Decision support systems
119 theses under this subject heading
Avrupa Birliği Genel Veri Koruma Tüzüğü doğrultusunda profilleme ve otomatik karar alma
Avrupa Birliği Genel Veri Koruma Tüzüğü md. 22'de otomatik kararlar ve profilleme faaliyetleri için özel bir hüküm sevk edilmiş; kişisel verileri, ilgili hükümde belirtilen koşulları sağlayan otomatik kararlar ve profilleme faaliyetleri kapsamında işlenen ilgili kişilere özel bir hak tanınmıştır. Hakkın hukuki niteliği ve şartları tartışmalıdır. Çalışmamızda, öncelikle kişisel verilerin korunması alanında ilgili hak bakımından önem arz eden hukuki ve teknik kavramlar kısaca ele alındıktan sonra, hakkın hukuki niteliği ve şartlarına yönelik tartışmalar ele alınmış; veri sahibi ilgili kişilerin konu ile ilgili diğer hakları ve veri sorumlusunun yükümlülükleri incelenmiştir. Bu hak, ülkemiz veri koruma mevzuatının temel düzenlemesi olan 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu'nun 'İlgili Kişinin Hakları' başlıklı 11. maddesinin, ülkemizde henüz kapsamlı bir çalışmaya konu edilmediği söylenebilecek olan, (g) bendinde düzenlenen "İşlenen verilerin münhasıran otomatik sistemler vasıtasıyla analiz edilmesi suretiyle kişinin kendisi aleyhine bir sonucun ortaya çıkmasına itiraz etme" hakkı ile benzerlik taşısa da, çalışmamızın son kısmında iki düzenlemenin farklılıkları ve bu farklılıkların sonuçlarına yer verilmiş; ülkemiz mevzuatının GVKT ile uyumlaştırılması amacına hizmet edebilecek önerilerde bulunulmuştur.
Uzaktan algılama teknolojisi ile buğday ekim başarısının tespiti ve başarısız alanların yeniden ekim karar destek sisteminin geliştirilmesi
Bu tez çalışmasında, buğday ekili alanların ekim başarısının tespiti ve ekimi başarısız olan alanların yeniden ekimi amaçlanmıştır. Buğday ekimi yapılmış deneme alanları Landsat 5 TM ve Sentinel-2 uydu görüntüleri ile takip edilmiştir. Ekimi yapılmamış, filiz çıkışı hiç olmamış veya çok az çıkış olmuş bölgeler yeniden ekilmesi gereken alanlar olarak tespit edilmiştir. Yeniden ekilecek alanların tespiti için karar destek sistemi geliştirilmiştir. Yeniden ekim karar destek sistemi için uzaktan algılama tekniği kullanılmıştır. Yeniden ekilecek alt referans alanlarının tespit edildikten sonra bu alanlardaki iklim verileri ve toprak koşulları takip edilerek yeniden ekim işlemi gerçekleştirilmiştir. Araştırmada ayrıca, ilk ekilen alanlar ve sonradan ekilen alanlarda verim parametreleri; verim (kg/da), başaktaki tane sayısı (adet) ve bin tane ağırlığı (g) olarak tespit edilmiştir. Araştırma, Denemeler Tekirdağ ili Süleymanpaşa ilçesine bağlı Yağcı mahallesinde yürütülmüştür. Araştırma sonucuna göre ekonomik olarak yeniden ekim yapılabilecek minimum alan büyüklüğü 200 m2 olarak belirlenmiştir. Deneme alanlarına ait uydu görüntüleri işlenerek NDVI değerleri saptanmıştır. Yeşil bitki örtüsünün ölçülebilir düzeyde olduğu Ekim, Kasım, Aralık, Ocak ve Şubat NDVI değerleri değerlendirilmiştir. Ekim işlemi 15 Ekim 2021 tarihinde gerçekleştirilmiştir. Ekimi başarısız alanlar ise 30 Kasım 2021 tarihinde yeniden ekim işlemi gerçekleştirilmiştir. Sonradan ekilen alanlarda ana parsellere kıyasla %14 oranın daha az verim elde edilmiştir. Her iki alanda da tarla filiz çıkış derecelerinin eşit olmasından dolayı başak sayılarında bir değişiklik oluşmamıştır. Başak sayısında bir değişim izlenmemesine rağmen başaktaki tane sayısı sonradan ekilen alanlarda %6 daha az tespit edilmiştir. Araştırma sonucunda ekimi başarısız alanların yeniden ekim işlemi ile önemli kazanımlar elde edilebildiği tespit edilmiştir.
Çoklu yeteneğe sahip ve kısıtlı kaynaklar ile proje planlaması ve harcama takvimi oluşturulması: Bir karar destek modeli
Proje bazlı çalışan firmalarda proje planlaması, firmaların misyon ve vizyonlarına ulaşabilmeleri için önem taşımaktadır. Proje planlarının gerçeğe yakın oluşturulması projeyi verimli hale getirirken, proje planının gerçek hayatta uygulanabilir olmaması ise firma içerisinde plansız harcamalara ve süre kaybına yol açmaktadır. Bu kayıplar ise firma itibarını zedeleyip müşteri memnuniyetini düşürerek ileride planlanan satışları riske atmaktadır. Bu nedenle proje planının gerçekçi olması işletmeler için büyük önem taşımaktadır. Proje planlamasının gerçekçi yapılması ise, karar vericinin kaynaklarını ve proje gerekliliklerini tanımasıyla başlayan bir süreçtir. Karar vericinin, firmanın ve kaynaklarının potansiyeline hakim olması planlama esnasında karar vericiye büyük bir esneklik sağlamaktadır. Literatürde yer alan çalışmaların çoğunda kaynak, firmanın iş gücü olarak değerlendirilmektedir. Firma kaynaklarının projelere atanması aşamasında farklı yaklaşımlar bulunmaktadır. Bu çalışmada, kaynaklarının birden fazla yeteneğe sahip olduğu varsayılan bir firma için proje planlaması yapılacaktır. Proje planlamasının ilk aşaması iş gücü atamaları, ikinci aşaması ise harcama takvimi oluşturulması olarak değerledirilmiştir. Geliştirilen modelde maliyet minimizasyonu amaçlanmaktadır. Bu çalışmayı diğer çalışmalardan ayıran özellikler; proje kapsamında tamamlanması gereken görevlerin eş zamanlı bir şekilde gerçekleştirilebilmesi ve optimal bir harcama takvimi oluşturulmasıdır. Numerik analizler sonucunda geliştirilen model ile iş gücü atamalarının optimal bir şekilde yapılabildiği, optimal bir harcama takvimi hazırlanabildiği ve bu esnada maliyetin de minimize edilebildiği gözlenmiştir.
Oskültasyon cihaz tasarım ve karar destek sistemi
Vücut içi seslerinin analizi, vücudun durumu hakkında ön bilgi vermekte ve ilk muayene olarak yapılan klasik bir işlemdir. Bu işlemine oskültasyon denilmekte ve işlem için stetoskop kullanılmaktadır. Stetoskopun icadından günümüze kadar geldiği süreçte çok fazla gelişim göstermiştir. Elektronik stetoskopun icadı ve kullanılma ya başlanması sağlık alanında işlemlerin daha hızlı ve pratik olması sağlamıştır. Bu stetoskopların veri kaydedebilme özelliği sayesinde yapay zeka destekli önemli çalışmaların önünü açmıştır. Tez çalışması iki aşamadan oluşmaktadır: Öncelikle yeni bir giyilebilir çok kanallı oskültasyon donanımı geliştirmek ve ölçülen ses verilerini yapay zeka desteki analizinin yapılmasını sağlamaktır. İlk aşama olan giyilebilir oskültasyon cihazı geliştirilmesi sağlanmıştır. Geliştirilen donanımın kablosuz haberleşme modülü sayesinde sağlık çalışanları için uzaktan tedavi imkanı sunmaktadır. Çok kanallı bir oskültasyon cihazı oluşturduğumuz sistemde kullanıcı arayüzü sayesinde sağlık personeli ve hasta arasında uzaktan iletişim kurulabilecektir. Kaydedilen ses kayıtları gönderildiğinde sesin hangi bölgeye ait olduğu ve olası hastalıkları sağlık personeline listeleyecek bir yapay zeka modeli geliştirilmiştir. Ayrıca kullanıcı arayüzü sayesinde farklı uzmanlardan görüş almak için veri paylaşımlı uzaka bağlantı modülü olarak da kullanılabilmektedir. Model farklı veri setleri birleştirilerek yeni bir veri setini oluşturulması ve bu veri setinin eğitilmesi ile oluşturulmuştur. Sistem Ses verilerini önce bölgesel olarak tanımaktadır. Bölge tanımından sonra sesin sağlıklı ya da hasta olduğunu belirlemektedir. Eğer ses verileri hastaya ait ise bu hastalığın hangi hastalığa ait olduğu bulunmaktadır. Bu sistem evde tedavi hizmetinin gelişimini sağlayacaktır.
Türkiye'nin Akdeniz bölgesinde Su Ürünleri Kanunu çerçevesinde uygulanan cezaların karakterizasyonu ve bir karar destek sistemi oluşturulması
Bu çalışmada, Türkiye'nin Akdeniz Kıyılarında 1380 Sayılı Su Ürünleri Kanunu kapsamında yapılan ihlallerin karakterizasyonu ve ihlallere yönelik bir karar destek sistemi ortaya konmaya çalışılmıştır. Bu amaçla, yapılan su ürünleri ihlallerini sıklık ve idari para cezaları dikkate alınarak, yapılan ihlallerin av aracı, bölge, mevsim, bölge x mevsim interaksiyonu ve av aracı x bölge x mevsim interaksiyonları açısından karakterizasyonları yapılmıştır. Araştırmanın veri kaynağını Sahil Güvenlik Komutanlığı'nın Antalya-Kaş ilçesinde bulunan Fırnaz koyu ile Hatay-Yayladağı Denizgören kıyıları arasında yaptığı 2014 yılına ait denetleme faaliyetleri kapsamında 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu'na aykırı av faaliyetinde bulunanlardan elde edilen kayıtlar oluşturmuştur. İlgili dönemde çalışma alanında 491 su ürünleri ihlali ve bu ihlallere ilişkin 686 611 TL (312 095$) idari para cezası uygulanmıştır. En fazla ihlal tespit edilen bölge Antalya iken, en çok idari para cezası uygulanan bölge Adana-Mersin olarak belirlenmiştir. Akdeniz genelinde en fazla olta (114) ihlali yaşanırken olta ihlallerinin %62,28'i Antalya bölgesinde görülmüştür. En fazla toplam idari para cezası trol (316 591 TL) ihlallerinden kaynaklanmıştır. Gırgır ihlallerinin %68'inin Hatay-Adana bölgesinde yaşandığı ve av sezonun açılmasıyla en yüksek seviyeye çıktığı belirlenmiştir. Bölge x mevsim interaksiyonu açısından en fazla ihlal Antalya bölgesinde ilkbaharda (%13,03) görülürken, idari para cezası bakımından en fazla Adana-Mersin bölgesinde kış mevsiminde (%28,48) yaşanmıştır. Bölge x mevsim x av aracı interaksiyonunda, idari para cezası bakımından en fazla Adana-Mersin bölgesinde kış aylarında trol avcılığında (%25,42) yaşanırken, en fazla ihlal Antalya bölgesinde sonbahar ile yaz aylarında zıpkın avcılığı (%5,7), Adana-Mersin bölgesinde kış aylarında trol avcılığı (%5,5), Antalya bölgesinde sonbaharda olta (%5,5) ve Hatay-Adana bölgesinde sonbaharda gırgır avcılığı (%5,3) esnasında gerçekleşmiştir. Bir karar destek sistemine temel oluşturulması amacıyla veri madenciliği temel tekniklerinden biri olan "Birliktelik Kuralları" kullanılmıştır. Bu kapsamda destek, güven ve kaldıraç değerlerine göre toplam 14 adet anlamlı kural dikkate alınmıştır. Bu kurallar bir bütün olarak değerlendirildiğinde, gırgır avcılığı Hatay-Adana bölgesinde ve zıpkın/olta avcılığı Antalya bölgesinde yoğunlaşmaktadır. Bu kapsamda gırgır avcılığı için Hatay-Adana bölgesinde ve zıpkın/olta avcılığı için Antalya bölgesinde denetim faaliyetlerinin artırılması gerektiği ortaya çıkmıştır. Sonuç olarak yasa dışı balıkçılıkla mücadelede idari para cezalarının artırılması zorunlu gerekliliktir. Bununla birlikte MCS bileşenlerinin Karar Destek Sistemi içinde balıkçılık yönetim anlayışına entegre edilmesi ve avcılık faaliyetlerinin ekolojik temelli yönetim anlayışına dönüşmesi beklenmektedir.
Kamu personeli performans değerlendirmesi için AHP ve bulanık TOPSIS ile bütünleşik karar destek model önerisi -İBB örneği
Küreselleşmenin ve teknolojinin hızla gelişmesi ile insan kaynağında da farklı ihtiyaçlar oluşmuştur. Nitelikli iş gücünü elde etmede ve sürdürmede kurumlar rasyonel bir bakış açısıyla çalışanlarının performansını değerlendirmek üzerine odaklanmışlardır. Bunun içinde kamu kurumları personel performansını ölçerken verimliliği ve hizmet kalitesini etkileyen kriterleri göz önünde bulundurmalı ve personellerinin performans değerlendirme süreçlerinde bu hususlara dikkat etmelidirler. Bu bağlamda, bu çalışmanın amacı, kamu performans gereklilikleri ve kriterlerini dikkate alarak personel performans değerlendirmesi için bütünleşik bir model ortaya koymaktır. Önerilen modelde AHP ve bulanık TOPSIS yöntemleri birlikte kullanılmış ve İstanbul Büyükşehir Belediyesi (İBB) bünyesinde çalışan memur personelin performans değerlendirmesinde uygulanmıştır. Bu çalışma kapsamında ilk olarak performans değerlendirme sürecinde kullanılacak olan kriterler belirlenmiş, ardından Çok Kriterli Karar Verme (ÇKKV) yöntemlerinden AHP ile kriterler ağırlıklandırılmıştır. Bunu takiben, kriterlere göre personel performans değerlendirmesi için bulanık TOPSIS algoritması kullanılmıştır. Elde edilen sonuçlar personellerin demografik verileri ile karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. Önerilen modelin performans değerlendirme aşamasında yöneticilere kolaylık sağlayıp adil ve güvenilir sonuçlar içermesi beklenmektedir.
A partially observable markov decision process approach for clinical decision support in cancer treatment: implementation for colon cancer
The cancer treatment process involves uncertainty by its nature. Since the disease evolves continuously and diagnostic tests used to detect the level of the disease are not totally accurate, the actual state of the disease remains unknown. Therefore, physicians should make treatment decisions in a stochastic environment. This study aims to develop a mathematical model of the history of the colorectal cancer treatment process by using partially observable Markov decision process. To understand the impact of the partially observable environment on modeling the history of the disease, a comparative analysis of the outputs of the partially observable Markov decision process model, in which the patient's actual health status is estimated from the blood carcinoembryonic antigen level change and computed tomography results as observational states, with a basic Markov decision process model that assumes the patient's actual health status is fully known. has been made. The output of the proposed model has been compared to 5-year survival outcomes that come from Surveillance, Epidemiology, and End Results database. A series of hypothetical scenarios have been presented to understand the effectiveness of the model and some limitations encountered in the modeling process have been mentioned along with suggestions for future studies will be made.
Ameliyathanelerin performans yönetimi için bir karar destek sistemi tasarımı
Sağlık sistemi üzerindeki yük yaşlanan nüfus ve finansal maliyetler ile artmaktadır. Sağlık sisteminin şüphesiz en önemli parçası hastanelerdir. Ameliyathaneler hastanelerin en büyük gelir kaynağıdır. Ayrıca ameliyathaneler hasta memnuniyeti açısından da önemli bir yer tutmaktadır. Bütün bu sebeplerden dolayı ameliyathanelerin performanslarının değerlendirilmesi hastane yöneticileri için kritik önemdedir. Literatürde ameliyathane performansıyla ilgili çeşitli çalışmalar bulunmaktadır. Ameliyathane performansını belirlemek için kullanılan farklı performans metrikleri vardır. Ancak metriklerden hangisinin kullanılması gerektiğine yönelik bir uzlaşı yoktur. Ameliyathane performansının doğru olarak belirlenmesi ameliyathane planlaması, kaynak kullanımı, hasta memnuniyeti, sağlık personeli memnuniyeti ve mali açıdan önemlidir. Hastane yöneticilerine ameliyathane performansını değerlendirmelerinde yardımcı olacak bir karar destek sisteminin oluşturulması gerekmektedir. Tez kapsamında farklı performans metrikleri arasında tercih yapılması için çok kriterli karar verme tekniklerinden biri olan AHP yöntemi kullanılmıştır. AHP ile farklı performans metrikleri, yöneticilerin önceliklerine göre sıralanmıştır. Bu sayede yöneticiler kendi tercihleri için en uygun olan performans metriğini kullanarak ameliyathane performansını takip edebilme imkanını elde etmişlerdir.
Sürdürülebilir şehir içi dinamik araç rotalama problemi üzerine bir karar destek sistemi önerisi
Lojistik sektörü, sürdürülebilirlik çerçevesinde getirilen yasal düzenlemeler ve kısıtlamalar ile şekillendirilmektedir. Söz konusu düzenlemelerden bazıları, araç kullanımına bağlı sera gazları salınımı sorunu, bu gazların insan sağlığına zararlı etkileri, gürültü seviyesindeki artışı ve trafik kazaları gibi tüm olumsuz faktörleri azaltmak üzere alınmaktadır. Bu çalışmada, dinamik şehir içi dağıtım problemleri için sürdürebilir lojistik yönetimi kapsamında kullanılabilecek bir karar destek sisteminin geliştirilmesi amaçlanmıştır. Bu amaca ulaşmak için çalışmanın ilk kısmında, sürdürülebilir şehir içi araç rotalama probleminde temel lojistik amaçları ve performans göstergelerini tanımlamak, literatürde yer alan karar destek modelleri analiz edilmiştir. Literatür taraması sonucuna göre, yeşil veya sürdürülebilirlik göstergelerini dikkate alan çalışmalarda, sera gazı salınımının azalmasının yanı sıra, lojistik maliyetlerinin de önemli oranda azalabileceği gözlemlenmiştir. Aynı zamanda, sera gazlarını minimize etmek için kullanılan yakıt tüketimi hesaplamalarında, yolların gerçek eğimlerinin dikkate alınmadığı tespit edilmiştir. Bu bulgudan yola çıkarak, çalışmanın ikinci kısmında, gezgin satıcı probleminde, kapsamlı yakıt tüketimi ve dinamik müşteri talebini dikkate almanın performans göstergelerine etkisi araştırılmıştır. Detaylı yakıt tüketimi hesaplamak için gerçek eğimler coğrafi bilgi sisteminden, gerçek mesafe ile hızlar ise, Google haritalardan elde edilmiştir. Detaylı yakıt tüketiminin hesaplanması ile oluşturulan rotalarda ne kadar fayda sağlandığını tespit etmek için; mesafe, seyahat süresi, eğim sıfır olarak kabul edilerek hesaplanan yakıt tüketimi, eğim ortalama olarak kabul edilerek hesaplanan yakıt tüketimi ve gerçekçi eğim dikkate alınarak hesaplanan yakıt tüketimi ile oluşturulan rotaların nümerik analizleri yapılmıştır. Ankara merkez ilçelerdeki 42 adet aile sağlığı merkezlerinden laboratuvar örneği toplama senaryosu için geliştirilen karar destek sistemi, araç yola çıktıktan sonra oluşan talep güncellemelerini (talep ekleme-çıkartma) dikkate alarak rota optimizasyonu yapabilmektedir. Elde edilen sonuçlara göre, gerçek eğim dikkate alınarak yakıt tüketiminin hesaplanması, statik senaryolarda %1,15'e kadar, dinamik senaryolarda %34,15'e kadar yakıt tasarrufu sağlamaktadır. Bu çalışmanın, şehir içi sürdürülebilir araç rotalama problemi ve yakıt tüketimi hesaplama yöntemi konularındaki gelecek çalışmalara rehberlik etmesi açısından, literatüre katkıda bulunacağı düşünülmektedir.
Sürdürülebilir yük taşımacılığı için bir karar destek modeli önerisi
Sürekli artış gösteren sera gazı salınımı, doğal kaynakların tükenmesi, küresel ısınma gibi çevresel sorunlar ve artan rekabet sonucunda işletmelerin faaliyetlerini planlarken sürdürülebilirlik konusunu dikkate almaları bir zorunluluk haline gelmektedir. Artan taşımacılık faaliyetleri ile beraber işletmeler açısından yük taşımacılığı planlarının etkin ve verimli bir şekilde oluşturulması gerekliliği ortaya çıkmaktadır. Bu nedenle, araştırmacılar sürdürülebilir yük taşımacılığı için karar vericilerin kullanabileceği çeşitli karar destek modelleri geliştirilmeye çalışılmaktadır. Bu çalışmada, sürdürülebilir yük taşımacılığı alanında karşılaşılan araç tahsis problemi için çift amaçlı doğrusal programlama modeli önerilmektedir. Tez çalışması kapsamında oluşturulan matematiksel model kullanılarak üzerinde durulan problem için kar maksimizasyonu ve emisyon minimizasyonu eş anlı olarak yapılabilmektedir. Bununla beraber, modelin filo karmasında farklı araçları dikkate alması ve talep reddine ilişkin ceza maliyeti içermesi de gerçek hayatta oluşabilecek durumlara uygun varsayımlar olarak değerlendirilmekte ve karar vericiler için önem arz etmektedir. Bilinebildiği kadarıyla, söz konusu faktörleri bir arada dikkate alan bir model literatürde bulunmamaktadır. Önerilen modelin uygulanabilirliği ve kullanımı sonucu elde edilebilecek potansiyel faydaları örnek bir olay üzerinde nümerik analizler yapılarak gösterilmektedir. Nümerik analizlerde, gerçek hayatta karar vericilerin karşılarına çıkabilecek durumlar temel alınmıştır. Bu amaç doğrultusunda; her analizde gelir ve maliyet durumları gösterilmiş, bu seviyelerde oluşan toplam kar ve emisyon miktarları ortaya konulmuştur. Çalışma bu yönü ile karar vericiler açısından, analizleri daha anlaşılır ve uygulanabilir kılmakla birlikte; araç tahsis problemlerinde sürdürülebilirlik kavramının öneminin anlaşılması açısından da örnek teşkil etmektedir. Yapılan analizler sonucunda örnek olay olarak adlandırılan ve karşılaştırmalar için temel alınan problem çözümünde, amaç karı maksimize etmek olduğunda toplam kar, emisyon minimizasyonu durumdan yaklaşık olarak 10 kat daha fazla bulunmuştur. Emisyon minimizasyonu durumunda ise, kar maksimizasyonu ile karşılaştırıldığında toplam emisyon yaklaşık 7 kat daha az bulunmuştur. Anahtar Sözcükler Sürdürülebilir lojistik yönetimi, karayolu yük taşımacılığı, araç tahsis problemleri, çift amaçlı doğrusal programlama
Müşteri yönelimli stratejik kararlar için çok kriterli dilsel karar destek sistemi önerisi
Karar verme süreçleri, rekabet ortamıyla baş edebilen firmaların kritik süreçlerinden birisi olarak düşünülmektedir. Yeni pazar yapısı içinde rekabet baskısının yönetilmesi ancak firmanın karar süreçlerinin esnek bir örgütsel yapıya ve üretkenliğe odaklanması ile mümkündür. Firmanın sürdürülebilir büyümesi için kritik başarı faktörleri esnek ve hızlı karar alma yetileridir. Bu nedenle, hızla değişen koşullar ve geleceğin belirsizliklerini gidermek için entegre karar destek sistemleri geliştirilmiştir. Karar destek sistemleri, çok kriterli karar modellerinin yaygınlaşmasıyla birlikte işletme süreçlerinde yaygın olarak kullanılmaya başlamıştır. Bu çalışmada, gerçek bir örnek olay üzerinden normatif ve tanımlayıcı karar teorilerinin firmaya özgü karar probleminin çözümüne uygun özelliklerini taşıyan, dilsel değişkenler ve TODIM yöntemine dayalı melez bir karar destek sisteminin geliştirilmiştir. Model, örnek olay için firmanın gelecekten kaynaklı belirsizlikleri ve risk faktörlerini karar problemi özelinde birleştiren bir çözüm sunmuştur. Çalışmada sonucunda elde edilen en dikkat çekici bulgu model için geliştirilen yenilikçi ürün paket boyutu ve satış formları, mevcut satış formuna göre daha yüksek üretim önceliği değerlerine sahip olduğu görülmüştür.
Müşteri yaşam boyu değeri endeksi ve veri madenciliğine dayalı bir karar destek modeli: Bir firma uygulaması
İşletmeler açısından müşteri ilişkileri son yıllarda giderek önem kazanmış, işletmeler mevcut bilgi sistemleri ve CRM uygulamalarından yararlanarak müşterilere ilişkin bilgiyi faydaya dönüştürmek üzere çabalarını yoğunlaştırmıştır. Müşteri verilerinin toplanması, işlenmesi, bu yolla müşteri davranışlarının modellenmesi sonucunda işletme kararlarında fayda sağlayacak öngörülerin elde edilmesini amaçlayan birçok çalışma mevcuttur. Müşteri yaşam boyu değeri ve müşteri sermayesi kavramları, işletme açısından müşterileriyle ilişkilerine bütüncül bir bakış açısı sağlanması bakımından önemlidir. Bu tez çalışmasında, daha çok davranış modellemeye dayalı müşteri segmentasyonu amacıyla kullanılan bir yöntem olan LRFM modeli esas alınarak bir işletmenin müşterilerine ilişkin müşteri yaşam boyu değeri endeks ortaya konulmuştur. Her ne kadar RFM temelli yöntemlerle müşteri yaşam boyu değeri hesabına yer veren çalışmalar bulunsa da, bu ölçümü geçmişe dönük işleterek bir endeks ortaya çıkaran geçmiş bir çalışmaya rastlanmamıştır. Böyle bir endeksin başta müşteri elde tutma çalışmaları olmak üzere çeşitli amaçlar doğrultusunda kullanılabileceği savunulabilir. Tez çalışmasında müşterilerin yaşam boyu endeksi aykırılık tespiti yöntemlerinden LOF analizi ile incelenmiş, yaşam boyu değer endeksinde LRFM boyutlarına göre kayda değer değişim görülen başlıca müşteriler saptanmıştır. Kurgulanan yöntem ve geliştirilen örnek yazılım BATIÇİM A.Ş.'ne ait gerçek veriler ile test edilmiş; bulgular arasında yer alan ve endekse göre son haftalarda müşteri yaşam boyu değerinde olağan dışı düşüşler rastlanan müşteri endeksleri belirlenerek pazarlama yönetiminin tutundurma kararları bağlamında karar desteği sunan bir model ortaya konulmuştur.
Consumer attitudes toward and utilization of decision-making aids in the online environment
With the advent of the Internet, consumers started to enjoy emerging tools such as recommendation agents, virtual dressing rooms, online shopping friends, wish lists, etc. In the past, consumers relied on friends, relatives, salespeople or publications mostly, but now they also use various online tools that help in shaping their decisions. Yet, there are some considerations that must be taken into account when evaluating the advantages or disadvantages of such tools.Online decision aids influence the purchase behavior and preferences of consumers in many ways. The objective of this thesis is to determine the basics of consumer attitudes toward and utilization of decision making aids. In this thesis, the general facets of attitudes such as; trust toward web-sites, perceived usefulness, perceived ease of use, perceived cognitive effort, perceived personalization, and perceived entertainment value, demographic variables and specific tool types are elaborated. A comprehensive set of online decision-making tools is developed. Variables that may affect attitudes toward such tools are adapted from marketing literature. Usage frequencies of such tools are measured and clustering analyses have been made on the basis of utilization of online decision-making aids.Data are collected from 383 participants with the purpose of probing consumer attitudes toward and utilization of online decision aids and have been analyzed via descriptive, reliability, cluster, cross-tab, independent t-test, and ANOVA tests, in order to test 14 hypotheses and draw conclusions therein.
Development of a data mining software on higher educational data
The purpose of this study is to develop a software which anlayzes the student data in Bogazici University, creates association rules and makes suggestions to the students about the course selection.The software works on two datasets. The first dataset accepts the grades as they are, so the grade set consists of 8 grades (AA, BA, BB, CB, CC, DC, DD and F). The second dataset groups similar grades and processes them together, so the gradeset consists of 4 grades such as (HIGH(AA-BA),MID(BB-CB,CC),LOW(DC-DD), FAIL(F)).The software consists of two main parts. The first part is the ?Rule Creator Tool?, which analyzes the past data in the Bogazici University database and creates the rules. In rule creating part, the software uses association rules mining algorithm.The second part is the ?User Tool?, which analyzes one student?s past data and finds the rules which are suitable for that student. After finding suitable rules, the software makes suggestions to the students about the course selection.The result of the study shows that the prediction accuracy may be increased about 2 times better than the naïve approach and 1.5 times better than the majority approach. This shows the data is suitable to run association rules mining algorithm.
A Decision support system for inventory management of information technology spare parts
Rising operational costs have become a major issue in developing countries, causing many leading information technology (IT) companies to focus on inventory optimization. This thesis research concentrates on inventory policy optimization and decision making process. We develop a decision support system (DSS) that provides an optimal control of IT spare part inventory to minimize the total cost. The system supports a continuous review (Q, r) inventory policy and a periodic review (S, s) inventory policy options for managing the spare parts inventory. The DSS includes a forecast model to estimate the failure rates of different device types purchased in different time periods. It is also enhanced by a simulation environment which evaluates different inventory management scenarios and choses the optimum one. Next, the DSS is applied to a real system and optimum inventory management scenario is determined according to the cost and service performances. Experimental design analysis is performed to measure the sensitivity of optimal total cost with respect to input parameters such as inventory holding cost, part order cost and penalties. The DSS provides an efficient, effective and flexible decision making environment for the optimal control of IT spare parts.
A decision support system for integrated optimization of production, transportation and pricing decisions in a supply chain
In supply chains, the decisions regarding production, transportation and pricing are often handled separately. In this thesis study, a nonlinear programming model (NLP) is generated to optimize the production, transportation, and pricing decisions in a supply chain where substitute products are produced in multiple factories and sold at several markets. Under the cooperative competition of substitute products, these decisions are given centrally to maximize the total profit. Demands for the substitute products are realized as functions of their prices where the market shares are expressed as market share attraction models from the marketing literature. The NLP model is solved with different parameter settings and sensitivity analysis on the input parameters is made to provide managerial insights. Finally, a decision support system (DSS) is developed to provide an efficient, effective and flexible decision making environment. The DSS includes a relational database for input and output data, a model base that includes the generated NLP model and a graphical user interface that provides interaction between the user, the database, and the solver for the NLP model.
Klinik biyokimya laboratuvarı için klinik karar destek sistemi algoritmalarının geliştirilmesi ve performansının değerlendirilmesi
Klinik kimya laboratuvarına ait analiz sonuçlarının manuel olarak doğrulanması zaman alıcı ve yorucudur, ayrıca laboratuvar çalışanları arasında farklılık gösterir. Bu çalışmanın amacı; tam kan sayımı, klinik kimya ve immünokimya analizleri için bir dizi otoverifikasyon (AV) kuralı oluşturmak ve tasarlanan kuralların performansını değerlendirmektir. Çalışmaya tam kan sayımı, klinik kimya, immünokimya panellerine ait 69 adet test dahil edildi. AV kurallarının uygulanmasının ardından klinik karar destek sistemi (KKDS) aktive edilmeden önce uzman kullanıcılarla sistemin AV davranışının kıyaslaması yapıldı. KKDS aktivasyonu sonrası laboratuvar test sonuçlanma süresi (TSS) değişimi değerlendirildi ve AV geçiş oranları takibe alındı. Hazırlanan algoritmalarla klinik kimya ve immünokimya için test bazında sırasıyla %79.5 ve %74.9, numune bazında %24.5 ve %57 otovalidasyon oranları elde edildi. Tam kan sayımı alt parametreleri bütüncül değerlendirme gerektirdiğinden numune bazında onaya tabi tutuldu ve AV %17.3 ile sınırlı kaldı. İki uzman kullanıcı ile kurduğumuz sisteme ait AV davranışı kıyaslandığında, uzmanlar tarafından direkt onay verilmeyen sonuçlar içinde otoverifiye olan sonuca rastlanmadı. Otoverifikasyona tabi tutulan testler için sistem tümüyle aktive olduktan sonra ortalama laboratuvar test hacminde yaklaşık %10'luk artışa rağmen TSS'de %4-9 düşüş izlendi. Laboratuvarımızda KKDS uygulaması, kurulum sürecinde sonuç verilen test hacmindeki artışa rağmen test doğrulama sürecini dolayısıyla TSS'yi hızlandırdı. Manuel işlemlerin azalmasıyla zaman kazanılarak kritik sonuçların doğrulanmasına ve artan test istemlerine cevap verilebilir hale gelindi.
Mesane kanserli hastalarda markov modelleri
Mesane kanseri dünyada en sık görülen kanser türlerinden biridir. Sigara, mesane kanseri için en önemli risk faktörüdür. Bu çalışmanın amacı, mesane kanserinin prognoz tahmininde ve sistektomi öncesi yaşam beklentisinin hesaplanmasında Markov süreçlerinin nasıl kullanıldığının anlatılmasıdır. Çalışmaya, Ankara Atatürk Eğitim ve Araştırma Hastanesinde TUR-MT (transüretral rezeksiyon) uygulanan 193 hasta dahil edilmiştir. Çalışmamızda elde edilen veriler IBM SPSS Statistics 20.0 ve MS-Excel 2007 programı kullanılarak analiz edilmiştir. Bu amaçla Temel Matris Çözümlemesi, Markov Kohort yaklaşımı ve Monte Carlo benzetim (simülasyon) teknikleri uygulanmış ve sonuçlar yorumlanırken anlamlılık düzeyi p<0.05 kabul edilmiştir. Temel Matris Çözümlemesine göre yüksek risk taşıyan hastalara ortalama 5 yıl sonra sistektomi uygulanmaktadır. Kohort yaklaşımına göre sigara içmeyen bireylerin ortalama 6 yıl sonra sistektomi olması beklenirken, Monte Carlo simülasyon sonuçlarına göre, sigara paket yıl miktarı 30'dan az olan bireyler ortalama 36 yıl sonra sistektomi ameliyatı olacaktır. Türkiye'de, tıpta karar destek sistemlerinde Markov modellerinin kullanılması açısından bu tez öncü çalışmalardan biridir. Sigara kullanımının artmasıyla sistektomi öncesi beklenen yaşam süresi de artış göstermiştir.
Blockchain-based decision support system for measuring environmental and social sustainability in the supply chain
Globalization has caused supply chains to become more complex and has created problems of misinformation, lack of transparency, traceability, and control. There is an inappropriate use of natural resources and exploitation of people and the environment at lower-tier levels of opaque value chains. Companies are pressured to be held accountable for these malpractices at the lower-tier levels of their suppliers. Consumers and governments demand that organizations reveal the environmental and social impacts of their supply chain activities. It is expected from companies to transform their business models to prioritize transparency and the environmental and social sustainability of their operations. Blockchain technology offers the essential properties that can make this transformation possible, it enables transparency, traceability, security, and real-time information sharing across supply chain participants. It has the potential to overcome the challenges in sustainable supply chain management. In this thesis, a quantitative sustainability measurement model for the environmental and social sustainability of supply chains is presented. Subsequently, a blockchain-based decision support system is developed to track and trace products throughout the supply chain and assess the environmental and social sustainability of the products and supply chain actors. Companies can use this system to gain more information about their supply chain activities and measure their sustainability performance.
İşletmelerin stratejik planlama ve karar alma sürecinde muhasebe bilgi sisteminin yeri ve önemi -Tusaş Motor Sanayi A.Ş. uygulaması
ÖZET Muhasebe Bilgi Sistemi bir işletmede finansal işlemleri işleyerek değerlendirme yapma, ilgi yönlendirme, ve karar almaya ilişkin olarak elde edilen bilgileri bilgi kullanıcılarına ileten bir sistem olarak tanımlanabilir. Stratejik planlama ise işletmenin çevresinden gelebilecek firsat ve tehditler ile işletmenin üstün ve zayıf yönlerine göre gelecek hakkında kararlar almak olarak tanımlanabilir. Muhasebe Bilgi Sistemi ve stratejik planlama ayrı çalışma alanlarına sahip olsalar da bir çok ortak noktada birleşmektedir. Bilgisayar teknolojisi ve yazılım araçlarındaki gelişmeler, Muhasebe Bilgi sisteminin stratejik planlamada kullanımına yönelik katkı sağlamıştır. Stratejik planlama devamlı bir süreçtir ve ani olarak ortaya çıkan ve hemen alınması gereken bir dizi karan kapsamaktadır. Üst yönetime bu tür yapısal olmayan kararları almada yardımcı olmak için bir çok işletmede Karar Destek Sistemleri kullanılmaktadır. Bu sistemler veri ve modelleri kullanarak yöneticilere yarı yapısal ve yapısal olmayan kararlan almada yardımcı olmak üzere tasarlanmışlardır. Karar Destek Sistemleri stratejik planlamada uygulandıkları zaman İşletme Planlama Modelleri olarak da adlandırılırlar. Muhasebe Bilgi Sistemi ise planlama modellerinin işletilmesinde ve tasarlanmasında gerekli verileri sağlar. Dolayısıyla işletme planlama modelleri en uygun stratejilerin saptanmasında ve bu stratejilerin bütçelerle bağlantısının kurulmasında kullanılırlar. Muhasebe Bilgi Sistemi ayrıca stratejik planlama sürecine ait geri bildirim ve başarımı değerlendirmeye ilişkin bilgi elde edilmesi için gerekli verileri sağlar.
Karar destek sistemleri ile tedarikçi seçimi: Bir sağlık işletmesinde uygulama
Günümüz rekabet koşulları dikkate alındığında işletmelerin bulundukları konumdan ilerlemeleri ve varlıklarını korumaları gerekmektedir. Bunun için işletmelerin yenilikleri takip ederek müşterilerin isteklerini ön planda tutarak üretimlerinin sürdürmeleri gerekmektedir. üretimde kullanılan parçaların tamamını firmaların üretmeleri ekonomik açıdan çok mümkün değildir. Bunun için de tedarikçilere ihtiyaç duymaktadırlar. Tedarikçiler tedarik zincirinin önemli bir halkasını oluşturmaktadır. Tedarikçi seçimi nitel ve nicel kriterleri içerisinde barındıran çok kriterli karar verme problemleri arasında yer almaktadır. Bu kadar önemli bir karar da karar vericiler en doğru kararı vermek zorundadırlar. Verilen her yanlış karar şirket için olumsuz sonuçlar ortaya çıkarmaktadır. Bu koşullar doğrultusunda kara vericileri, karar verme sürecinde destekleyerek, doğru karar vermelerine yardımcı olan karar destek sistemleri devreye girmektedir. Bu çalışmada Aydın ilinde faaliyet gösteren özel bir hastanede hasta ısıtma sistemi için tedarikçi seçimi yapılmıştır. Kriterlerin belirlenmesi için literatür araştırması yapılmıştır. Yapılan araştırma sonucunda tedarikçi seçiminde kullanılacak kriterler belirlenmiştir. Tedarikçi seçim için ÇKKV yöntemlerinden AHP, TOPSIS, ELECTRE, VIKOR yöntemleri kullanılmış ve bu yöntemler Python programlama dili kullanılarak kodlanmıştır. Kodlanan yöntemler yardımıyla hastane için en uygun tedarikçi belirlenmiştir.
Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi Sağlık Uygulama ve Araştırma Hastanesi merkez laboratuvarında biyokimya parametrelerinde onay destek sisteminin kurulumu ve geliştirilmesi
Amaç: Onay destek sistemleri (ODS), laboratuvar test sonuçlarının belirlenen kriterler ölçüsünde değerlendirilmesi ve onaylanması için algoritmaları kullanan postanalitik bir süreç iyileştirme aracıdır. Çalışmamızda Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi, Merkez Laboratuvarında klinik biyokimya testleri için ara yazılım (LIOS) aracılığıyla ODS kurulumu, algoritmaların geliştirilmesi ve yazılımın değerlendirilerek ODS etkinliğinin arttırılması amaçlanmıştır. Yöntem: ODS algoritmaları tasarlanırken ara yazılım aracılığıyla 30 biyokimya testi için değerlendirme kriterleri tanımlanarak onay akış şeması oluşturuldu. Kuralların belirlendiği gibi çalıştığını doğrulamak amacıyla simülatör programda özel olarak üretilmiş 720 hasta sonucu ile kurallar test edilerek beklenen onay durumları elde edildi. Gerçek hasta verileri ile sistem değerlendirmesi için 01.06.2019-31.05.2020 tarihleri arasında çalışılan 194,520 rapor ve 2,025,948 test değerlendirildi. Bulgular: Çalışmamızda test sonuçlarının %77.11-85.03'ü ODS ile onaylandı. Onaylanmayan testlerin en sık onaylanmama nedeninin %40.78 ile onay aralık kontrolü en az %0.09 anlamsız test sonucu olduğu görüldü. Manuel onay ile ODS değerlendirmeleri 7 farklı kullanıcı ve 328 rapor ile karşılaştırıldığında uyum oranları %79.27-88.11 arasında, κ katsayıları ise 0.387-0.629 arasındadır (p <0.001). Sonuç: Tasarladığımız algoritma modeli, klinik biyokimya testlerinde yüksek oranda otomatik onay yapılabileceğini göstererek manuel onaylanan test sonuçlarının sayısını önemli ölçüde azaltmıştır. Uyguladığımız ODS algoritmalarının, analitik ve preanalitik hata tespiti ile test sonuçlarının daha tutarlı bir şekilde gözden geçirilmesini sağladığı düşüncesindeyiz. Anahtar Kelimeler: onay destek sistemleri, biyokimya, klinik laboratuvar
Dengesiz veri setlerinde sınıflandırma problemlerinin çözümünde melez yöntem uygulaması
Günümüzde veri toplama teknolojilerinde yaşanan gelişmeler ile veriye bağlı karar destek yöntemlerine olan ilgi ve dolayısıyla veri madenciliğine ilgi arttı. Bu ilgi beraberinde farklı veri türlerinde veri madenciliği çalışmalarının yapılmasını sağladı. Günümüzde numerik ve kategorik verilerin yanında, görüntü tanıma, ses tanıma ve metin madenciliği gibi alanlarda yapılan çalışmalar ile çok sayıda bilimsel ve gerçek hayat çalışması gerçekleşti. Biyomedikal bilişim, örüntü tanıma, dolandırıcılık algılama, doğal dil işleme, tıbbi teşhis, yüz tanıma, metin sınıflandırma, arıza teşhis, anomali tespiti gibi başlıca gerçek hayat uygulama alanlarının yanında, otomom araçlar, Endüstri 4.0, insansız hava araçları gibi yeni teknolijilerde de çalışmaların sayısı arttı. Bu çalışmaların bir kısmında veri setlerinin dengesiz olması, diğer bir deyişle bir sınıf etiketinin belirgin oranda diğer sınıf/sınıflara baskın olması durumu ile karşılaşılmıştır. Bu durumda sınıflandırıcılar çoğunluk sınıfını doğru tahmin ettiği halde, azınlık verilerinde doğru tahminde bulunamamaktadır. Bu da kalite kontrol, tıbbi teşhis gibi çalışma alanlarında ciddi sorunlara yol açmaktadır. Çalışma kapsamında önerilen melez yöntem ile dengesiz verilerde sınıflandırma problemine çözüm önerilmiştir. Amaç dengesiz verilerde, aşırı örneklemenin yol açtığı aşırı uyum sorunun ve örnek azaltmanın yol açtığı değerli veri kaybının önüne geçilmesi ve başarılı sınıflandırma sonucu almaktır. İlk olarak dengesiz verinin sınıflandırılması ile ilgili yapılan çalışmalar incelendi. Sonrasında yapılan bu çalışmaların avantaj ve dezavantajlarından yararlanan yeni bir yöntem önerildi. Melez Yöntemin uygulandığı 8 veri seti farklı tip sınıflandırıcılar ile sınıflandırmış, sonuçlar dengesiz veri sınıflandırma problemlerinde sıkça kullanılan SMOTE yöntemi ile dengelenmiş veri setinin sonuçları ile karşılaştırılmıştır. Alınan sonuçlar önerilen yöntemin başarısını doğrulamıştır. Gerçek hayat verilerinde giriş kalite ve proses parametrelerinin iplik kopuşlarının tahmininde kullanılması ile yüksek doğru tahmin oranı ile ipliklerin dokumaya girmesini engelleyebilecek bir karar destek sistemi sunmuştur.
Veri madenciliği ve Anadolu Üniversitesi uzaktan eğitim sisteminde bir uygulama
Veri madenciliğinin uygulandığı birçok alanda olduğu gibi eğitimde de anlamlı ilişkilerin araştırılabileceği ve faydalı bilginin türetilebileceği geniş veritabanları mevcuttur. Tez kapsamında Anadolu Üniversitesi Uzaktan Eğitim Sisteminde eğitim gören öğrencilere ilişkin farklı kaynaklardaki veriler bir araya getirilerek veri madenciliği uygulaması gerçekleştirilmiştir. Uzaktan Eğitim Sisteminin planlama faaliyetlerine katkı sağlayabilecek öğrenci performansını tahmin etmeye yönelik model geliştirilmiş ve mezun olan öğrencilerin profillerini belirlemeye yönelik kümeleme çalışması yapılmıştır. Öğrenci başarısını tahmin etmeye yönelik çalışmada C5.0 karar ağacı algoritmasının kullanıldığı bir tahmin modeli önerilmiştir. Önerilen modelin karar kuralları sisteme entegre edilerek öğrenci başarı tahmini amacıyla kullanılabileceği öngörülmektedir. Mezun olan öğrencilere yönelik çalışmada ?K-means? algoritması kullanılarak beş küme elde edilmiştir. Kümeleme analizi ile elde edilen bilgilerin bilgisayar kullanımı ve öğrenci başarısı arasındaki ilişkiyi doğrular nitelikte olduğu görülmüştür.Açıköğretim öğrencilerine ilişkin veritabanındaki kısıtlı veriler üzerinde yapılan çalışmalar sonucunda veri madenciliğinin internet üzerinden uzaktan eğitim sistemleri için önemli bir karar destek aracı olma özelliği kanıtlanmıştır.