa b. Tâhâzâde el-Hüseynî'nin(ö.1187/1773) İmam Buhârî'nin meşhur eseri Sâhîhi'l Buhârî'si üzerine yapmış olduğu "Fihristi'l Kutub ve'l Ebvâb mine'l Buhâriyyi'ş-Şerîf" adlı eserinin tenkidli neşri ve tahkiki yapılmıştır. Ahmed b. Tâhâzâde'nin söz konusu bu çalışması Sâhîhi'l Buhârî'de geçen kitap ve bâb başlıklarını müstakil bir fihrist şeklinde ele almakta ve eserin genel yapısını ayrıntılı bir şekilde sunmaktadır. Tezimiz Hadis Fihristi ilminin tanıtımının yapıldığı birinci bölümün yanında dirâse ve tahkik kısımları olmak üzere üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde fihrist kelimesinin kökeni, anlamı ve bu kavramın tarihsel süreçte geçirdiği evrelerin yanı sıra Hadis kitapları ile ilgili yapılan fihrist çeşitleri, matbaanın yaygınlaştığı modern dönemde fihrist çalışmaları ve bu çalışmalara öncülük etmiş olan ilim adamları ve nihayet teknoloji çağında fihristin ulaştığı noktaya dair bilgiler verilmiştir. Dirase kısmında, Ahmed b. Tâhâzâde'nin hayatı, hocaları, ilmi çabaları ile ilgili bilgiler verilmiş ayrıca tahkik konusu olan eserin tanıtımı yapılarak telif yeri, tarihi ve yazma eser kütüphanelerinde bulunun nüshalara dair bilgiler verilmiştir. Üçüncü ve tezimizin esasını teşkil eden bölümde ise, söz konusu eserin yazma nüshalarından seçtiğimiz nüshalar karşılaştırılarak tenkitli tahkiki yapılmıştır. Bu çalışmada metnin şekilsel özellikleri muhafaza edilmiş, bazı noktalama işaretleri eklenmiş ve bazı yerlerde metinde olmayan açıklayıcı eklemeler yapılmıştır. Ayrıca nüsha farklılıklarına dipnotlarda işaret edilmiştir.
Kadızâde Mehmed Tâhir Efendi ve "Risâle-i Nûriye" adlı eseri
Şeyhülislam Kadızâde Mehmed Tâhir Efendi (1747-1838) Tokat'ta dünyaya gelmiştir. Babası kadı Ömer Efendi'dir. İlk eğitimini babasından almıştır. Babası adındanda anlaşılacağı üzere kadı olarak Osmanlı İmparatorluğunda görev yapmıştır. Daha sonra İstanbul'a giderek devrin tanınmış âlimlerinden ders görmüştür. Mehmed Tâhir Efendi 1196/1782 yılında girmiş olduğu ruûs imtihanını kazanarak müderris olmuştur. Bu görevden sonra kadılığa terfi etmiş olup Anadolu ve Rumeli'nin birçok ilinde kadı olarak görev yapmıştır. Sırasıyla; Osman Paşazâde İzzet Bey'in Teşrîfatçılık memurluğunda bulundu ardından Yenişehr-i Fenâr Kadılığına getirildi. Mekke pâyeliğini elde etti. 1818 yılında İstanbul kadılığına getirildi. 1824 senesinde Anadolu kazaskeri oldu. 1824 yılında Mekkîzâde Âsım Efendi'den sonra Şeyhülislam olarak göreve getirildi. Padişah II. Mahmut zamanında Şeyhülislam olarak görev yapmıştır. İki buçuk yıl bu görevi sürdürmüştür. En büyük hizmeti devlete karşı isyan eden yeniçeriler hakkında vermiş olduğu fetvasıdır. Devletin yanında mânevi olarak durarak padişahın teveccühünü kazanmıştır. Yaşlılığından dolayı görevinden ayrılmıştır. Bu ayrılıştan sonra Şeyhülislam, Risâle-i Nûriye adlı eseri yazmıştır. Tasavvufa dair kırk bir konudan bahseden bu eseri biz tez çalışmamız olarak ele alıp üzerinde çalıştık. Tez çalışmamız iki bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde Kadızâde'nin hayatını, eserlerini, ikinci bölümde kısaca tasavvufun tanımını, amacını, gayesini ve tasavvufi görüşünü ele aldık. Anahtar Kelimeler: Tasavvuf, Şeyhülislam, Tarîkat, Kâdirîlik, Kadızâde Mehmed Tâhir. Şeyhülislam Kadızâde Mehmed Tâhir Efendi (1747-1838) Tokat'ta dünyaya gelmiştir. Babası kadı Ömer Efendi'dir. İlk eğitimini babasından almıştır. Babası adındanda anlaşılacağı üzere kadı olarak Osmanlı İmparatorluğunda görev yapmıştır. Daha sonra İstanbul'a giderek devrin tanınmış âlimlerinden ders görmüştür. Mehmed Tâhir Efendi 1196/1782 yılında girmiş olduğu ruûs imtihanını kazanarak müderris olmuştur. Bu görevden sonra kadılığa terfi etmiş olup Anadolu ve Rumeli'nin birçok ilinde kadı olarak görev yapmıştır. Sırasıyla; Osman Paşazâde İzzet Bey'in Teşrîfatçılık memurluğunda bulundu ardından Yenişehr-i Fenâr Kadılığına getirildi. Mekke pâyeliğini elde etti. 1818 yılında İstanbul kadılığına getirildi. 1824 senesinde Anadolu kazaskeri oldu. 1824 yılında Mekkîzâde Âsım Efendi'den sonra Şeyhülislam olarak göreve getirildi. Padişah II. Mahmut zamanında Şeyhülislam olarak görev yapmıştır. İki buçuk yıl bu görevi sürdürmüştür. En büyük hizmeti devlete karşı isyan eden yeniçeriler hakkında vermiş olduğu fetvasıdır. Devletin yanında mânevi olarak durarak padişahın teveccühünü kazanmıştır. Yaşlılığından dolayı görevinden ayrılmıştır. Bu ayrılıştan sonra Şeyhülislam, Risâle-i Nûriye adlı eseri yazmıştır. Tasavvufa dair kırk bir konudan bahseden bu eseri biz tez çalışmamız olarak ele alıp üzerinde çalıştık. Tez çalışmamız iki bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde Kadızâde'nin hayatını, eserlerini, ikinci bölümde kısaca tasavvufun tanımını, amacını, gayesini ve tasavvufi görüşünü ele aldık. Anahtar Kelimeler: Tasavvuf, Şeyhülislam, Tarîkat, Kâdirîlik, Kadızâde Mehmed Tâhir. Şeyhülislam Kadızâde Mehmed Tâhir Efendi (1747-1838) Tokat'ta dünyaya gelmiştir. Babası kadı Ömer Efendi'dir. İlk eğitimini babasından almıştır. Babası adındanda anlaşılacağı üzere kadı olarak Osmanlı İmparatorluğunda görev yapmıştır. Daha sonra İstanbul'a giderek devrin tanınmış âlimlerinden ders görmüştür. Mehmed Tâhir Efendi 1196/1782 yılında girmiş olduğu ruûs imtihanını kazanarak müderris olmuştur. Bu görevden sonra kadılığa terfi etmiş olup Anadolu ve Rumeli'nin birçok ilinde kadı olarak görev yapmıştır. Sırasıyla; Osman Paşazâde İzzet Bey'in Teşrîfatçılık memurluğunda bulundu ardından Yenişehr-i Fenâr Kadılığına getirildi. Mekke pâyeliğini elde etti. 1818 yılında İstanbul kadılığına getirildi. 1824 senesinde Anadolu kazaskeri oldu. 1824 yılında Mekkîzâde Âsım Efendi'den sonra Şeyhülislam olarak göreve getirildi. Padişah II. Mahmut zamanında Şeyhülislam olarak görev yapmıştır. İki buçuk yıl bu görevi sürdürmüştür. En büyük hizmeti devlete karşı isyan eden yeniçeriler hakkında vermiş olduğu fetvasıdır. Devletin yanında mânevi olarak durarak padişahın teveccühünü kazanmıştır. Yaşlılığından dolayı görevinden ayrılmıştır. Bu ayrılıştan sonra Şeyhülislam, Risâle-i Nûriye adlı eseri yazmıştır. Tasavvufa dair kırk bir konudan bahseden bu eseri biz tez çalışmamız olarak ele alıp üzerinde çalıştık. Tez çalışmamız iki bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde Kadızâde'nin hayatını, eserlerini, ikinci bölümde kısaca tasavvufun tanımını, amacını, gayesini ve tasavvufi görüşünü ele aldık.
Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye'nin küllî kaidelerinin (Kavâid-i fıkhiyye) hadis literatüründeki kaynakları
Bu çalışmada, Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye'nin küllî kâidelerinin (kavâid-i fıkhiyye) hadis literatüründeki kaynakları incelenmektedir. Çalışma iki bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, kavâid-i fıkhiyye kavramı ele alınıp anlamı belirlenmeye ve ayrıca kavramın oluşum süreci incelenmeye çalışılmıştır. Daha sonra sünnetin ne anlama geldiği ve İslâm dininin ikinci kaynağı olarak değeri üzerinde durulmuş ve sünnet ile fıkıh arasındaki ilişki ele alınmıştır. Yine Osmanlı Devleti'nin Mecelle öncesindeki hukukî yapısı ve bu devletin ilk medenî kanun metni olarak Mecelle'nin nitelikleri üzerinde de durulmuş ve Mecelle'nin tedvin çalışmalarına katkı sunmuş olan âlimler hakkında bilgi verilmiştir. İkinci bölümde, Mecelle'nin küllî kâideleri konularına göre kendi içinde bir tasnife tabi tutulmuş ve neticede doksan dokuz küllî kâidenin tamamının yirmi iki temel konu başlığı altında sıralanabileceği görülmüştür. Daha sonra küllî kâideler, derlenmiş oldukları fıkıh kaynakları açısından araştırılmış ve bulundukları yerler belirlenmiştir. Ayrıca belli başlı bazı şerhlerden istifade edilerek bu kâidelerin anlamları da tespit edilmiştir. Son olarak da başta Kütüb-i Sitte olmak üzere Câmi', Sünen, Müsned ve Musannef türündeki temel hadis kaynakları esas alınarak küllî kaidelerin hadis literatüründeki temelleri belirlenmeye çalışılmıştır.
Mutezileye göre ihbat ve tekfir
Müminin, ecir ve mükafatını yok eden ve onun yerine günah ve cezayı gerektiren amellerini öğrenmesinin önemi aşikardır. Fakat bu amellere ve hükümlerine kolayca ulaşılabilen, müstakil ve detaylı bir şekilde bu konunun her meselesini ele alan güncel kitaplar ya yoktur ya da yeterli seviyeye ulaşmamıştır. Bundan ötürü bu konuyu ele almaya karar verdik. Araştırmamızı üç bölümde inceledik. Birinci bölümde Mutezile'yi, tarihini ve beş temel esasını ele aldık ve araştırmamızda sıklıkla kullandığımız terimleri açıkladık. İkinci bölümde "ihbât" kavramını, Mutezile'nin ihbat hakkındaki üç görüşünü, "tekfir" kavramını, onun tövbe ile münasebetini, Mutezile'ye göre şefaati -ki bu müminin cennetteki derecesini yükseltmek içindir. Tövbeyi, pişmanlık ve kararlılık olan mahiyetini, tövbenin gerekliliğini, istihkak kavramını ve onunla ilişkili olan insanın ameline karşılık ya övgü veya mükafatı ya da kınama veya cezalandırılmayı hak etmesine dair konuları ele aldık. Üçüncü bölümde ise Ehl-i Sünnet alimlerinin bu konudaki düşüncelerini inceledik. Nitekim Onlar itaatin isyanla, mükafatın cezayla silinmesinin ancak küfür ile mümkün olacağını, Allah'ın va'dini yerine gitereceğini, tehdidini ise yerine getirmeyebileceğini, zira Allah'ın cezayı düşürmeye ve isyankarı kınamamaya hakkı olduğunu, büyük günah işleyenin mümin olup ebedî cehennem'de kalmayacağını ve Allah'ın fazlıyla büyük günahından dolayı onun cezaya çarptırılmayabileceğini, kıyamet günü kendisinin şefaate nail olduğunu söylemektedirler. Sonuç kısmında ise bu sözler arasında karşılaştırmalar yaparak kendi tercih ve görüşümüzü ortaya koyduk. Anahtar Kelimeler: İhbat, tekfir, sevap, günah, Mutezile, Ehl-i Sünnet.
Müzenî'nin İmam Şâfiî'ye aykırı görüşleri ve mezhepteki yeri
Şâfiî mezhebinin oluşmasında ve sistematik yapıya kavuşmasında ilk öğrencilerin etkisi ve katkısı inkâr edilemez. Bu anlamda Irak'ta Zaferânî, Mısır'da ise Büveytî, Müzenî ve Rebi' b. Süleyman el-Murâdî'yi sayabiliriz. Bu öğrenciler içerisinde Müzenî, önceleri kelâmî konularla ilgilenirken İmâm Şâfiî'nin Mısır'a gelmesiyle fıkhî konulara yönelmiştir. Dört yıl gibi kısa bir süre İmâm Şâfiî'ye öğrencilik yapmıştır. Münazara ehli ve delil sunma becerisinin güçlü olması gibi özellikleri ile İmam Şâfiî'nin beğenisini kazanmış ve İmam Şâfiî tarafından mezhebin yardımcısı olarak görülmüştür. İmam Şâfiî'nin vefatından sonra birçok eser yazmış ancak "Muhtasarü'l-Müzenî" eseriyle mezhepte şöhret bulmuştur. Muhtasarü'l-Müzenî, Şafiî mezhebinin temel kaynakları arasında yer alır. İmam Şâfiî'nin el-Ümm kitabının ihtisar halini çağrıştırsa bile konu tertibinin farklı olması ve Şâfiî'nin el-Ümm'de bulunmayan görüşlerine ve kendi yorumlarına yer vermesi bakımından orijinal bir eser olarak karşımıza çıkmaktadır. Müzenî, kitabının başında "Bu kitabı Şâfiî'nin ilminden ve görüşlerinden ihtisâr ettim/özetledim." demektedir. Bu da Muhtasar olarak isimlendirilmesinde temel etken olmuştur. Yıllarca ders kitabı olarak okutulmuş, sistematik yapısı ile kendisinden sonraki eserlere örneklik teşkil etmiş, üzerine birçok şerh ve haşiyeler yapılmıştır. Müzenî, Muhtasar'da ele aldığı her konuda ilk önce İmâm Şâfiî'nin görüşlerine yer vermiş, arkasından bu görüşleri yorumlamak suretiyle İmâm Şâfiî'nin ne kastettiğini ortaya koymaya çalışmıştır. Yaptığı yorumlarda kendi görüşlerine de yer vermiştir. Bu görüşleri mezhep görüşü olarak kabul edilmese bile değer görmüş ve birçok fıkhî eserde yer edinmiştir.
Kur'an'ın tarihi ve korunmuşluğu Bâkıllânî'nin el-İntisâr li'l-Kur'ân örneği
Bâkıllânî'nin "el-İntisâr li'l-Kur'ân" isimli eserinde "Kur'an'ın Tarihi ve Korunmuşluğu" konusunu ele aldığımız bu tezimizin giriş kısmında; böyle bir çalışmaya neden ihtiyaç duyulduğu anlatılmaya çalışılmış, ardından çalışmanın kapsamı, yöntemi ve kaynaklar hakkında bilgi verilmiştir. Birinci bölümde öncelikle; Bâkıllânî'nin hayatıyla ilgili bilgilere yer verilmiş, ayrıca el-İntisâr li'l-Kur'an' isimli eserin bilgi muhtevasından hareketle Kur'an tarihi hakkında genel bilgiler sunulmuştur. Vahiy kavramı, Kur'an'ın yazılması, toplanması, çoğaltılması, ilk ve son inen âyetler, sûrelerin tertîbi, yedi harf meselesi gibi Kur'an tarihiyle alakalı ana konular da bu bölümde incelenmiştir. İkinci bölümde; tezimizin asıl konusunu oluşturan "Kur'an'ın Korunmuşluğu ve Tahrif konusu" üzerinde durulmuştur. Özellikle Kur'an'da tahrif iddiası ile bu konuda Ehl-i Sünnet ve İmamiye Şiası arasındaki tartışmalar ele alınmıştır. Sonuç bölümünde ise çalışmada ulaştığımız görüş ve düşünceler belirtilmiştir. Bu konular ele alınırken klasik Ulûmu'l-Kur'an literatüründe ki bilgi, görüş ve değerlendirmelerden, Mütekaddimîn ve Muteahhirîn döneme ait eserlerden, çeşitli lügatlerden, günümüzdeki bilim adamlarının eser ve makalelerinden yararlanılmıştır. Anahtar Kelimeler: Kur'an, Tefsir, Levh-i Mahfuz, Ummu'l-Kitab, Vahiy, Mevsûkiyet, Ehl-i Sünnet, Şia, Tahrif.
Hâricîler'de Kur'an yorumu problemi ve eleştirel yaklaşımlar
Hâricîler'in Kur'an metnini yorumlama konusunda sağlam değişmez bir yöntemleri bulunmamaktadır. Onların her ayeti yorumlamada hareket noktaları bağlı oldukları mezhebin görüşlerine sıkı sıkıya bağlılıktır. Ayrıca onlar Kur'an metninde kastedilen anlamdan çok metnin zahirine odaklanmakta veya kendi fikirlerine uygun manayı kullanmaktadırlar. Hatta kendi inançlarının doğruluğunu göstermek için ayetleri ilgili olduğu konu dışında kullanmakta bir beis görmemektedirler. Hâricîler'in görüşlerindeki aşırılıklar Kur'an yorumlarına da yansımaktadır. Onlar Ehl-i sünnet'in Kur'an tefsirinde kullandığı kural ve kaidelerin çoğuna aykırı davranmaktadırlar. Böylece kendilerine ait bir yöntem ortaya çıkarmışlarıdır. Bu yöntemde bazen Kur'an'ı Kur'an ile tefsir ederlerken, başka bir zaman da Kur'an ayetlerini bağlamından koparırlar, bazen ise sünnetten gelen rivayeti öncelerler veya reddederler. Hâricîler'in Kur'an lafızlarında kastedilen mana ile alakalı kabul ettikleri görüşlerde, mezheplerindeki aşırılık özelliği ağır basmaktadır. Herhangi bir delile dayanmaksızın mücmel lafzı açıklarlar, yorumlamaya ihtiyaç duyulmayan müfesser bir lafzı yorumlarlar, mutlak bir lafzın manasını kendi esaslarına uygun olacak şekilde sınırlarlar, hüküm ve sebep bir olduğunda mutlak lafız mukayyet lafza hamledilir ilkesine aykırı hareket ederler, bazı meseleler için hususî olarak söylenilmiş ayetleri umumileştirirler, mütevatir kıraatlerde söylenenlerin çoğunu tefsirde görmezden gelirler ve Kur'an metninde geçen Arap dilinin belagat üsluplarını doğru anlamaktan uzaklaşırlar. Bütün bunlar mezheplerinin bariz özellikleridir. Anahtar Kelimeler: Hâricîler, Kur'an yorumu.
Osmanlı Hukuk-i Aile kararnamesinin fıkhi mezhepler bağlamında değerlendirilmesi
İslam hukuku toplumsal yapının temeli olan aileye ve aile ile ilgili düzenlemelere önem vermiştir. Çünkü aile sosyal ve ahlaki bir kurum niteliğindedir. Bu önemine binaen evlilik akdi ve sonuçları gibi geniş bir alan ihtiva ettiğinden dolayı aile hukuku, İslam hukuku kitaplarında müstakil bir bölüm olarak ele alınmıştır. Daha sonra müstakil eserler de kaleme alınmıştır. Ne var ki Osmanlı Devleti, tebaasının genişliğinden ve zenginliğinden dolayı aile hukukunu resmi bir zemine oturtmak istemiştir. Bunun üzerine 1917 yılında Osmanlı Hukuk-i Aile Kararnamesini bir heyet ile hazırlamıştır. Kararname'nin etkisi büyük olmuştur ama bir buçuk gibi kısa bir sürede yürürlükte kalabilmiştir. Ancak hala birçok ülkede etkisini sürdürmektedir. Kararnamenin hazırlanmasında dört mezhepten de istifade edilmiştir. Yeri gelince dört mezhebin de dışına çıkılarak farklı içtihatlardan da istifade edilmiştir. Biz de bu çalışmamızda kararnamenin hazırlanırken Müslümanlar ile ilgili maddelerin hangi mezhepten veya hangi görüşten istifade edildiğini tespit etmeye çalışacağız.
Kara Çelebi Muhammed Et-Tirevî'nin Yasin sûresi Tefsiri (tahkik ve inceleme)
16. yy. sonu ve 17. yy. başlarında yaşamış olan Kara Çelebi, çeşitli ilimlerde telifleri olan çok yönlü bir Osmanlı alimidir. Müellifin Tefsîru Sûreti'l-Fâtiha ve Yâsîn adlı eseri üzerinde daha önce bir takım akademik çalışmalar yapılmış olup eserin Fatiha sûresi tefsiri tahkik edilerek yayınlanmıştır. Bu çalışmada ise ilgili eserin Yâsîn sûresi bölümünün tahlil ve tahkiki yapılmıştır. Eserde Yâsîn suresi hem rivâyet hem dirâyet yönlerinden tefsir edilmiştir. Klasik usûl tarzının hakim olduğu eserde hadisler, sahâbe ve tabi'în sözleri istifade edilen kaynakların başında gelmektedir. Müellifin izahını yaptığı her ayetten sonra ilgili yorum ve tefsiri hangi eserden naklettiğine dair metin içinde bilgi vermesi dikkat çekmektedir.
Dünya sevgisi ve dünyevileşme karşısında Kur'an
Modern çağ, insanları, geçmişte hiç olmadığı kadar dünyevileşme tuzağına çekmekte ve onların hayatın asıl gayesini tefekkür etmelerine, hayatlarını inançları doğrultusunda yaşamalarına fırsat vermemektedir. Tezimizin amacı, hayata Kur'ân perspektifinden bakan insanlar için, dünyevileşme konusunda bir farkındalık oluşturmaktır. Tezimiz üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, dünya, dünyevileşme ve sekülerizm kavramları incelendi. İkinci bölümde, insanın yaratılışı konusu ile insan-Allah ilişkisi bağlamında kişiye dünya hayatında rehberlik eden unsurlar, akıl, peygamberler ve kutsal kitaplar yönlerinden ele alındı. Üçüncü bölümde, Kur'ân'a göre dünya hayatı ve dünyevileşme başlığı altında, Kur'ân'ın dünya hayatı ve dünya sevgisi hakkındaki ayetleri incelendi. Dünyevileşmeye sevk eden faktörler, dahili ve harici olmak üzere iki kısımda ele alındı. Kur'ân'ın dünyevileşmeye karşı uyarıları değerlendirildi. Dünyevileşmeye karşı koruyucu faktörler de sırasıyla iman, hicret, ibadetler, muamelât, ukûbât ve İslâm kardeşliği şeklinde sıralanıp ele alındı. Akabinde dünyevileşen insanın kendini bu girdaptan nasıl kurtarabileceği konusu tartışıldı. İslam tarihi sürecinde uygulanan yöntemler araştırıldı ve özellikle çevrenin etkileri değerlendirilerek hicretin önemi üzerinde duruldu. Tezde kaynak taraması yöntemi kullanıldı. Tefsirlerden, lügatlerden ve akademik çalışmalardan yararlanıldı. Sonuç bölümünde, araştırmanın neticesinde elde edilen bilgiler değerlendirildi. Anahtar Kelimeler: Kur'ân, Tefsir, Dünya, Dünyevileşme, Sekülerizm
Toplumsal suçlar karşısında Kur'ân: İnsanın ıslâhı
İnsan sosyal bir varlıktır. Bu varlığını devam ettirebilecek ortamı ancak toplumda bulabilmektedir. Toplum ise her türlü olumsuzluktan arınmış insanların varlığıyla mümkündür. İnsan suça da tevbeye de elverişli yaratılmış istisnâ bir varlıktır. Toplum içerisinde yer alacak insan, yapısında yer alan suç duygusunu ıslâh ederek hedefine ulaşabilir. Bu hedef ise bir mücadeleyi gerektirir. İnsanın içinde devam eden bu mücadeleyi bilen Allah (c.c.) ise ona doğruyu gösterecek, emir ve yasaklarının güncelliğiyle çağları aşan Kur'ân'ı göndermiştir. Nitekim nice kişisel ve sosyal içerikli buyruklar toplum düzeninin bozulmaması ya da bozulan sistemin yeniden ihyâ edilmesi içindir. Bu çalışmamızda özelde insana, genelde topluma sirâyet eden Allah'ın yasak kıldığı suçların Kur'ân-ı Kerîm çerçevesinde neler olduğunu, bu suçlara müfessirlerce tefsirlerde nasıl değinildiğini, bahsedilen suçlara Kur'ân tarafından hangi ıslâh metodunun sunulduğunu ortaya koymayı amaçladık. Üç bölüm halinde ortaya koyduğumuz tezimizin ilk bölümünde ana kavramlarımız olan suç, ıslâh ve toplum gibi kavramların lügat, terim, eş ve zıt anlamalarına yer verirken, ikinci bölümde suçları kategorilerine ayırarak bunların tanımlarına ve Kur'ân'daki kullanımlarına yer verdik. Son bölümde ise Kur'ân'ın suçları ıslâh yöntemlerine değindik. Bu çalışma ile ilk dönemden günümüze kadar yazılmış olan bazı tefsirlerden istifade ederek Kur'ân-ı Kerîm'in yasakladığı suçların neler olduğunu ve bu suçların önlenmesine yönelik yine Kur'ân ve O'nun tebliğcisi olan Hz. Peygamber tarafından ne gibi tedbirler ve ıslâh yöntemleri uygulandığının ortaya çıkarılması amaçlamaktadır.
Safevi döneminde Şii itıkadının gelişimi
Hz. Muhammed'in ahirete irtihal etmesinden sonraki dönemlerde İslâm çatısı altında farklı mezhepler kurulmuştur. Bu mezheplerin ilk çıkış sebebi araştırıldığında, kimisinin siyasî, kimisinin de fıkhî, usulî farklılıklardan dolayı ortaya çıktığı anlaşılmaktadır. Aynı zamanda İslâm devleti adı altındada birçok devlet kurulmuştur. Safevîler devleti de aynı zamanda İslâm şemsiyesi altında kurulan bir devletidir. Bu devlet hakkında araştırmalar yapılmış olsa da, bazı konuların yeterince aydınlatılmadığı anlaşılmaktadır. Kaynaklarda rastlanılan bilgilere göre, bu devleti kuran hanedan, ilk zamanlarda Ehl-i sünnete müntesip iken, zamanla bazı politik sebeplerden dolayı Şia mezhebini benimsememişdir. Bunun en önemli politik sebeplerinin biri, eski İran hanedanlıklarında "veraset" sisteminin bulunması, ikincisi ise, Safevîler'in komşuluğundaki devletlerin Sünnî mezhebinde oluşudur. Safevîler'in mezhep değiştirmesi, hangi hanedan liderinin döneminde olduğu ihtilaflıdır. Eski İran devlet geleneklerine oldukça fazla atıf yapılarak iki devlet arasındaki idari ve fikri açılardan benzerlikler kaydedilmiştir. Bu benzeşme sadece Safevî devletiyle sınırlı olmayıp, Şia düşüncesinde de çokça rast gelinmektedir. Safevi Devleti tarihinde en çok tartışılan diğer konu ise, nesep meselesidir. Mezhep meselesinde olduğu gibi nesep meselesi de, tamamen politik sebeplere dayanmaktadır. Mezhep değiştirme olayı ve devletin kurulmasından sonra Sünnî kesime şiddetli zulümler yapılmış ve mezheplerini değiştirmeleri için işkencelere maruz kalmışlardır. Sünnî ulemaya yapılan katliamlarla yetinilmemiş, Ebu Hanife ve Fahrettin Râzî gibi âlimler kabirlerinden çıkartılarak kemikleri teşhir edilmiştir. Safevîler'in bu tutumu ve Şah İsmail'in Sünnî halka karşı izlediği bu kanlı siyasetin sebepleri kaydedilmektedir.. Safevîler'in bu tutumu, Sünnî olan Özbekler ve Osmanlı İmparatorluğu tarafından iyi karşılanmamış ve Osmanlıların ilk İslâm Halifesi Yavuz Sultan Selim'in İran'a üzerine yürümesine ve Çaldıran harbine sebep olmuştur. Safevîler aynı zamanda Özbeklerle de savaşmış ve Herat şehrinde mezheplerinden dolayı yerli halkı vahşicesine katlemişlerdir. Safevîler'in inanç sisteminin temelinde Şiî mezhebi bulunsa da, kızılbaş öğretileri hakim durumundaydı. Kızılbaşların inancı sistemsizdi ve belirli kaynağa dayanmıyordu. Kızılbaşların bu yanlış itikadı, muhacir ulema tarafından ortadan kaldırılmıştır. İmamiyye itikat sistemi hakim rol oynamıştır. Safevî devletinin ikinci döneminde çok farklı bir siyaset izlenilmiştir. Şah Tahmasb'la başlayan bu dönemde dışarıdan davet edilen âlimlerin devlet makamlarına getirildiği v müşahede edilmektedir. Alimlerden dolayı ilmiye sınıfı güçlenmiş ve bu sınıfın sayesinde "Merceiyyet" makamı tesis edilmiştir. Bir zaman sonra ulema sınıfı, Şahların otoritesi de büyük rol oynamıştır. Alimlerin bu konumu ve Safevî devletinin zayıflaması, "Velayet-i Fakih" nazariyesinin ortaya çıkmasına sebep olmuştur. Anahtar Kelimeler: Şah İsmâil. Safevîler. Şia, Râfizî. Akâid.
Muammer b. Abbâd es-Sülemî'nin kelâm sistemi
Bu çalışma Mu'tezile mezhebinin önemli temsilcilerinden biri olmasına rağmen çeşitli sebeplerden dolayı kelâm ilminde, hakkında yeteri kadar çalışma yapılmamış bir kişi olan Muammer b. Abbâd es- Sülemî'nin kelâmi konulardaki görüşlerini ele almaktadır. Çalışmamızda öncelikle Muammer'in içinde bulunduğu siyasi ve ilmi ortam kısaca değerlendirildi. Ayrıca kaynaklardan elde etiğimiz kadarıyla Muammer'in kendi hayatına ilişkin bilgilerden bahsedildi. Muammer'in düşünce sisteminde en çok üzerinde durulması gereken konu mâna teorisidir. Bu çalışmada mâna kelimesinin anlamını (anlamı) ve âlimlerin Muammer'in mâna kelimesiyle neyi kastettiğini açıkladıktan sonra mâna teorisi'nin üzerinde duruldu. Kendine has görüşleri olan Muammer'in Allah ve insan hakkındaki tasavvurunun ardından cisim, cevher ve araz görüşlerine değinildi. Muammer'i konu edinen âlimlerin Muammer'in düşüncelerinin kaynağı konusundaki görüşleri ele alındı. Son olarak, Muammer'i ve onun görüşlerini eleştiren klasik dönem düşünürlerinin, Muammer hakkındaki değerlendirmeleri incelendi.
Giritli Sırrı Paşa'nın Ehl-i Kitap eleştirisi
Tarih boyunca dünya üzerinde çeşitli inanç sistemleri ortaya çıkmıştır. Bunların bir kısmı ilahi dinlerken, bir kısmı ilahi olmayan dinlere aittir. İlahi dinler, Allah tarafından gönderilen peygamberler aracılığıyla insan hayatını düzenlemek amacıyla var olduklarından, bu dinlere ait kitaplar ilahi kaynaklıdır. Kur'ân'ı Kerim'de Ehl-i kitap olarak anlatılan bu zümreler tevhid ehli inançlar olarak karşımıza çıkarlar. Bu zümrelerden biri olan Yahudilik ilk ilahi dindir. Bu inanışın Ehl-i kitap kategorisine girmesinin sebebi kendilerine Tevrat ve Zebûr adlı kitapların verilmesidir. İkinci tevhid eksenli din olan Hristiyanlık ise İncil'den dolayı kitap ehlinden sayılmıştır. Sırrı Paşa, geniş bir ilmi birikime sahip olan ve dinler hakkında kapsamlı çalışmalar yapan önemli bir mütefekkirdir. Osmanlı İmparatorluğu'nda yaşamış ve çeşitli disiplinlerde derinleşmiş olan Sırrı Paşa'nın eserleri, döneminin düşünsel zenginliğini yansıtmaktadır. Bu bağlamda, özellikle Ehl-i kitap olarak adlandırılan Yahudilik ve Hristiyanlık üzerine yoğunlaşmış, bu toplulukların inanç sistemleri ve pratikleri hakkında derinlemesine bilgiler sunmuştur. Sırrı Paşa'nın eserleri, İslam'ın diğer dinlere yönelik tutumunu anlamamıza önemli bir katkı sağlamaktadır. Özellikle Ehl-i kitap olan Yahudiler ve Hristiyanlar ile ilgili eleştirileri, farklı inanç sistemlerinin karşılaştırılmasına ve anlaşılmasına olanak tanır. Müellif Yahudilerin dinlerini tahrif edip inançlarına şirk bulaştırmalarını eleştirirken, arz-ı mev'ûd konusunu ele alır. Yahudiler kendilerini özel bir millet saydıklarından dolayı inançlarını millileştirme yönünde değiştirmişlerdir. Özellikle kendi özel topraklarının olması, hususi olarak Tanrı ile aralarında ahit olması ve peygamberliği sadece Yahudilerin ayrıcalığı olarak görmeleri, bu özel millet anlayışlarını destekleyen unsurlardan kaynaklanmaktadır. Yazar, kendisi toplumla iç içe olmasından dolayı dinlerin halka tesiri üzerinde düşünmüş ve eserlerini bu minvalde ele almıştır. Hristiyanlıkla ilgili ele aldığı konular bunun en güzel örneğidir. Hristiyan halkının yoğun olduğu yerlerde görev yapmasından dolayı onlara özel olarak bir eser kaleme alan Sırrı Paşa, Hristiyanların temel inançları üzerinde eleştirilerde bulunmuştur. O, Hristiyanlara yönelik en büyük eleştirisini, tevhid inancına şirk bulaştırmaları konusunda yapmıştır. Başlangıçta tevhid inancını benimseyen, ancak sonradan üçlü tanrı anlayışına kayan Hristiyanlığın en temel ilkesi İsa-Mesih'in Tanrı ve Tanrı oğlu oluşudur. Hristiyanlar, başlangıçta tevhid esaslarına dayanan bir inanç sistemine sahip olmalarına rağmen, zaman içinde Hz. İsa (a.s)'ın ilah olduğunu kabul etmeleriyle bu inançlarında şirk unsurlarını barındırmaya başlamışlardır. Hz. İsa (a.s)'ın tabiatı hakkındaki görüşlerin yanı sıra, Havarilere dayandırılan özellikler de tarih boyunca tartışmalı konular arasında önemli bir yer edinmiştir. Kur'an-ı Kerim, Hristiyanlara bir kitap verildiğine değindiği halde, Hristiyanlar dört İncil ile beraber yirmi yedi kitaba inanırlar. Ancak, içlerinde birçok çelişki barındıran bu eserlerin yazılışı ve tespiti, şüphelerle dolu bir konudur. Özellikle tevhid esaslarına odaklanan ve Hz. İsa (a.s)'ın insan ve peygamber olduğunu vurgulayan İncillerin apokrif olarak kabul edilmesi, bu konuda duyulan en büyük şüpheler arasında yer almaktadır. Aynı zamanda, tevhid inancına sahip olduklarını iddia etmelerine rağmen Hristiyanlar, Hz. Muhammed (s.a.s)'in peygamberliğini kabul etmemişlerdir. İncillerde Hz. İsa (a.s)'ın Hz. Muhammed (s.a.s)'i müjdelediğine dair kapsamlı bilgilerin bulunmasına ve Kur'an'da bu yönde ayetlere yer verilmesine rağmen, Hristiyanların Hz. Muhammed (s.a.s)'in peygamberliğini kabul etmemeleri doğru bir tutum değildir. Anahtar Kelimeler: Ehl-i kitap, Sırrı Paşa, Yahudilik, Hristiyanlık, Arz-ı Mev'ûd, Pavlus, Peygamberlik, Kur'ân-ı Kerim, İncil, Tevrat, Zebûr.
Abdurrahman Tâğî, hayatı ve tasavvufî görüşleri
Abdurrahman Tâğî, Bitlis'in Norşin ilçesinde yaşamış Nakşibendî tarikatının Hâlidî koluna bağlı bir mutasavvıftır. Şeyhine olan bağlılığıyla ön plana çıkmış, şeriat-tarîkat kurallarına sımsıkı bağlı bir âlimdir. Halifelik aldıktan sonra Norşin'de kurduğu dergâh ve medrese, bölgenin en önemli ilim merkezlerinden biri olmuştur. Zira yetiştirdiği ilim talebeleri, mürit ve halifeleri sayesinde Hâlidîlik kolunu, Doğu Anadolu, Güneydoğu Anadolu ve Suriye'ye kadar yayma gayreti göstermiştir. Tâğî'nin öne çıkan en önemli özelliklerinden birtanesi olan sünnet-i seniyeye olan bağlılığı, irşad ve sohbetlerine de yansımış, müritlerine, bid'at ve ruhsatları terk etmelerini ve sünneti seniye ile amel etmelerini her daim tembihlemiş, tarikat ve şeriat arasındaki dengeyi sağlam temeller üzerine tesis etmiştir. Zira her bid'atın bir sünneti ortadan kaldırdığını ifade ederek, İmam Rabbânî ile aynı çizgide olduğunu göstermiştir. Tâğî, sohbet ve râbıta konularına ayrı önem vererek, sohbetin kâr kazandıran büyük bir ticaret olduğunu vurgulamış, sohbetin, ihlâs ve muhabbeti artırdığını, dünya sevgisine engel olduğunu ifade etmiştir. Mevlânâ, Tasavvufta mürşidsiz yola çıkılamayacağı, çıkılsa bile şeytan ve nefsin tuzaklarına yenik düşüp yolu kaybedeceğini bildirken, Abdurrahman Tâğî de mürşidi kâmili, kendi irade ve benliğinden sıyrılıp, Allah'ın iradesi altına giren, Allah (c.c.)'ın iradesi ve rızası dışında bir söz ve eylemde bulunmayan rehber şeklinde tarif etmiştir. En büyük kerâmetin istikamet üzere olmak olduğunu bildiren Tâğî, şerîatta lakayt davranıp olağan üstü olaylar sergileyenlere kanılmaması gerektiğini savunmuştur. Şerîata önem vermeyen kişilerin, bin kerâmet gösterse bile, şeyhliklerine itibar edilmemesi gerektiğini kaydederken, sahte müteşeyyihlere karşı uyanık olmamız gerektiğini ifade etmiştir. Abdurrahman Tâğî, tarîkatın, ihlas, muhabbet ve şerîata bağlılık ekseninde olduğunu, tarikatın amacının da şerîat hükümlerinin ayrıntılarını ve hikmetlerini bilmek olduğunu kaydederek, tarîkat sınırlarının, şeriat kuralları ile çizildiğini vurgulamıştır. Tâğî, tarîkatın diğer bir amacının da nefsin hilelerini ve kötülüğünü öğretip, insanlara tayakkuz hali kazandırmak, gaflete düşmemelerini sağlamak olduğunu vurgulamıştır. Mürid-mürşid konusuna da değinen Tâğî, mürşid ve müridin sıfatları ve görevleri üzerinde de durmuş, mürşid-veli ve derviş gibi kavramların arasındaki farkları da izah etmiştir.
Hicri VII. asra kadar Arap dilbilimcilerinde mecaz ve kinaye
Birer belagat terimi olarak, mecaz; "Ortak bir iletişim dilinde hakiki anlamının anlaşılmasını engelleyecek bir karînenin varlığıyla beraber aralarındaki bir alâka'dan ötürü lafzın konulduğu anlam dışında kullanılması", kinaye ise; "Gerçek anlamının kastedilmesi mümkün olmakla birlikte gerçek anlamı dışında kullanılan lafız" şeklinde tanımlanmıştır. Bütün dillerin ortak yönlerinden ve Arap dilinin önemli ifade üsluplarından biri olan mecaz ve kinayenin dildeki varlığı Arap dili ve edebiyatının başlangıç safhası olan Cahiliye döneminden itibaren fark edilmeye başlanmıştır. Kur'ân-ı Kerim'in nüzulüyle dini metinlerin anlaşılması çabasına matuf olarak dilsel araştırmalara yönelen Arap-İslam toplumundaki bu çabalar dilin kelime hazinesi, yapısı ve gramerine olduğu kadar dildeki ifade biçimleri üzerine de yoğunlaşmıştır. Bir mananın farklı ifade yollarıyla hangi şekillerde dile getirilebileceğini araştıran Beyan ilmi ile bu yollardan biri olan mecaz ve kinaye üslupları başlangıcından itibaren dilbilimsel araştırmaların bütününe konu olmuştur. Başlangıçta dilsel bir olgu ve edebi bir üslup olarak görülen mecaz ve kinaye farklı çevrelerce yürütülen dilbilimsel araştırmalar içerisinde uzun bir kavramlaşma süreci geçirmişlerdir. Bu süreç Müslüman toplumunun geçirdiği kültürel gelişim aşamalarından doğrudan etkilenmiştir. Dilin kelime hazinesini, yapısını ve kurallarının tespit ve tesis etmeye çalışan ilk dönem dil ve gramer faaliyetleri, Kur'an'ın kelime ve ifadelerinin dildeki doğru anlamlarına ulaşma çabasıyla yürütülen tefsir çalışmaları, zamanla ortaya çıkan inanç mezheplerinin dilbilimsel zemindeki tartışmaları, mevcut edebi birikimin toplanması ve edebi tenkit faaliyetlerinin sistematikleşmesi ile yabancı kültürlerin etkileri bu süreci oluşturan aşamalardır. Mecaz ve kinayenin kavramlaşarak ilmi birer disipline dönüşmeleriyle neticelenen bu süreç aynı zamanda Belagat biliminin gelişim sürecine de işaret etmektedir. Anahtar Kelimeler: Arap Dilbilimi, Hakikat, Mecaz, Kinaye, Belagat, Beyan.
Muhammed b. Süleymân el-Hukrî'ye ait en-Nücûmü'z-Zâhira fi's-Seb'ati'l-Mütevâtira adlı eserin edisyon kritiği ve kırâat ilmi açısından değerlendirilmesi
Bu çalışma, hicri sekizinci yüzyılda yaşamış; Mısır, Medine ve Kudüs gibi büyük İslam beldelerinin ilmi ve kültürel havzasında bulunarak dönem dönem devlet kademelerinde idarecilik ve kadılık yapmış olan, Fıkıh, Nahiv ve Kıraat alanındaki eserleriyle öne çıkan Mısırlı âlim Şemsüddîn Muhammed b. Süleymân el-Hukrî'nin hayatını tabakat ve rical kaynaklarından hareketle bütün yönleriyle ortaya koymakta; kırâat ilmine dair ona izafe edilen en-Nücûmü'z-zâhira fi's-seb'ati'l-mütevâtira adlı yazma eserin edisyon kritiğini yapmakta ve kırâat ilmi açısından değerlendirmektedir. İki bölümden oluşan çalışmanın giriş bölümünde müellifin hayatı ve ilmi çalışmaları ele alınmıştır. İkinci bölümde eserin nüsha örnekleri ve kütüphane kayıtları hakkında bilgi verilmiştir. Bu bölümde eser hakkında bilgi verilerek içeriği, üslubu ve kaynakları kıraât ilmi açısından değerlendirilmiştir. Ayrıca tahkik metninde takip edilecek usul hakkında da bilgi verilmiştir. Son olarak eserin tahkikli metni ortaya konmuş ve böylece çalışma tamamlanmıştır. Anahtar Kelimeler: kırâat-ı seb'a, el-Hukrî, en-Nücûmü'z-zâhira
Mutʿa nikâhı ile ilgili hadislerin tahric ve tenkidi
Mutʿa nikâhı uygulaması bir câhiliye âdetidir. İslâm'ın gelişiyle beraber tüm câhiliye uygulamalarında olduğu gibi, mutʿa nikâhı uygulaması da yasaklanmıştır. Vârid olan rivâyetlerden anladığımız kadarıyla, sefer zamanı eşlerden ayrı geçen uzun zaman dilimlerinde, Rasûlüllah'a (a.s) başvuran kimi genç sahabîlerin, zarûret gereği mutʿa yapma isteklerine kısa bir zaman için ruhsat verilmiş ve hemen akabinde kıyâmete kadar haram kılınmıştır. İslâm ümmetinin, Şia'nın Caʿferiye kolu hariç tamamı, yasaklandığı bilgisi kendilerine ulaştıktan sonra bu uygulamayı terk etmişlerdir. Mutʿa uygulamasını rivâyetle ortaya çıkan ruhsata değil de âyete dayandıran Caʿferîler, âyeti nesh eden başka bir âyetin gelmediğini iddia etmişler, konuyla alakalı olarak ta sadece ehl-i beyt tarikiyle gelen hadîsleri dikkate alarak mutʿa nikâhının ümmet için rahmet olduğu tezini savunmuşlardır. Hem mutʿa ile alakalı gelen hadisleri rivâyet tekniği açısından ele alıp incelemek, hem de mutʿanın mubahlığına delil kabul edilen Nisa 4/24. Âyeti merkeze alarak tezimizi hazırlamaya çalıştık. Çalışmayı yaparken nikâh, câhiliyede nikâh çeşitleri, sünnî kaynaklarda mutʿa ile alakalı vârid olan hadisler ve tahric ve tenkidi incelememizin kapsamını oluşturdu. Sonuç bölümünde ise, mutʿanın nesh olan bir câhiliye âdeti olduğu ve müslümanlar arasında, kitap ve sünnet çerçevesinde haram olduğunun -Şia hariç- kabul edildiği vurgulanmaya çalışılmıştır. Anahtar kelimeler: Nikâh, mutʿa nikâhı, hadîs, tahric.
Hadisler bağlamında insanlar arası ilişkilerde sevginin yeri ve değeri
Bu çalışmada, hadisler bağlamında insanlar arası ilişkilerde sevginin yeri ve değeri incelenmektedir. Çalışmamız giriş ve iki bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, sevgi kavramının lügat ve terim anlamları, Kur'an ve hadislerdeki kullanımı, ayrıca sevginin psikolojik yönü ve beşeri ilişkilerin dışındaki sevgi çeşitleri ele alınmıştır. İkinci bölümde, çalışmamızın ana konusu olan insanlar arası ilişkilerde sevginin rolü, Kur'an ve hadis metinlerine göre incelenmiştir. Ayrıca, beşeri ilişkilerde sevgiyi arttıran unsurlar ve sevgiyi ihlal eden tutum ve davranışlar üzerinde durulmuştur. Son olarak ise sevginin toplumsal yapıya olan etkisi ele alınmıştır. Anahtar kelimeler: Hadis, İnsan, Sevgi
İslâm hukuku ve Türk Medenî Kanununda şüf'a' ( önalım ) hakkına ilişkin yaklaşım farklılıkları
Bu çalışma İbn Hazm'ın el-Muhallâ adlı eserindeki "talak'' hükümlerinin incelenmesini konu almaktadır. Çalışmanın ilk bölümünde İbn Hazm'ın hayatı, eserleri, ilmi çalışmaları, usul anlayışı ve Zâhirî metodolojisine katkılarına değinildi. Yine aynı bölümde el-Muhallâ adlı eserinin muhteva ve sistemetiği hakkında bilgi verilmektedir. İkinci bölümde talak kavramının tanımı, Kuran, Sünnet ve icmadaki delillerine, talak ile fesih kavramlarının benzer ve farklı noktalarına yer verilmiştir. Ayrıca talakla ilgili kavramların ve çeşitlerinin lügat ve ıstılahî tanımı yapılmış ve bu kavramlar hakkında genel bilgi verilmiştir. Üçüncü bölümde İbn Hazm'ın el-Muhallâ adlı eserindeki talak çeşitleri ile talak hükümlerinin incelenmesine ve diğer mezheplerin bu konular hakkındaki hükümlerine yer verildi. Dördüncü bölümde kazâî boşanma sebepleri ve el-Muhallâ'daki hükümleri ve diğer mezheplerin görüşleri incelendi. Bu çalışmanın sonucunda İbn Hazm'ın, diğer fıkhî konularda olduğu gibi talak konusunda da Zâhirî mezhebinin görüşlerinden ziyade kendi özgün metodolojisini yansıttığını görmekteyiz. Zira usul ve fürûdaki tutarlılığını, diğer mezhep imamlarına karşı eleştirisel yaklaşımını, meseleleri işleyişindeki yöntemi ve sert tutumunu bu eserde talak bölümünü işlerken de yansıtmıştır.
Türkçe ve Arapçada ses ve cümle yapılarının karşılaştırmalı çözümlemesi
Arapça öğretiminin yayılmasıyla birlikte Arap Dünyası ile Türkiye arasında son dönemlerde başında Arapça öğrenme isteğinin olduğu birçok alanda yakınlaşmaya şahit olduk. Bu durum, Türkçe ve Arapça arasında sesbilim, sarf ve nahiv alanlarında karşılaştırması çözümlenmesine yönelik daha çok çalışma ve araştırma yapılmasını gerekli kılmıştır. Arapça ile diğer dünya dilleri arasında çeşitli dilsel konuları içeren karşılaştırmalı çözümleme konusunda çok sayıda çalışma yapılmıştır. Buna karşılık Türkçe, karşılaştımalı çalışmalardan yeteri kadar nasibini almamıştır. Emrullah İşler tarafından yapılan çalışma örneğinde olduğu gibi Türkçe-Arapça etkileşimini konu edinen çalışmalarda sadece ses yönünden etkileşim veya her iki dilde de kullanılan soru edatlarının mukayesesi gibi belirli bir konuyla sınırlı kalmıştır. Arapça-Türkçe etkileşimine dair çalışmaların sayıca az olmasına sebep olarak Arapçanın Türkler tarafından din dili olarak görülmesi gösterilebilir. Bu bağlamda Türkiye'de Arapça ile ilgili yapılan çalışmaların nahiv, sarf, edebiyat, belagat konularına yoğunlaştığını görmekteyiz. Bu yüzden bu çalışma alandaki boşluğu doldurmak ve bu alanda gelecek çalışmalar için bir umut olmak üzere ana dil olarak Arapça ve ikinci dil olarak Türkçe ses ve cümle yapısı sistemleri arasındaki karşılaştırmalı çözümlemesi hakkında yapılmıştır. Bu araştırma dört bölümden oluşmaktadır. İlk bölümde Türkçe ve Arapçanın gelişimi, karşılaştırmalı çözümleme ile dilcilerin bu husustaki görüşleri ve dünya dilleri arasındaki etkileşim hakkında bilgi verilmiştir. İkinci bölümde her iki dilin fonetiği ele alınmıştır. Üçüncü bölümde ise her iki dildeki cümle yapısı üzerinde durulmuştur. İki dil arasındaki karşılaştırmalı çözümlemenin öneminden hareketle dördüncü bölüm ise Türkçe ve Arapça arasındaki benzer ve farklı yönlerin tahliline yer verilmiştir.
Osmanlı'dan Cumhuriyet'e geçiş sürecinde mezhep tartışmaları
"Osmanlı'dan Cumhuriyet'e Geçiş Sürecinde Mezhep Tartışmaları" başlığını taşıyan çalışmamızda, dönemin temsil gücü yüksek olan Sırâtımüstakîm-Sebîlürreşâd ile Dârulfünûn İlahiyat Fakültesi Mecmûası başta olmak üzere diğer dergilerdeki yazılar, mezhep tartışmaları bağlamında ele alınmıştır. Ayrıca araştırmamızda, söz konusu dergilerdeki İslâm mezhepleri ile ilgili makaleler ve dönemin mezheplerle ilgili düşünce yapısını yansıtan eserler incelenmiştir. Araştırmada buhranlı zamanda yaşanan mezhep tartışmalarının temelde hangi meseleyi merkeze alıp onu çözmeye çalıştığı tespit edilmiş ve dönemin tasvîri yapılmıştır. Çalışmamızın birinci bölümünde Osmanlı'nın son döneminde İslâm mezhepleri tarihi çalışmaları, Mezhepler Tarihinin ders oluş süreci, İslâm dünyasının Doğu-Batı ilişkileri, devletin dağılması sürecinde din-devlet-siyaset tartışmalarında ortaya çıkan akımlar ve dinî hayata yön veren geleneksel eğitim kurumları üzerinde durulmuştur. İkinci bölümde Osmanlı'nın mezhebî yapılanması, Osmanlı'dan Cumhuriyet'e geçişte Sırâtımüstakîm-Sebîlürreşâd ile Dârulfünûn İlahiyat Fakültesi Mecmûası'nda mezhepler hakkında yazı yazanların yanı sıra onların çalışmaları, Osmanlı coğrafyasında yaşayan İslâm mezhepleri ile İslâm'dan farklılaşan mezhepler ele alınmıştır. Üçüncü bölümde ise söz konusu dergilerde imâmet ve hilâfet, teceddüd ve terakki, kaza ve kader, iman-amel münasebeti, takrîbü'l-mezâhib, ittihâd-ı İslâm, mehdîlik, ictihad ve taklid gibi kelâmî ve mezhebî konular ve problemler tartışılmıştır.
Klâsik dönem ahkâm tefsirlerinde yorum farklılıkları -Nisâ Sûresi bağlamında-
Kur'ân-ı Kerîm'in lafzi açıdan ihtilâfa müsait muhtevası, fıkhî ihtilâfların bir sonucu olan mezheplerin meşruiyetinin bir delilidir. Ahkâm âyetlerinde bulunan ve farklı hükümlerin ortaya çıkmasına zemin hazırlayan zannîlik, dinin esasını teşkil eden nasların tabiatının bir gereği olarak, fıkhî mezheplerin oluştuğunu göstermiştir. Mezheplerin görüşlerinde zıtlık mevcut olsa dahi dayandıkları usûlî arka plan çerçevesinde değerlendirildiğinde tutarlı bir sürecin ürünü oldukları ve bütünlük arz ettikleri söylenebilir. Klasik dönemde mezhep sistematiğine dayanan Kur'ân-ı Kerîm'in yorumlanmasında ihtilâflar zuhur etmiş olsa da bunlar ferdi olmaktan çok kurumsal bir yapıda ortaya çıkıp sağlam bir usûlî zemine oturtulduğundan dindeki öz dinamiklerle tutarlılık içerisinde olmuştur. Bu minvalde yapılan Kur'ân-ı Kerîm yorumu neticesinde farklı sonuçlar ulaşılsa da bu yorumlar Müslüman toplumda bir saygınlık kazanmıştır. Ortaya çıkan ihtilâflar tefrika olarak görülmemiş, aksine ameli nitelikte alternatif uygulamaların kaynağı görülerek bu yönüyle rahmet olarak nitelendirilmiştir. Özellikle ameli meselelerde Kur'ân-ı Kerîm'in doğru yorumlanabilmesi Müslümanların kahir ekseriyetinin hemfikir olduğu konulardan biridir. Bu faaliyet oturmuş bir usûlî zeminde yapılmadığı taktirde ise her Kur'ân-ı Kerîm yorumcusu münferit bir anlayışla harekete edeceğinden amelî boyutta Kur'ân-ı Kerîm birleştirmeden daha çok Müslümanların ayrışmalarına hatta sapmalarına yol açacaktır. Bu anlamda Kur'ân-ı Kerîm'in yorumunda tutarlılığın sağlanması ancak usûl-i fıkıh yönteminin takibi sayesinde mümkün olacağı için günümüzde Kur'ân tefsirinde uygulanacak ilk yöntem olması gerektiği söylenebilir. İslâmın'ın ilk dönemlerinden beri ictihada açık alanlarda kavrayış farklılığı ve nasların ihtimalli yapısı gibi nedenlerle farklı görüşler ortaya çıkmıştır. Bu husus hem Hz. Peygamber'in (s.a.s.) hayatta olduğu dönemde hem de vefatından sonra sahâbenin fıkhî istinbatında kendini göstermiştir. Özellikle hicri ikinci asırdan itibaren Kur'ân'daki ahkâm âyetlerinin anlaşılmasına yönelik telif edilen ahkâmü'l-Kur'ân eserleri, Kur'ân nassının hukuka yönelik tarafını açıklamaktadır. Müctehidler makâsıd-ı şerîa esasları çerçevesinde ve usûl-i fıkhın oluşturduğu teorik zemin üzerinde ahkâm ayetlerini yorumlamışlardır. Bu bağlamda bu çalışmada fıkhî dönemler içerisinde o dönemin fıkhî durumu aktarılmış, dönemleri içerisinde ahkâmü'l-Kur'ân eserleri tanıtılmaya çalışılmış, Hanefî, Şâfiî ve Mâlikî mezheplerine ait başucu eser olarak kabul edilen teliflerin üç tanesi yöntem ve kaynakları açısından araştırılmış ve Nisâ sûresi özelinde oluşan ihtilâfların usûl-i fıkh açısından incelenmesi yapılmıştır.
Lise öğrencilerinin kaderle ilgili kavramlara yükledikleri anlamlar (Hatay-İskenderun örneği)
Bu araştırma lise öğrencilerinin kader inançları ile bu inançlarının sonucunda kader ile ilgili kavramlara (ecel ve ömür, rızık, doğal afetler ve felaketler, hayır-şer, hidayet ve dalalet, dua ve tevekkül) yükledikleri anlamları belirlemeyi konu edinmektedir. Bununla birlikte lise öğrencilerinin kader kavramına yükledikleri anlamlar çeşitli değişkenler (Cinsiyet, lise türü, sınıf düzeyi, sosyo-ekonomik düzey, anne-baba eğitim durumu ve din eğitimine en çok katkı yapan) açısından incelenmiştir. Araştırmanın örneklemini Hatay İli, İskenderun ilçesi sınırları içerisinde bulunan Fen Lisesi, Anadolu Lisesi, Meslek Lisesi ve İmam Hatip Liselerinde öğrenim gören 9, 10, 11 ve 12'nci sınıf öğrencileri arasından tesadüfi yöntemle seçilen 624 öğrenci oluşturmaktadır. Lise öğrencilerin kader inancını ve bu inanca yönelik kader ile ilgili kavramlara yükledikleri anlamları belirlemek amacıyla Kelam alanında kapsamlı bir ölçme aracına rastlanılmadığından söz konusu alanda uzmanların görüşleri alınarak araştırmacı tarafından hazırlanan sorular uygulanmıştır. Bu ölçme aracı ile birlikte lise öğrencilerinin demografik bilgilerini ölçmek amacı ile yine araştırmacı tarafından geliştirilen Demografik Bilgi Formu kullanılmıştır. Demografik Bilgi Formu; cinsiyet, baba eğitim, anne eğitim, sınıf düzeyi, sosyo-ekonomik düzey, okul türü ve din eğitimine en çok etkisi olan faktörlere ilişkin sorulardan oluşmaktadır.Yapılan analizler sonucunda; kader ve kadere ilişkin kavramlara lise öğrencilerinin yükledikleri anlamlar cinsiyet, anne-baba eğitim durumu, lise türü, sınıf düzeyi değişkenlerine göre anlamlı düzeyde farklılaşmaktadır. Cinsiyet yönünden bakıldığında, erkek öğrencilerde cebrî yönde (önceden takdir edilmiş) kaderci bir anlayış görülürken, kız öğrencilerde Ehl-i Sünnet'in görüşüne yakın bir kader anlayışı gözlenmektedir. Anne-baba eğitim durumu değerlendirildiğinde, gerek anne gerekse baba eğitim düzeyi yükseldikçe cebri (kaderci) anlayıştan uzaklaşıldığı, insan irade ve sorumluluğunun ön plana çıktığı bir anlayışa yaklaşıldığı görülmüştür. Diğer taraftan istatistiksel analiz verileri lise öğrencilerinin kader kavramına yükledikleri anlamların onların sosyo-ekonomik düzeylerine göre farklılaşmadığını göstermiştir. Lise türleri açısından bakıldığında; imam hatip lisesi öğrencilerinin diğer lise türü öğrencilerine kıyasla klasik kader anlayışına (önceden takdir ve belirleme) sahip oldukları, meslek lisesi öğrencilerinin kader algısının Cebriyye mezhebi ile paralellik gösterdiği, fen lisesi öğrencilerinin cebri anlayışın dışında kalarak, insan iradesini ön plana çıkaran bir anlayışa sahip oldukları bunun yanında kader inancını oluşturan bazı kavramlar noktasında eksiklikleri olduğu göze çarpmaktadır. Sınıf düzeyi dikkate alındığında; sınıf düzeyi yükseldikçe felaketlerin alınyazısı olduğu, yaşanılması gereken bir kader olduğu anlayışından uzaklaşıldığı, gençler arasındaki yaş farklılığının kaderin algılanmasında farklılıklar oluşturduğu görülmektedir. Ulaşılan bulgular din eğitimine en çok katkıyı %94,8 gibi bir oranla aile bireylerinin yaptığı, Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi dersleri ve din görevlilerinin geri kalan yüzdelik dilimi oluşturduğu tespit edilmiştir.